Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực là hướng tới tổ chức hoạt động học cho học sinh theo quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm. Khai thác những ưu thế của phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là phương pháp thảo luận nhóm, người giáo viên sẽ giúp học sinh sống với tác phẩm văn chương, đồng thời phát triển những năng lực cần thiết cho người học, đáp ứng với mục tiêu hình thành và phát triển năng lực của học sinh, nâng cao hiệu quả dạy học Ngữ văn và đáp ứng nhu cầu của thời đại.Phương pháp thảo luận nhóm là một trong những phương pháp tối ưu hướng tới tổ chức hoạt động theo quan điểm phát huy chủ thể người học, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Khai thác thế mạnh của phương pháp thảo luận nhóm, giáo viên sẽ nâng cao hiệu quả giảng dạy Ngữ văn và đáp ứng nhu cầu của thời đại.Khả năng áp dụng sáng kiến (Tính khả thi) rất cao vì đây là một trong những phương pháp dạy học tích cực hướng tới tổ chức hoạt động cho học sinh theo quan điểm lấy học sinh làm trung tâm, phù hợp với đặc trưng của môn Ngữ văn, phù hợp với mục tiêu giáo dục. Mặt khác, trong quá trình giảng dạy, giáo viên có thể kết hợp với nhiều phương pháp khác để nâng cao hiệu quả giờ dạy. Phương pháp thảo luận nhóm không phải là độc tôn, nhưng nếu biết cách kết hợp với những phương pháp khác sẽ nâng cao chất lượng dạy và học, góp phần không nhỏ vào việc thực hiện mục tiêu giáo dục trong bối cảnh hiện nay.
Trang 1TÓM TẮT SÁNG KIẾN
1 Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến
Môn Ngữ văn là một môn học công cụ, có vai trò quan trọng trong việc hìnhthành và phát triển năng lực tổng quát và đặc thù cho người học Tuy nhiên, đểhình thành năng lực cho học sinh qua môn Ngữ văn đòi hỏi giáo viên phải lựa chọnnhững phương pháp dạy học tích cực phù hợp, định hướng cho học sinh, tổ chứccác hoạt động cụ thể để học sinh được trải nghiệm, khám phá, bộc lộ suy nghĩ của
cá nhân từ đó nâng cao hiệu quả dạy học Ngữ văn và hình thành những năng lựccần thiết cho người học, đáp ứng được yêu cầu phát triển của xã hội
Phương pháp thảo luận nhóm là một trong những phương pháp hữu hiệu đểhọc sinh chiếm lĩnh các đơn vị kiến thức một cách chủ động, dân chủ Hình thứclàm việc hợp tác, theo nhóm sẽ tạo ra sự tương tác mạnh mẽ giữa các học sinhtrong nhóm, trong lớp, tạo bầu không khí đối thoại dân chủ, cởi mở trong giờ họcVăn Đây là một trong những phương pháp dạy học tích cực, nếu được khai tháchợp lí sẽ phát huy được vai trò của chủ thể người học song vẫn giữ được đặc trưngcủa giờ đọc hiểu tác phẩm văn chương
2 Điều kiện, thời gian, đối tượng áp dụng sáng kiến
Sáng kiến có thể áp dụng trong tất cả các giờ đọc hiểu trong chương trìnhNgữ văn ở Trung học phổ thông Tuy nhiên, trong quá trình dạy học, giáo viênkhông chỉ sử dụng phương pháp thảo luận nhóm là độc tôn mà cần có sự kết hợpkhéo léo với các phương pháp khác nhằm phát huy tính tích cực, chủ động tronggiờ học môn Văn của cả giáo viên và học sinh
3 Nội dung sáng kiến
Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực là hướng tới tổ chức hoạt độnghọc cho học sinh theo quan điểm dạy học "lấy học sinh làm trung tâm" Khai thácnhững ưu thế của phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là phương pháp thảo luậnnhóm, người giáo viên sẽ giúp học sinh "sống" với tác phẩm văn chương, đồngthời phát triển những năng lực cần thiết cho người học, đáp ứng với mục tiêu hình
Trang 2thành và phát triển năng lực của học sinh, nâng cao hiệu quả dạy học Ngữ văn vàđáp ứng nhu cầu của thời đại.
