ĐỐI THOẠI TRONG GIỜ đọc HIỂU tác PHẨM văn CHƯƠNG

Chuyên đề: ĐỐI THOẠI TRONG GIỜ ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG 1. Hoàn cảnh nảy sinh Văn hào nga Lev Tolstôi nhận xét rất đúng: Cái quý nhát không phải là biết quả đất tròng mà là hiểu người ta đã tìm ra điều ấy như thế nào. Điều đó khẳng định phương pháp có vai trò rất quan trọng trong đời sống ,trong nghiên cứu khoa học. Nó tồn tại trong lí luận và trong thực tiễn cuộc sống, nó là công cụ, vừa là động lực sáng tạo cái mới. Dạy và học cũng là một khoa học, nó đòi hỏi có phương pháp phù hợp với quá trình giảng dạy; và học sinh do giáo viên chỉ đạo nhờ đó mà lĩnh hội được kiến thức, kĩ năng và kĩ xảo nhằm từng bước hoàn thiện về nhân cách. Nhà nghiên cứu Bôrep đã khẳng định: Phương pháp là cách tư duy tốt nhất được kết tinh trong kiến thức, trong quá trình nhận thức thế giới do sự lặp lại nhiều lần những nét chung nhất về nội dung. So với các môn khoa học khác trong nhà trường, môn Văn vừa là môn học mang tính nghệ thuật, vừa mang tính khoa học. Văn chương vốn có khả năng nhanh chóng nhất để đi sâu vào tâm linh bạn đọc, nhất là bạn đọc tuổi trẻ. Nó lắng đọng kết tinh trong tâm hồn họ, giúp họ hiểu con người, hiểu cuộc sống và khát vọng vươn tới cái Chân Thiện Mĩ. Do vậy, đổi mới phương pháp dạy học môn Văn không chỉ là đổi mới cách đánh giá, xem xét mối quan hệ giữa giáo viên, học sinh với tác phẩm văn chương, mà quan trọng là đổi mới phương pháp, biện pháp dạy học của giáo viên.

Chuyên đề:

ĐỐI THOẠI TRONG GIỜ ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG

1 Hoàn cảnh nảy sinh

Văn hào nga Lev - Tolstôi nhận xét rất đúng: "Cái quý nhát không phải là biết quả đất tròng mà là hiểu người ta đã tìm ra điều ấy như thế nào" Điều đó khẳng định phương pháp có vai trò rất quan trọng trong đời sống ,trong nghiên cứu khoa học Nó tồn tại trong lí luận và trong thực tiễn cuộc sống, nó là công

cụ, vừa là động lực sáng tạo cái mới

Dạy và học cũng là một khoa học, nó đòi hỏi có phương pháp phù hợp với quá trình giảng dạy; và học sinh do giáo viên chỉ đạo nhờ đó mà lĩnh hội được kiến thức, kĩ năng và kĩ xảo nhằm từng bước hoàn thiện về nhân cách

Nhà nghiên cứu Bôrep đã khẳng định: "Phương pháp là cách tư duy tốt nhất được kết tinh trong kiến thức, trong quá trình nhận thức thế giới do sự lặp lại nhiều lần những nét chung nhất về nội dung"

So với các môn khoa học khác trong nhà trường, môn Văn vừa là môn học mang tính nghệ thuật, vừa mang tính khoa học Văn chương vốn có khả năng nhanh chóng nhất để đi sâu vào tâm linh bạn đọc, nhất là bạn đọc tuổi trẻ

Nó lắng đọng kết tinh trong tâm hồn họ, giúp họ hiểu con người, hiểu cuộc sống

và khát vọng vươn tới cái Chân - Thiện - Mĩ Do vậy, đổi mới phương pháp dạy học môn Văn không chỉ là đổi mới cách đánh giá, xem xét mối quan hệ giữa giáo viên, học sinh với tác phẩm văn chương, mà quan trọng là đổi mới phương pháp, biện pháp dạy học của giáo viên

2 Vai trò của đối thoại trong giờ đọc hiểu tác phẩm văn chương

a Đối thoại - một biện pháp tích cực thể hiện quan điểm dạy học theo

tư tưởng mới.