Phương pháp thảo luận nhóm là một trong những phương pháp tối ưu hướngtới tổ chức hoạt động theo quan điểm phát huy chủ thể người học, phát huy tínhtích cực, chủ động, sáng tạo, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớmáy móc Khai thác thế mạnh của phương pháp thảo luận nhóm, giáo viên sẽ nângcao hiệu quả giảng dạy Ngữ văn và đáp ứng nhu cầu của thời đại
Khả năng áp dụng sáng kiến (Tính khả thi) rất cao vì đây là một trong nhữngphương pháp dạy học tích cực hướng tới tổ chức hoạt động cho học sinh theo quanđiểm "lấy học sinh làm trung tâm", phù hợp với đặc trưng của môn Ngữ văn, phùhợp với mục tiêu giáo dục Mặt khác, trong quá trình giảng dạy, giáo viên có thểkết hợp với nhiều phương pháp khác để nâng cao hiệu quả giờ dạy Phương phápthảo luận nhóm không phải là độc tôn, nhưng nếu biết cách kết hợp với nhữngphương pháp khác sẽ nâng cao chất lượng dạy và học, góp phần không nhỏ vàoviệc thực hiện mục tiêu giáo dục trong bối cảnh hiện nay
4 Khẳng định giá trị, kết quả đạt được của sáng kiến
Khi vận dụng sáng kiến vào thực tế dạy học, tôi thấy có những thay đổi tíchcực trong quá trình học tập của học sinh Kết hợp với các phương pháp dạy họckhác, phương pháp thảo luận nhóm, thể hiện được tính ưu việt vượt trội giúp giờhọc hiệu quả hơn, phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong giờ họcmôn Ngữ văn
5 Đề xuất kiến nghị để thực hiện áp dụng hoặc mở rộng sáng kiến
Để đề tài được áp dụng phổ biến trong dạy học Ngữ văn ở Trung tâm Giáodục thường xuyên, vì vậy cần có sự giúp đỡ và tạo điều kiện của các cấp quản lígiáo dục và cần sự nỗ lực, cố gắng hết mình của giáo viên giảng dạy Trong quátrình thực hiện đòi hỏi giáo viên cần phải nhiệt huyết với nghề, đầu tư nghiên cứutìm tòi, vận dụng và rút kinh nghiệm làm sao phát huy được hiệu quả của cách thứcdạy học này mà không rơi vào lạm dụng hay sử dụng mang tính chất hình thức, đối
Trang 3MÔ TẢ SÁNG KIẾN
1 Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến
1.1 Môn Ngữ văn là một môn học có vị trí, vai trò quan trọng ở nhà trường phổthông Đây là môn học trang bị cho học sinh những cảm xúc nhân văn đẹp đẽ, cókhả năng thanh lọc tâm hồn và hướng các em tới Chân - Thiện - Mĩ Nhờ có vănhọc mà đời sống tinh thần của các em ngày càng giàu có, phong phú, tinh tế hơn,tâm hồn trở nên bớt chai sạn, thờ ơ trước những số phận, cảnh đời diễn ra xungquanh mình "Văn học là nhân học", môn Ngữ văn đóng vai trò quan trọng trongviệc hình thành nhân cách cho học sinh
Tuy nhiên, hiện nay học sinh không còn mặn mà với môn Ngữ văn, chấtlượng học văn của học sinh ngày càng giảm sút Môn Ngữ văn mất dần ưu thế của
nó Học sinh không còn tha thiết với môn Văn Có những em yêu văn nhưng lạithất vọng vì thầy cô giảng chưa thực sự lôi cuốn Lẽ ra mỗi giờ văn phải là mộtniềm vui lớn thì ngược lại, không ít giờ văn thơ bấy lâu nay thật là một "gánhnặng" Vậy nguyện nhân nào đã dẫn đến tình trạng trên?
Có nhiều nguyên nhân khác nhau song nguyên nhân cơ bản chính là phươngpháp dạy học của người giáo viên
Phương pháp dạy học cũng giống như đồ nghề của người thợ xây vậy, chúngđều bình đẳng với nhau Việc sử dụng chúng tuỳ thuộc vào mục đích, khả năng dạyhọc và nội dung bài dạy cụ thể mà người dạy xác định, lựa chọn và kết hợp nhuầnnhuyễn các phương pháp khác nhau nhằm đem lại hiệu quả cao trong giờ dạy củamình Trong đó, phương pháp dạy học tích cực không chỉ phát triển khả năng tưduy sáng tạo của người học mà còn tạo cơ hội tối đa cho các thành viên trong tậpthể lớp được bộc lộ hiểu biết và quan điểm của mình về nội dung và phương pháphọc tập cũng như các lĩnh vực khác Phương pháp thảo luận nhóm là một trongnhững phương pháp tích cực, là "con đường", cách thức phát huy tối đa tích cực,chủ động, sáng tạo của học sinh
1.2 Xuất phát từ những lí do trên, bản thân tôi luôn trăn trở, suy nghĩ làm thế nào
để vận dụng một cách hiệu quả những phương pháp dạy học tích cực nhằm nâng
Trang 4cao chất lượng giảng dạy của môn Ngữ văn, qua đó phát huy được tính tích cực,sáng tạo ở học sinh Đây chính là lí do tôi đi sâu tìm hiểu phương pháp thảo luận
nhóm và thực hiện đề tài “Khai thác ưu thế của phương pháp thảo luận nhóm trong dạy đọc hiểu văn bản”.