Cố thủ tướng Phạm Văn Đồng đã xác định rõ tính mục đích của việc dạy văn "là phải rèn luyện toàn diện cho học sinh có ý chí rồi từ đó cố gắng, có khả năng tự mình suy nghĩ, suy nghĩ nhiều, suy nghĩ riêng về những điều mình muốn viết và lúc nói và viết tái diễn lại ý của mình sao cho trung thành, sáng sủa, chính xác và hay"

Giáo viên không chỉ nắm rõ học sinh, nắm rõ tác phẩm mà còn phải có tài

tổ chức hướng dẫn quá trình tiếp cận, chiếm lĩnh tác phẩm cho học sinh không phải là những lời chỉ dẫn trước đây mà phải biết vật chất hoá hoạt động bằng một hệ thống các thao tác cụ thể để các em từng bước thâm nhập tác phẩm

Phương pháp mới có sức mạnh cân đối giữa hoạt động của thày và hoạt động của trò trong quá trình dạy học văn "Thầy giáo thiết kế những việc làm để học sinh thi công tự tạo ra cho mình tri thức lí luận về đổi mới" có tác động thực

sự đến tình cảm, suy nghĩ học trò Học sinh không những là đối tượng giáo dục bằng tác phẩm văn chương mà còn mà mục đích của quá trình tiếp nhận, con đường để đạt hiệub quả sư phạm là quá trình đó

Mọi phương pháp, biện pháp nhận thức của thầy và trò đều nhằm làm sao thúc đẩy được hoạt động trí tuệ của bản thân từng học sinh Biến quá trình cảm thụ bên ngoài thành quá trình cảm thụ bên trong, giúp học sinh bộc lộ được năng lực bên trong của mình, phát huy và vận dụng hết khả năng cũng như kiến thức ,kinh nghiệm của bản than

Để mỗi học sinh có thể hiểu biết thế giới tác phẩm như nó tồn tại và có những tri thức về đối tượng tác phẩm thì phải tổ chức và xây dựng giờ học thành những "hoạt động dạy học" như thể "giờ dạy tác phẩm văn chương nhất thiết là một quá trình thiết kế bằng một hệ thống thao tác, hệ thống làm vệc để học sinh thực sự tham gia, có được hoạt động trí tuệ từ bước tri giác ngôn ngữ, âm thanh đến hồi ức tưởng tượng, liên tưởng, so sánh, phân tích, khái quát theo con đường cảm xúc phù hợp với quy luật cảm thụ văn chương." Nói mọt cách khác, muốn tạo được sự hoạt động và phát triển bên trong của học sinh, giáo viên phải tổ chức được giờ học đối thoại Bởi chỉ có đối thoại và bằng đối thoại, học sinh mới tự bộc lộ những năng lực cảm thụ thẩm mĩ của mình về tác phẩm

b Đối thoại - một yêu cầu nội tác của tác phẩm

Tác phẩm trữ tình là tiếng nói trực tiếp của tâm hồn, tình cảm nên mang đậm dấu ấn cá nhan của cá thể sáng tạo Hê - Ghen cho rằng :"Nguồn gốc và điểm tựa của thơ trữ tình là ở chủ thể và chủ thể là người duy nhất mang nội dung" Xuân Diệu thì nhấn mạnh "Thơ phải xuất phát từ thực tại, từ đời sống nhưung phải đi qua một tâm hồn, và khi đi qua như vậy tâm hồn và trí tuệ phải

in dấu vào đó càng sâu sắc, càng vụ thể, càng độc đáo càng hay" là "Tiếng lòng của nhà thơ mang đậm dấu ấn cái tôi" của nhà thơ Thơ luôn mang lại quan niệm

về một cá nhân, con người cụ thể, sống động , một "cái tôi" có nỗi niềm riêng Chính điều này đã tạo nên phong cách độc đáo của nhà thơ

Đối với thơ trữ tình, vai trò của chủ thể sáng tạo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Nhà thơ nói về cuộc sống thuông qua cảm nghĩ chủ quan Vì thế có thể nói "Thơ ca là cuộc đối thoại không ngừng giữa nhà thơ và cuộc đời" và phương thức dễ hiểu, quen thuộc là đối thoại thông qua với chính mình Do đó tìm hiểu đặc trưng thơ trữ tình phải chú ý đến cái tôi trữ tình Cái tôi trữ tình luôn có nhu cầu tự biểu hiện, nhu cầu giao tiếp, tìm sự đồng cảm và đươc bộc lộ bằng ngôn