2 Cơ sở lí luận của vấn đề
2.1 Khái niệm về Hoạt động nhóm
Dạy học chia nhóm được hiểu là cách dạy học, trong đó các học sinh đượcchia thành các nhóm nhỏ, cùng nhau nghiên cứu, giải quyết các vấn đề mà giáoviên đặt ra, từ đó giúp học sinh tiếp thu được một kiến thức nhất định nào đó.Nhằm giúp học sinh phát triển kĩ năng giao tiếp Phát triển năng lực nhận thức và
tư duy của học sinh Phát triển nhân cách học sinh
2.2 Bản chất của phương pháp dạy học theo nhóm.
- Dạy học theo nhóm đòi hỏi giáo viên phải chuẩn bị kĩ lưỡng kế hoạch dạyhọc, lựa chọn những nội dung thực sự phù hợp với hoạt động nhóm và thiết kếđược các hoạt động giúp các em lĩnh hội, khám phá kiến thức mới một cách tốtnhất
- Tổ chức dạy học nhóm là một hình thức dạy học mới Đó là một trongnhững hình thức thực hiện tốt việc dạy học phát huy tính tích cực và tương tác củahọc sinh Với hình thức này, học sinh được hấp dẫn, lôi cuốn vào các hoạt độnghọc, thu lượm kiến thức bằng chính khả năng của mình với sự giúp đỡ, hướng dẫncủa giáo viên
- Phương pháp dạy học theo nhóm được sử dụng nhằm khai thác vốn kiếnthức mà các em đã tích luỹ, những hiểu biết thực tế trong đời sống hoặc vận dụngkiến thức vào cuộc sống lao động sản xuất
2.3 Các nguyên tắc thảo luận nhóm
- Đảm bảo mục tiêu dạy học
- Phù hợp với nội dung dạy học (nhiệm vụ phức hợp)
- Các thành viên đều phải hoạt động (nhiệm vụ cụ thể, rõ ràng)
- Sử dụng phối hợp với các phương pháp, kĩ thuật dạy học khác nhau
- Kết hợp với hình thức dạy học khác
Trang 52.4 Đánh giá ưu nhược điểm phương pháp dạy học theo nhóm
2.4.1 Ưu điểm.
- Phương pháp này được áp dụng cho mọi đối tượng và mọi quy mô lớp học
Có thể dùng phương pháp này khi giảng những kiến thức có liên quan đến cuộcsống của người học, các vấn đề cần thảo luận trong tình huống thực tế, cần trả lờidạng câu hỏi có nhiều ý kiến trái chiều, cần trao đổi về việc áp dụng kiến thứcchuyên môn vào thực tế
- Trong hoạt động hợp tác, mục tiêu hoạt động là của toàn nhóm, nhưng mỗi
cá nhân được phân công một nhiệm vụ cụ thể, phối hợp nhau để đạt mục tiêuchung: Mô hình hợp tác trong xã hội đưa vào đời sống học đường có tác dụngchuẩn bị cho học sinh thích ứng với đời sống xã hội trong đó mỗi người sống vàlàm việc theo sự phân công hợp tác với tập thể cộng đồng
- Tất cả các thành viên trong nhóm đều có cơ hội tham gia chia sẻ ý kiến vàkinh nghiệm của mình với cả nhóm Trong quá trình quan sát các nhóm làm việcgiáo viên có thể thay đổi cấu trúc của nhóm để tạo cơ hội cho các thành viên có dịptrao đổi nhiều người với nhau Xây dựng ý thức làm việc theo nhóm
2.4.2 Nhược điểm.
- Khó quản lí lớp khi số lượng người học đông; có thể gây ồn ào trong lớpkhó kiểm soát, vì vậy giáo viên cần chú ý giáo dục và rèn luyện kỹ năng hoạt độnghợp tác trong nhóm cho học sinh
- Nhiều học sinh không thích học theo nhóm, vì muốn chứng tỏ khả năng củamình với giáo viên hơn là với bạn; một số học sinh khá, giỏi quyết định quá trìnhthảo luận nhóm nên chưa tạo được sự tương tác bình đẳng giữa các thành viên; một
số thành viên ỷ lại vào những bạn khá hơn, nhiệt tình hơn nên không chịu làm việc
- Có thể đi chệch hướng chủ đề thảo luận
- Việc phân nhóm khó khăn mất nhiều thời gian khó có thể đánh giá trên kếtquả thảo luận của nhóm Vì vậy giáo viên cần kết hợp đánh giá của thầy với đánhgiá của trò
Trang 6- Nếu lấy kết quả thảo luận chung của nhóm làm kết quả học tập cho từng cánhân thì chưa thực sự công bằng và đánh giá đúng thực chất nỗ lực của từng cánhân.
3 Thực trạng của vấn đề
3.1 Thuận lợi
Phương pháp dạy học tích cực đóng vai trò quan trọng trong chiến lược giáodục toàn diện, phát huy tính tích cực ở người học và nâng cao chất lượng dạy học.Chính vì vậy, Bộ giáo dục và đào tạo đã tổ chức nhiều lớp tập huấn, bồi dưỡng chogiáo viên áp dụng những phương pháp dạy học tích cực
Mặt khác, có thể nhận thấy thảo luận nhóm là một phương pháp mang lại hiệuquả cao nếu sử dụng hợp lí, khai thác được thế mạnh của phương pháp này
Phương pháp thảo luận nhóm sẽ phát huy tính chủ động, sáng tạo của họcsinh, tạo sự đoàn kết, hơp tác giữa các thành viên trong nhóm và mở rộng, giao lưuvới các học sinh khác, góp phần tích cực trong quá trình xây dựng nội dung bàihọc
Qua phương pháp này, giáo viên rèn luyện dần phương pháp học tập, nghiêncứu và thái độ học tập tập thể, trên cơ sở đó sẽ tạo điều kiện tốt cho các em học tậpcao hơn
Rèn luyện vốn ngôn ngữ cho các em trong giao tiếp, kết chặt tình bạn bè quanhững trao đổi, chia sẻ trong hoạt động nhóm, đồng thời sẽ có điều kiện góp nhặtnhững kiến thức của nhau mà hoàn chỉnh dần kiến thức của mình
Giúp các em tự tin qua những lần thảo luận, thuyết trình, đồng thời rèn luyệnnăng lực tư duy và phát hiện vấn đề
3.2 Khó khăn
Về thời gian: một tiết học 45 phút nguời thầy phải truyền tải nhiều nội dungcủa bài học, nếu dành nhiều thời gian cho việc thảo luận nhóm, giáo viên có thể sẽkhông dạy hết bài, từ đó chất lượng môn học không được đảm bảo
Việc chia nhóm: số học sinh mỗi lớp hiện nay từ 40 em trở nên, nếu chia lớpthành 2 nhóm thì quá đông còn nếu chia làm nhiều nhóm thì không đủ không gian
Trang 7để thảo luận, hoặc gây khó khăn cho giáo viên trong việc bao quát lớp, khó pháthiện học sinh nào còn thụ động.
Nếu trình độ học sinh trong nhóm không đều nhau thì những học sinh giỏi,khá sẽ lấn lướt những học sinh trung bình, yếu Các em trung bình yếu sẽ không cóđiều kiện nói lên những ý kiến riêng của mình, từ đấy các em sẽ lơ là và không chú
ý vào buổi thảo luận
Số lượng học sinh trong lớp quá đông (mỗi lớp khoảng 45 học sinh) cũng gâynhững khó khăn cho việc vận dụng thảo luận nhóm trong dạy học ngữ văn
Để giải quyết hiện trạng trên, tôi xin đưa ra một số giải pháp cụ thể để pháthuy tối đa ưu thế của phương pháp thảo luận nhóm