ngữ nghệ thuạt Dòng chảy của thơ ca thường đi từ nhà thơ đến bạn đọc Như vậy, thể hiện một cách trực tiếp thế giới tinh thần của con người là đặc điểm nổi bật nhất của thơ trữ tình Từ nhu cầu biểu hiện, con người có nhu cầu tìm đến sự đồng cảm, không phải ngẫu nhiên mà các nhà thơ đã phát biểu "Thơ là một điệu hồn đi tìm những điệu hồn đồng điệu", "Thơ là tiếng nói tri âm" thơ là tiếng vang của cảm xúc - sự đồng cảm chỉ được thực hiện trên cơ sở giao tiếp, truyền đạt qua văn bản trữ tình Vì vậy chẳng phải phương pháp đối thoại nội tác của tác phẩm hay sao?

c Đối thoại - một nhu cầu tự bộc lộ của chủ thể học sinh trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn chương.

Tiếp nhận văn học là một hoạt động xã hội mang tính khách quan, nhưng một thời gian người ta xem nó như một cá nhân thuần tuý

Không thể lí giải đúng đắn bản chất tiếp nhận của văn học nếu mang một quan diểm duy tâm về bản chất của tác phẩm và hoạt động văn học Văn học phản ánh đời sống xã hội nên vốn mang tính khách quan Tác phẩm văn học là đơn vị sáng tạo của nhà văn, là đối tượng thưởng thức, tiếp nhận của người đọc Như vậy, vai trò của người tiếp nhận vô cùng quan trọng Để hiểu được thực chất của tiếp cận cần thấy rõ là hình tượng nghệ thuật tồn tại như một quá trình nhiều giai đoạn

Vấn đề đặt ra đối với chủ thể học sinh là quá trình văn học diễn ra như thế nào, phạm vi của nó đến đau và làm thế nào đạt hiệu quả nhất?

Văn học phản ánh đời sống bằng hình tượng nghệ thuật nhưng hình tượng do bản chất tinh thần tự nó không thể tồn tại được nếu không có các yếu

tố vật chất mang nó như ngôn ngữ, kết cấu, văn bản Vì vậy tiếp nhận đòi hỏi người học sinh phải tự giác cảm thụ tác phẩm, phát hiện kết cấu ngôn ngữ, tình tiết, cốt truyện, thể loại để có thể cảm nhận hình tượng trong sự toàn vẹn các chi tiết, các liên hệ

Trong nhà trường, sự tiếp nhận của học sinh có thể đi chệch khỏi ý định tác động của tác giả, làm thay đổi giá trị của tác phẩm, đem lại một cách hiểu hoàn toàn mới Tiếp nhận tác phẩm của học sinh thực chất là mối qun hệ giao tiếp của học sinh và tác phẩm nhằm thực hiện cuộc đối thoại có chủ định giữa người sáng tác và bạn đọc Quá trình tiếp nhận những tác động thẩm mĩ của văn bản nghệ thuật là quá trình vận động bên trong của mỗi chủ thể học sinh để các

em tự nhận thức, tự phát triển nhân cách, để các em có thể chủ động tham gia và quá trình đồng sáng tạo với tác giả Nói như nhà thơ Chế Lan Viên "Bài thơ anh làm một nửa - Còn một nửa để mùa thu làm nốt"

Có thể nói, việc cảm thụ văn chương của các em rất đa dạng, phong phú

vì mỗi học sinh là một chỉnh thể của quá trình tiếp nhận Việc cảm thụ tác phẩm nghệ thuật càng chủ quan, càng sâu sắc nhưng chính điều này làm cho học sinh hiểu tác phẩm một cách tản mạn, quá chủ quan, xa rời thực tế khách quan của tác phẩm và chủ quan của nhà văn Để rút ngắn khoảng cách thẩm mĩ này, người giáo viên phải thông qua đối thoại để nắm vững đối tượng học sinh Bởi vì chr

có thông qua đối thoại, học sinh mới bộc lộ được trình độ, suy nghĩ và năng lực cảm thụ của mình Đối thoại có thể điều chỉnh hiện tượng này trong sự hướng dẫn, định hướng sư phạm của thầy, tức là đảm bảo yêu cầu: Giáo viên - chủ thể dạy - chủ thể tác động và định hướng quá trình tiếp nhận những tác động thẩm

mĩ của văn bản văn chương đối với học sinh Còn học sinh là chủ thể tiếp nhận -bạn đọc sáng tạo trong giờ dạy học tác phẩm văn chương