4 Các giải pháp thực hiện
4.1 Các bước tiến hành thảo luận nhóm.
Phương pháp thảo luận nhóm là một trong những phương pháp dạy học đãphát huy được tính tích cực, tự giác của người học Phương pháp này đã tạo đượcmột môi trường học tập thuận lợi mà ở đó trí tuệ tập thể đã được phát huy cũngnhư vai trò hoạt động xã hội của cá nhân được trải nghiệm
Bước 1: Giới thiệu nội dung làm việc nhóm
- Nội dung có khả năng tranh luận, càng mang tính thời sự càng tốt
- Bám sát mục tiêu bài giảng
- Phù hợp với người học
- Rõ ràng, ngắn gọn
Bước 2: Giao nhiệm vụ nhóm
- Ghi rõ nhiệm vụ lên bảng, giấy
- Quy định cụ thể thời gian làm việc nhóm (Thời gian bắt đầu và kết thúc) vàthời gian trình bày
- Quy định rõ vị trí ngồi làm việc của từng nhóm
Bước 3: Chia nhóm
Trang 8Việc phân chia nhóm thường dựa trên: số lượng học sinh của lớp học, đặcđiểm học sinh và chủ đề bài học Cách chia nhóm như thế nào là hợp lí: có thể theomột tiêu chuẩn nào đó của bài học hay của giáo viên và cũng có thể hoàn toàn ngẫunhiên hoặc có thể theo số điểm danh, theo giới tính, theo vị trí ngồi…
Giáo viên giao câu hỏi cho từng nhóm (có thể chiếu lên máy chiếu, viết lênbảng phụ, viết vào giấy giao cho từng nhóm…) hướng dẫn học sinh cách thực hiện,phân bố thời gian hợp lí, giải đáp thắc mắc của học sinh trước khi chính thức đivào hoạt động, đồng thời ghi lại chủ đề và chỉ dẫn lên bảng, máy chiếu hay thiết bịkhác…
Trong một tiết dạy giáo viên có thể chọn một trong số các cách chia nhóm sau
đây (tuỳ theo đặc điểm của lớp và nội dung bài học) Bản thân tôi đã áp dụng linh
hoạt tùy theo bài theo các cách như sau:
* Chia nhóm nhỏ cùng thảo luận
Với cách này có thể chia theo chỗ ngồi 2 bàn quay lại thành một nhóm nhỏ(khoảng 6-8 học sinh) để thảo luận về một khía cạnh xoay quanh một vấn đề nào
đó Sau thời gian thảo luận mỗi nhóm nhỏ cử một thành viên trình bày ý kiến của
cả nhóm cho cả lớp nghe (giáo viên yêu cầu các nhóm trình bày ý kiến của nhómsau không được lặp lại ý của nhóm trước đã trình bày)
* Chia nhóm theo tổ
Nhóm này được xây dựng dựa trên các tổ đã được chia sẵn trên lớp để thảo
luận các vấn đề giáo viên giao cho các nhóm (tùy theo đặc điểm của lớp mà có các nhóm tương ứng, thông thường trong lớp học có 4 tổ giáo viên sẽ chia làm 4 nhóm
để thảo luận) Sau khi các nhóm thảo luận sẽ cử đại diện trình ý kiến của nhóm cho
cả lớp, sau đó các nhóm khác nhận xét bổ sung ý kiến và cuối cùng giáo viên nhậnxét kết luận ý kiến của từng nhóm
Bước 4: Người học làm việc theo nhóm
- Đề cử trưởng nhóm và thư kí
- Khuyến khích mọi thành viên tham gia: các thành viên cần có kĩ năng làmviệc nhóm
Trang 9- Người hướng dẫn cần quan tâm đến tất cả các nhóm.
Cụ thể:
Bước 5: Trình bày kết quả làm việc nhóm
Có nhiều cách để trình bày kết quả làm việc của nhóm:
- Một nhóm báo cáo, các nhóm khác bổ sung;
- Từng nhóm thuyết trình riêng;
- Trưng bày áp phích;
- Ghi ý kiến lên bảng;
Bước 6: Giáo viên tổng kết, bổ sung
- Giáo viên phải kết nối được ý kiến của các nhóm;
- Định hướng đúng yêu cầu, nhiệm vụ của nhóm;
- Bổ sung, làm rõ được vấn đề cần giải quyết;
- Đưa ra lời kêu gọi hành động từ những kết quả thu được
4.2 Một số yêu cầu khi tiến hành thảo luận nhóm:
4.2.1 Chia nhóm thảo luận
Trong việc thành lập nhóm, giáo viên nên áp dụng linh hoạt các hình thứcchia nhóm như:
- Chia nhóm ngẫu nhiên: học sinh đếm 1, 2, 3, 4 rồi vòng trở lại, học sinhthuộc số nào thì vào nhóm ấy Giáo viên cũng có thể chia nhóm theo bàn, theo tổ
- Chia nhóm theo năng lực học tập: giáo viên dựa vào năng lực học tập củahọc sinh để chia thành nhóm giỏi, khá, trung bình, yếu Những học sinh yếu hơn sẽ
xử lý các bài tập cơ bản, những học sinh khá sẽ nhận được thêm những bài tập bổsung
- Chia nhóm gồm đủ các trình độ: cách chia này thường được sử dụng khinội dung thảo luận cần có sự hỗ trợ lẫn nhau
Trang 10Số lượng nhóm và số lượng thành viên trong nhóm và thời gian thảo luậnphải phụ thuộc vào số lượng học sinh trong lớp hoặc vấn đề thảo luận nảy sinh từnôi dung bài học Cụ thể:
Với vấn đề thảo luận có tính chất phức tạp, có nhiều nội dung cần làm sáng
tỏ hoặc có nhiều cách lí giải như “Nghệ thuật xây dựng kết cấu tác phẩm Chí Phèo
đã đạt đến đỉnh cao của văn học hiện thực phê phán 1930 – 1945 Bằng hiểu biếtcủa mình, các em hãy làm sáng tỏ vấn đề trên?”, chúng ta nên chia nhóm gồm đủtrình độ học sinh, số lượng thành viên từ 4 -5 học sinh, thời gian thảo luận khoảng
4 - 7 phút Với thời gian và cấu trúc nhóm đó, các em sẽ chia nhau đảm nhậnnhững vấn đề khác nhau nhằm hoàn thành nhiệm vụ mà giáo viên giao phó
Với vấn đề thảo luận có tính chất đơn giản như “tìm chi tiết miêu tả niềmhạnh phúc của cụ cố Hồng và nêu ý nghĩa của chi tiết đó?” chúng ta nên sử dụngloại nhóm 2 học sinh và thời gian thảo luận trong khoảng 1 – 2 phút
Sau khi chia nhóm, mỗi nhóm sẽ bốc thăm để chon nhóm trưởng, thư kíhoặc tự bầu ra nhóm trưởng Giáo viên có thể chỉ định nhóm trưởng, thư kí luânphiên để tránh tình trạng chỉ có một học sinh chuyên trách nhiệm vụ này
4.2.2 Vai trò của các thành viên trong hoạt động nhóm
Để tránh việc tổ chức hoạt động nhóm mang tính hình thức Trong khi thảoluận nhóm, cần phân rõ vai trò của cá nhân, nhóm trưởng Cụ thể là:
a) Cá nhân: tự đọc, suy nghĩ, giải quyết nhiệm vụ, có thể hỏi các bạn trong
nhóm về những điều mình chưa hiểu; khi các bạn cũng gặp khó khănnhư mình thì yêu cầu sự trợ giúp của giáo viên Mỗi học sinh cần phải đượchướng dẫn cụ thể để biết ghi chép những kết quả học tập củamình vào vở học tập, thể hiện ở câu trả lời cho câu hỏi/lời giải của các bài tập/kết
quả thực hiện nhiệm vụ học tập.
b) Nhóm trưởng: thực hiện các nhiệm vụ của cá nhân như
những bạn khác; phân công các bạn giúp đỡ nhau; tổ chức cho cảnhóm thảo luận để thực hiện nhiệm vụ học tập; thay mặt nhóm để
Trang 11liên hệ với giáo viên và xin trợ giúp; báo cáo tiến trình học tập nhóm.
Vì vậy đòi hỏi nhóm trưởng cần:
Thứ nhất: Phải có khả năng tổ chức, phân công nhiệm vụ cho các thành viên,
bố trí chỗ ngồi cho phù hợp, hướng dẫn các thành viên thảo luận đúng với nội dung
đã giao
Thứ hai: Phải biết linh hoạt và nhạy bén, có khả năng điều động tất cả các
thành viên trong nhóm tham gia tích cực vào thảo luận; theo dõi, quan sát từngngười để có biện pháp điều chỉnh kịp thời; lắng nghe ý kiến đóng góp thảo luậncủa các thành viên trong nhóm mình, động viên khuyến khích những bạn ít nói, rụt
rè phát huy tính năng động, sáng tạo của các bạn trong nhóm
Như vậy, vai trò của nhóm trưởng là rất quan trọng vì vậy trong quá trìnhgiảng dạy giáo viên cần phải quan sát thái độ và cách làm việc của từng học sinh
để lựa chọn các nhóm trưởng cho thích hợp Tuy nhiên, nhóm trưởng không phải làngười quyết định hết tất cả cho buổi thảo luận
c) Thư kí của nhóm: thực hiện các nhiệm vụ của cá nhân như các
bạn khác; ghi chép lại những nội dung trao đổi hoặc kết quả côngviệc của nhóm để trao đổi với các nhóm khác hoặc chia sẻ trước
cả lớp
4.2.3 Vai trò của giáo viên trong tổ chức hoạt động học theo nhóm
a) Xác định và giao nhiệm vụ: Các nhiệm vụ học tập được giao
cho các nhóm một cách cụ thể và rõ ràng Mỗi nhiệm vụ học tập phảiđảm bảo cho học sinh hiểu rõ: mục đích, nội dung, cách thức hoạt động(theo kĩ thuật dạy học tích cực được sử dụng) và sản phẩm họctập phải hoàn thành (Lưu ý tăng cường các câu hỏi "Như thếnào?", "Tại sao?"…)
b) Hỗ trợ học sinh kịp thời: Giáo viên cần quan sát bao quát khi học sinh
thực hiện nhiệm vụ Nếu học sinh gặp khó khăn phải hỗ trợ kịp thờicho từng học sinh và cả nhóm Khi giúp đỡ học sinh, cần gợi mở