3 Yêu cầu đối với giờ học đối thoại

Đối thoại trong giờ đọc hiểu hỏi học sinh có một trình độ kinh nghiệm tầm đón tương ứng với tư cách là chủ thể tham dự đối thoại Quá trình đối thoại trong giờ đọc hiểu văn bản vì vậy cần phải phát triển và làm phong phú các nhân

tố đó thông qua quá trình tổ chức học sinh đọc hiểu những tín hiệu nghệ thuật các cấp độ cấu trúc ngôn từ hình tượng và tư tưởng thẩm mĩ mà nhà văn truyền đạt phát ra trong tác phẩm nắm bắt và dung hợp các ý thức tiếp nhận khác nhau qua các thời kì lịch sử các truyền thống văn hoá chứ không phải là một thứ đối thoại chung chung phi lịch sử phi cội nguồn văn hoá phi văn bản

Mặt khác, đối thoại trong quá trình tiếp nhận văn học ở nhà trường là đối thoại dựa trên sự cảm thụ tác phẩm một cách cá nhân, sáng tạo Ở đây, học sinh đọc tác phẩm là để đối thoại với tác giả về giá trị nghệ thuật của những kí hiệu ngôn ngữ, hình tượng nghệ thuật, tính cách nhân vật, tình huống, cảm xúc, và đối thoại với chính mình để xác lập mối quan hệ giữa ý đồ sáng tác của tác giả

và những yếu tố nghệ thuật của tác phẩm với tri thức, kinh nghiệm của chính bản thân mình Trên cơ sở đó, HS lại tiếp tục đối thoại với giáo viên, với các HS khác để được tiếp xúc với những quan niệm, điểm nhìn, cách lí giải khác để được nghe nhiều tiếng nói, giọng điệu khác, tức là được tham gia trực tiếp vào một cuộc đối thoại lớn, nhiều chiều Thông qua hoạt động tự giác, tích cực như vậy, mọi nhận thức, kiến thức văn học có được của học sinh chắc chắn sẽ chính xác, đầy đủ hơn, phù hợp hơn với tầm đón nhận của mỗi cá nhân, và quan trọng nhất là những nhận thức, kiến thức văn học có được của HS chắc chắn chính xác, đầy đủ hơn, phù hợp hơn với tầm đón nhận của mỗi cá nhân và quan trọng nhất là những nhận thức, kiến thức đó sẽ không khô cứng, bất biến mà luôn nằm trong xu thế vận động, phát triển mãi mãi của những cuộc đối thoại mới ở trình

độ cao hơn

Để có những cuộc đối thoại hiệu quả, giáo viên phải xác định được những vấn đề trọng tâm, mở ra nhiều cách giải thích khác nhau, kích thích khả năng tư duy sáng tạo, thúc đảy HS bộc lộ quan điểm và đối thoại Những tình huống giáo viên nêu ra để HS tham gia đối thoại vừa không thoát li tác phẩm, vừa phù hợp với trình độ tiếp nhận của các em, đồng thời đảm bảo cuộc tranh luận không mát trật tự, và không mất quá nhiều thời gian cho phép Cần tránh những hình thức câu hỏi mà khi trả lời, HS chỉ dựa vào những quan niệm và kinh nghiệm đã

có hay chỉ trình bày một chiều các luận cứ để khẳng định một kiến giải nào đó Ngoài ra, giáo viên cũng nên dự đoán những tình huống có thể xảy ra trong sự tiếp nhận của HS để điều khiển cuộc đối thoại sao cho không rơi vào bế tắc mà luôn đi theo những con đường hợp lí nhất