để học sinh tự lực hoàn thành nhiệm vụ; khuyến khích để học sinh
Trang 12hợp tác, hỗ trợ lẫn nhau trong việc giải quyết nhiệm vụ học tập;giao thêm nhiệm vụ cho những học sinh hoàn thành trước nhiệm
vụ (yêu cầu nâng cao hoặc giúp đỡ các bạn khác ) Cụ thể:
Thứ nhất: Khi học sinh tiến hành thảo luận, giáo viên chuyển từ vị trí người
hướng dẫn sang vị trí người giám sát Nhiệm vụ của giáo viên lúc này là nhận biếttiến trình hoạt động của các nhóm từ đó có thể có những can thiệp kịp thời đểmang lại hiệu quả cao Muốn vậy, khi giám sát hoạt động nhóm giáo viên cần:
+ Chú ý đến hoạt động mà giáo viên yêu cầu lớp thực hiện, không đượctranh thủ làm việc riêng khi học sinh đang thảo luận Giáo viên cần phải di chuyển,quan sát và giám sát mọi hoạt động của lớp
+ Chú ý lắng nghe quá trình trao đổi của học sinh trong nhóm Từ đó, giáoviên có thể có những phát hiện thú vị và khả năng đặc biệt của từng học sinh,hướng thảo luận của từng nhóm để điều chỉnh kịp thời
+ Quan sát để xem có học sinh nào “đứng bên lề” hoạt động không? Nếu có,giáo viên tìm cách đưa các em vào không khí chung của nhóm
Thứ hai: Trong tiết học, giáo viên phải chú ý nhận biết bầu không khí xem
các nhóm hoạt động “thật” hay “giả”
Thứ ba: Giáo viên cần có sự điều chỉnh kịp thời để khi vấn đề giáo viên đặt
ra lại là nguyên nhân gây nên sự thay đổi không khí hoạt động của nhóm Nếu vấn
đề quá khó, học sinh không đủ khả năng giải quyết, hoặc ngược lại, nếu vấn đề quá
dễ sẽ khiến học sinh không có gì phải làm Cả hai trường hợp này đều có thể làmgiảm đi độ “nóng” của bầu không khí trong lớp
Thứ tư: Giáo viên cần khen ngợi, khuyến khích và gợi ý cho học sinh trong
quá trình thảo luận nếu thật sự cần thiết
Thứ năm: Giáo viên định rõ lượng thời gian hoạt động nhóm cụ thể, và nhắc
thời gian để các nhóm hoàn thành phần hoạt động của mình đúng thời gian quyđịnh
Thứ sáu: Giáo viên cần đi vòng quanh các nhóm và lắng nghe ý kiến học sinh
trong suốt buổi thảo luận nhóm nhỏ Thỉnh thoảng cũng rất hữu ích nếu giáo viênxen lời bình luận vào giữa cuộc thảo luận của một nhóm Đối với những vấn đề
Trang 13nhạy cảm thường có những tình huống mà học sinh sẽ cảm thấy bối rối, ngạingùng khi phải nói trước mặt giáo viên, trong trường hợp này giáo viên có thểquyết định tránh không xen vào hoạt động của nhóm khi thảo luận.
c) Hướng dẫn việc tự ghi bài của học sinh: học sinh phải ghi lại
được các kết quả hoạt động cá nhân, kết quả thảo luận nhóm, nhận xét củagiáo viên và nội dung bài học vào vở; không "đọc – chép" hay yêucầu học sinh chép lại toàn bộ nội dung bài học trong sách
d) Sử dụng hợp lý phòng học bộ môn, thiết bị học tập, học liệu: Phải tận
dụng tối đa các công cụ hỗ trợ trong lớp học, nhất là việc sử dụngbảng trong việc hỗ trợ tiến trình tổ chức hoạt động học của học sinh như:ghi những nội dung cơ bản, cốt lõi của bài học; những gợi ý, hướng dẫncủa giáo viên; những kết quả hoạt động học của học sinh… Khôngnên in lại các phiếu học tập khi nội dung đã có trong sách Việc sửdụng các thiết bị học tập và học liệu đó được thể hiện rõ trongphương thức hoạt động học và sản phẩm học tập tương ứng màhọc sinh phải hoàn thành trong mỗi hoạt động học
Ví dụ: Nghệ thuật xây dựng kết cấu tác phẩm Chí Phèo đã đạt đến đỉnh caocủa văn học hiện thực phê phán 1930 – 1945 Bằng những hiểu biết của mình, các
em hãy làm sáng tỏ vấn đề trên?
Vấn đề này phức tạp, để giải quyết hoc sinh cần phải nắm vững bài học và
có cách nhìn tổng quát Ban đầu, các em sẽ gặp lúng túng, thậm chí nói lan mankhông vào trọng tâm Để các em giải quyết được, giáo viên cần định hướng gợi mởnhư:
- Yêu cầu các em chú ý đến những đoạn văn cần thiết để nhận ra kết cấu tácphẩm (đoạn đầu và đoạn cuối tác phẩm)
- Ý nghĩa của những đoạn văn đó về mặt kết cấu như thế nào?