4 Cách thức thực hiện

Các hình thức đối thoại chỉ góp phần hỗ trợ cho giờ học tác phẩm theo hướng phát triển tư duy cho học sinh, phát huy sự năng động sáng tạo của chủ thể học sinh, đưa học sinh thực sự trở thành những người đọc Muốn đạt hiệu quả cao, kiểu giờ học này cũng cần phải phối hợp đồng bộ với các phương pháp khác như nêu vấn đề, gợi mở, giảng bình Chính vì vậy, khi nói thiết kế một giờ học theo hướng đối thoại, chúng ta biết rằng đây là một thiết kế mà mở đó, giáo viên quan tâm đặc biệt hơn đến việc tạo ra tình huống cho học sinh bộc lộ những rung động, cảm xúc, tình cảm và suy nghĩ của mình về hình tượng, nhân vật, nội dung tác phảm, tôn trọng tính chủ quan của người đọc, phát huy được những kiến giải sáng tạo, những suy nghĩ đôi khi rất thông minh và độc đáo của học sinh, trên cơ sở đó tạo ra ở mỗi học sinh sự đối thoại mang tính chất tự ý thức, tự khám phá chứ không phải là khái quát, kết luận hộ các em những điều kiện tiếp nhận được về tác phẩm

4.1 Tạo không khí dân chủ trong giờ dạy học văn

Trong giờ dạy học, tác phẩm văn học như một đối tượng nhận thức thẩm

mĩ, một phương tiện giáo dục và phát triển toàn diện cho học sinh cần phải được hiểu trong quá trình giao tiếp Có như thế, bạn đọc - học sinh - mới tiếp thu được những giá trị tinh thàn mà người nghệ sĩ đã sáng tạp nên Tác phẩm chỉ có thể trở thành tài sản của các em trong mối liên hệ trực tiếp với tiếng nói trữ tình hay quan điểm, thái độ, tư tưởng của nhà văn thông qua các hình tượng nghệ thuật dưới sự hướng dẫn của giáo viên Tức giáo viên phải là người bắc cầu nối giữa văn bản và học sinh Người giáo viên trong giờ dạy học phải xây dựng được mối quan hệ giữa chủ thể nhà văn, giáo viên và học sinh thông qua văn bản văn chương, phải thực hiện được sự đối thoại tay bà giữa ba chủ thể

Người giáo viên phải tạo ra sự hoà đồng giữa hai quá trình tác động của văn bản và sự tiếp nhận các tác động thẩm mĩ của văn bản ở học sinh Chính vì vậy, thực chất của giờ dạy tác phẩm văn chương là phải nhằm tổ chức được hoạt động giao tiếp nghệ thuật giữa các chủ thể trong môi trường sư phạm theo quy luật của quá trình tiếp nhận văn chương

Tạo không khí dân chủ trong giờ học văn chính là xác lập một mối quan

hệ bình đẳng, cởi mở, tự do, sáng tạo trong quan hệ giao tiếp với tác phẩm của chủ thể học sinh, là xác lập ở các em tư cách bạn đọc sáng tạo đối thoại với tác phẩm Bầu không khí dân chủ là tiền đề kích thích sự hăng hái, sáng tạo ở các

em để cùng trao đổi, thảo luận với giáo viên, với bạn bè cách nhìn, cách nghĩ, cách cảm, xây dựng hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm, bộc lộ những đánh giá, nhận thức, quan điểm, xúc cảm về tư tưởng, chủ đề tác phảm Thông qua đối thoại dân chủ, giáo viên hướng dẫn, điều chỉnh, bổ sung sự cảm thụ của các

em tác động, hình thành nên những trí tuệ mới, phẩm chất mới ở học sinh, để các em là một chủ thể tiếp nhận chủ động chứ không phải là một thực thể thụ động Các em không những phát triển về mặt văn học mà còn được phát triển về nhiều mặt như bộc lộ nhân cách, trau đồi khả năng giao tiếp nghệ thuật

Không khí dân chủ trong giờ học văn phải được xác lập trên cơ sở ý thức sâu về tính sư phạm của giáo viên trong tổ chức tiến hành phải phù hợp với yêu càu nội tại của tác phẩm và sự vân động của trí tuệ, tình cảm, vốn kinh nghiệm của học sinh Đó phải là không khí cởi mở thực sự chứ không phải là không khí giả tạo Ở đó năng lực tiếp nhận của từng em có điều kiện bộc lộ, cọ xát trao đổi

để tự điều chỉnh bản thân cho phù hợp với hệ thuống chuẩn giá trị mang ý nghĩa

xã hội

Giờ dạy phải có sức hấp dẫn, thuyết phục cao từ chính cái đẹp trong văn bản, hấp dẫn và say mê người học Tức người thầy phải biết gợi, biết mở những

bí ẩn sau câu chữ, hình ảnh nằm chết cứng trên trang giấy để chúng lên tiếng đối thoại với từng học sinh Đây là quá trình giáo viên hoá thân vào văn bản, sáng tạo văn bản thành tác phẩm sinh động, có hồn

Tạo không khí dân chủ trong giờ học Văn đòi hỏi giáo viên phải xử lí nhiều mối quan hệ phức tạp không thể chỉ hiểu sâu sắc tác phẩm là đủ mà phải

dự kiến những tình huống tiếp nhận nảy sinh trong cách bộc lộ đối thoại giao tiếp với tác phẩm của học sinh nhằm định hướng trong việc sử dụng các phương pháp, biện pháp tổ chức hoạt động tiếp nhận cho các em một cách linh hoạt, phối hợp có hiệu quả các phương pháp, biện pháp tác động như đọc, tái tạo gợi mở, sao cho có trật tự lô-gic tạo điều kiện cho các em tham gia vào các tình huống đầy sáng tạo với tác giả, tự trải nghiệm, đồng cảm, tự thanh lọc về tâm hồn trong từng bước tiếp nhận

4.2 Sử dụng các phương pháp dạy học tích cực

Các phương pháp dạy học tích cực không chấp nhận việc tổ chức những giờ học một cách khuôn sáo, đơn điệu mà hướng đến việc xây dựng quá trình dạy học hiện đại, ở đó giáo viên và học sinh có mối quan hệ tương tác với nhau một cách tích cực để tăng cường hoạt động nhận thức - dạy học Ở đây không phải là ghi nhớ kiến thức một cách máy móc mà là sự thấu hiểu sâu sắc kiến thức đó, là sự vận động từ lời giảng độc thoại của giáo viên đến sự đối thoại với học sinh để học sinh thể hiện được "cái tôi" của mình, mở rộng phạm vi vấn đề trao đổi, xác lập tình cảm hiểu biết lẫn nhau Việc thiết kế những sân chơi, phân tích những hoàn cảnh cụ thể, sáng tạo những tình huống có vấn đề, tất cả những hình thức đó đều được coi là những thể hiện của phương pháp dạy học tích cực Các phương pháp dạy học tích cực tạo ra nỗ lực tích cực hoá bản thân của mỗi cá nhân, phát triển khả năng hiểu biết lẫn nhau và thiết lập mối quan hệ giữa các cá nhân với nhau Điều quan trọng, giáo viên phải sử dụng hiệu quả và kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp dạy học tích cực giờ học văn đạt hiệu quả cao nhất

4.2.1 Phương pháp đóng vai

Phương pháp đóng vai là một trong những điều kiện để giúp học sinh gần hơn, hiểu hơn về tác giả, vừa cảm nhận giọng điệu riêng của tác giả qua tác phẩm, vừa tạo được hiệu quả giao cảm với tác giả ở từng học sinh Xác định được học sinh là chủ thể cảm thụ, nhận thức tác phẩm tức là học sinh phải được trực tiếp đối diện với tác phẩm và từ đó có nhu cầu và niềm say mê thưởng thức một cách sáng tạo tác phẩm Như vậy, học sinh không chỉ đọc, sáng tạo lại hình tượng tác phẩm thành hình tượng của mình mà qua đó, các em còn có thể nghe được tiếng nói, giọng điệu, cảm nhận được cái nhìn của nhà văn về cuộc sống con người Các em buồn nỗi buồn, vui niềm vui của nhà văn; bị nhà văn thuyết phục hoặc tranh luận với nhà văn

Đặt mình vào vai tác giả, học sinh trao đổi, tranh luận với bạn đọc (các học sinh khác) về những sự kiện, tình huống được xây dựng trong tác phẩm hoặc được bộc lộ thái độ, tình cảm đối với nhân vật, phát biểu quan điểm của mình (vai trò tác giả) trước các hiện tượng đời sống được miêu tả Đóng vai tác giả là một trong những biện pháp đối thoại giúp học sinh gần gũi và cảm nhận quan điểm của tác giả một cách đồng cảm, bình đẳng hơn; học sinh vừa được nghe tiếng nói của tác giả, vừa đối thoại với tác giả bằng nhận thức của mình Đặt mình vào vai trò tác giả, học sinh sẽ trình bày, và sau đó, trao đổi, tranh luận với bạn đọc về ý đồ sáng tác, kết cấu và những sự kiện, tình huống, nhân vật trong tác phẩm, về quan điểm của mình trước hiện thực được miêu tả, phản ánh

trong tác phẩm Trong vai trò tác giả, học sinh có thể biểu lộ tiếng nói đồng tình, thuyết minh cho tác giả khi đối thoại với người đọc

Ngoài đóng vai tác giả thì đóng vai nhân vật cũng góp phần giúp học sinh thấu hiểu, thông cảm với cảnh ngộ, tâm trạng, thái độ, hành động, của nhân vật khi mang tiếng nói của nhân vật đến với bạn đọc, đồng thời bộc lộ được xu hướng đánh giá nhân vật (đồng tình hay phản đối) của học sinh Mức độ đơn giản của hình thức này là học sinh được phân vai, giáo chọn một đoạn tiêu biểu trong tác phẩm có nhiều đối thoại giữa các nhân vật, phân công mỗi học sinh thể hiện một lời thoại của nhân vật sao cho phù hợp với tính cách của nhân vật đó

và hoàn cảnh xuất hiện trong văn bản của nhân vật đó Biện pháp dạy học này sẽ tạo ấn tượng mạnh, tạo cảm xúc cho người nghe, đem lại hiệu quả cho việc tiếp thu bài học

Ở mức độ cao hơn, giáo viên có thể tổ chức cho học sinh nhập vai nhân vật nhưng không lặp lại đối thoại ở trong tác phẩm mà để học sinh phát biểu suy nghĩ về con người, hoàn cảnh, sự kiện, tình huống, trong tác phẩm theo quan niệm chủ quan của mình

Nhập vai nhân vật giúp học sinh hiểu, thông cảm cho cảnh ngộ nhân vật,

ý nghĩa, tâm trạng, tình cảm, thái độ nhân vật Việc học sinh đồng tình hay phản đối hành động của nhân vật sẽ biểu hiện trong quá trình nhập cuộc này, theo đó, học sinh đang mang tiếng nói của nhân vật đến giao tiếp với bạn đọc

4.2.2 Xây dựng các câu hỏi gợi mở, nêu vấn đề, phát hiện các tình huống vấn đề trong tác phẩm nhằm kích thích hứng thú tìm hiểu, khám phá của học sinh.

a Hệ thống câu hỏi gợi mở

Những câu hỏi gợi mở vừa hấp dẫn về mặt nội dung vấn đề nêu ra, vừa phải có ý nghĩa nghệ thuật và hình thức mới Bằng cáchd đặt các câu hỏi gợi mở giúp các em tự mình cảm thụ cái hay, cái đẹp trong văn chương, tự mình có thói quen và khả năng phát hiện và chiếm lĩnh tri thức từ những tài liệu học trong nhà trường hay đọc ngoài nhà trường

b Các câu hỏi nêu vấn đề

Dạy học nêu vấn đề được đặt ra từ mấy chục năm nay, đã được nhiều nhà phương pháp của Ba Lan, Liên Xô nghiên cứu và ứng dụng Dạy học nêu vấn đề nhằm phát huy trí tuệ sáng tạo của học sinh Các phương pháp dạy học văn ứng với ba giai đoạn tiếp cận - đi sâu- tổng hợp và khái quát Cái quý nhất đối với người học sinh chưa phải là kết luận về hiện thực mà là con đường dẫn tới những kết luận đó Phương pháp dạy học văn là con đường vạch ra hình thức tồn

tại của nội dung Con đường hình thành nhân cách và lĩnh hội tri thức phải thông qua sự vận động tự nhiên của chủ thể học sinh Dạy học nêu vấn đề dựa vào những quy luật của tư duy, đặc biệt là tư duy sáng tạo/

Trong dạy học truyền thống, chỗ hạn chế nhất là thói quen đưa đến cho người học những kiến thức có sẵn và người học chỉ còn tiếp nhận một cách thụ động và rồi ghi nhớ, ghi nhớ để rồi lặp lại

Trong dạy học nêu vấn đề, kiến thức không đưa đến dưới hình thức có sẵn màn thông qua tình huống có vấn đề đặt ra trước học sinh

- Tình huống có vấn đề: Là trạng thái tâm lí nảy sinh trước khó khăn về trí tuệ mà con người không thể giải thích hoặc hành động bằng kiến thức cũ, phương thức cũ Là tính huống trong đó chủ thể cảm thấy có cái khó trong nhận thức hay nói cách khác, có mâu thuẫn nhận thức giữa cái đẹp đã biết và cái chưa biết, đồng thời chủ thể có mong muốn giải quyết mâu thuẫn bằng cách huy động những cái đã biết tạo ra phương thức hành động mới để đạt hiểu biết mới Muốn

có tình huống có vấn đề, cần có ba thành tố liên quan chặt chẽ với nhau:

Cái chưa biết: đó là tri thức mới, cách thức hành động mới mà học sinh cần phát hiện

Nhu cầu nhận thức của chủ thể

Khả năng có thể chiếm lĩnh cái chưa biết của chủ thể

Cơ chế của quá trình này: Giáo viên đặt vấn đề - học sinh tri giác - giáo viên tổ chức quá trình giải quyết vấn đề Kết quả là học sinh nắm kiến thức, phương thức giải quyết và phương pháp nhận thức khoa học

Tình huống có vấn đề sẽ có tác dụng lôi cuốn học sinh vào quá trình tư duy Một bài văn, một tác phẩm văn học, số phận nhân vật chỉ trở thành đối tượng suy tư của mỗi người khi chính người đó nhận ra trong đó một tình huống, một vấn đề, một tâm trạng có liên quan đến suy nghĩ hay rung động của mình Một giờ dạy văn muốn thành công nhất thiết phải xây dựng được một hay những tình huống có vấn đề và được học sinh tiếp nhận một cách có ý thức

Như vậy giáo viên phải là người nêu lên những tình huống có vấn đề thông qua các cau hỏi nêu vấn đề nhằm gợi hứng thú của học sinh Câu hỏi nêu vấn đề phải sát hợp với tác phẩm văn học, khêu gợi được hứng thú của bản thân học sinh Giáo viên phải tính bàn để câu hỏi vừa phản ánh được bản chất của tác phẩm, vừa nằm trong tầm cảm nghĩ của học sinh Các câu hỏi nêu vấn đề được đặt ra thông qua sự đối thoại giữa giáo viên và học sinh, trong không khí đối thoại tự do, dân chủ trình bày quan điểm khoa học của học sinh

4.2.3 Hướng dẫn học sinh đối thoại trong hoạt động phân tích

Đối tượng của hoạt động phân tích là văn bản, phân tích hình tượng, phân tích kết cấu, nội dung, nghệ thuật tác phẩm, phân tích tính cách nhân vật, ngôn ngữ, tâm trạng, Tức là đối tượng các hoat động phân tích rất đa dạng, phong phú

Thông qua đối thoại tiến hành hoạt động phân tích nhằm thực hiện các nhiệm vụ:

- Không dừng lại ở nhận thức câu từ mà nhận thức lí tính ở học sinh

- Đây là hoạt động có chủ đích nên giáo viên phải hướng cho học sinh đến phân tích cái gì, phân tích như thế nào?

- Thông qua phân tích giúp học sinh khám phá chiều sâu nội dung, tư tưởng nghệ thuật của phân tích

Tiến trình phân tích theo hai con đường cơ bản là quy nạp hoặc diễn dịch Tuỳ từng tác phẩm mà giáo viên vận dụng linh hoạt để giúp các em chiếm lĩnh kiến thức một cách chủ động

Trên đây là những biện pháp cơ bản trong việc dạy học đối thoại nhằm phát huy chủ thể nhận thức ở học sinh Tuy nhiên trong quá trình giảng dạy, giáo viên cần vận dụng kết hợp linh hoạt và sáng tạo tuỳ từng phong cách của môi người Kết thúc bài học phải là sự giải phóng tiềm năng sáng tạo ở bạn đọc học sinh, chuyển hoá các em từ chủ thể tiếp nhận sang chủ thể văn học phổ thông qua hệ thống các bài tập ứng dụng thể nghiệm

5 Thiết kế giờ dạy tác phẩm "Thương vợ" theo hướng đối thoại

Tuần: 4

Tiết: 10

Ngày soạn: / /2017

Ngày giảng: / /2017

Đọc văn:

THƯƠNG VỢ

( Trần Tế Xương) I/ Mục tiêu bài học

1 Kiến thức:

+ Cảm nhận được hình ảnh bà Tú: vất vả, đảm đang, yêu thương và lặng

lẽ hi sinh vì chồng con