- So sánh với một số nhà văn cùng thời với Nam Cao như Ngô Tất Tố, VũTrọng Phụng, Nguyễn Công Hoan
Trên những định hướng đó, các em sẽ dễ dàng tiến hành thảo luận
Trang 14Giáo viên dẫn dắt học sinh vận dụng tư duy vốn có của các em giải quyếttừng vấn đề: gợi lại những tri thức đã có từ trước, khơi gợi những suy nghĩ trongcác em thông qua vốn sống của các em.
Khi gặp trường hợp nhóm có thành viên “ngôi sao” hoặc có thành viên quánhút nhát, giáo viên kịp thời can thiệp hạn chế những học sinh nói quá nhiều,khích lệ, động viên học sinh nhút nhát phát biểu ý kiến bằng cách giáo viên có thểtrực tiếp hỏi học sinh nhút nhát hoặc gợi ý cụ thể để trao đổi với các em
4.2.4 Câu hỏi thảo luận phải có tính vấn đề
Câu hỏi có tính vấn đề là câu hỏi chứa đựng mâu thuẫn (giữa cái đã biết vàcái chưa biết) tạo nên tình huống có vấn đề, đồng thời kích thích được tính tíchcực, chủ động và phát huy tư duy sáng tạo trong hoạt động cảm thụ văn học củahọc sinh
Ví dụ:
- So với những tác phẩm cùng viết về đề tài người nông dân nghèo trướccách mạng như “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố, “Bước đường cùng” của Nguyễn CôngHoan, tác phẩm “Chí Phèo” của Nam Cao có gì mới mẻ?
Câu hỏi có vấn đề không nhằm mục đích tái hiện tri thức đã có mà yêu cầuhọc sinh phải biết sử dụng “cái đã biết” để làm phương thức tìm tòi, nghiên cứunhững giá trị tri thức mới
Cần lưu ý, vấn đề được nêu trong tác phẩm văn chương không phải có từ ýđịnh chủ quan của giáo viên mà là vấn đề phải được đặt ra từ bản thân của tácphẩm văn chương có nhiều ẩn số cần được giải mã về nội dung, hình thức và từvấn đề khó khăn, vướng mắc nảy sinh từ tầm đón nhận của học sinh trong quá trìnhtiếp cận tác phẩm Vấn đề trong tác phẩm thường là tư tưởng chủ đề ý nghĩa tácphẩm hoặc tính hiệu quả của nghệ thuật xây dựng hình tượng, xây dựng tính cách,kết cấu, sử dụng chi tiết như một điểm sáng thẩm mĩ,
Ví dụ: Dựa vào đặc điểm thi pháp để đưa ra vấn đề thảo luận: với tác phẩmChí Phèo – Nam Cao, chúng ta dựa vào đặc điểm của chuyện là kết cấu tâm lí, kếtcấu vòng tròn đưa ra câu hỏi thảo luận “Kết cấu của truyện có gì độc đáo, ý nghĩacủa kết cấu đối với truyện?” hoặc dựa vào đặc điểm nhân vật – Chí Phèo là nhân
Trang 15vật điển hình xây dựng câu hỏi “Ý nghĩa khái quát điển hình của hình tượng nhânvật Chí Phèo là gì?”
Ngoài ra, nhiều khi sự thành công hay hạn chế của tác phẩm cũng là nhữngvấn đề cần quan tâm Nắm được vấn đề đặt ra từ tác phẩm và khả năng tiếp nhậncủa học sinh được xem là bước khởi đầu quan trọng, có tính chất quyết định khi sửdụng phương pháp thảo luận nhóm Như vậy, muốn xây dựng được câu hỏi có vấn
đề, giáo viên phải dựa vào những hiểu biết của mình về thi pháp truyện ngắn để đặthọc sinh vào tình huống có vấn đề, tổ chức cho học sinh giải quyết vấn đề bằng câuhỏi gợi mở
4.2.5 Vận dụng các dạng bài tập thảo luận trên lớp
+ Dạng bài tập phân tích:
Phân tích hình ảnh, chi tiết và từ ngữ “Trong truyện ngắn Hai đứa trẻ, cómột hình ảnh được lặp đi lặp lại nhiều lần, đó là hình ảnh nào? Sự lặp lại này cótác dụng gì?
Phân tích nhân vật bao gồm các sự kiện có liên hệ trực tiếp nhân vật: diệnmạo, hành động, tính cách nhân vật “Tính cách của Bá Kiến được bộc lộ như thếnào qua tác phẩm Chí Phèo? Dụng ý của Nam Cao khi xây dựng hình tượng nhânvật Bá Kiến?
Phân tích các biện pháp và thủ pháp nghệ thuật: nghệ thuât xây dựng nhânvật, kết cấu, không gian, thời gian
+ Dạng bài tập lập biểu đồ sơ đồ: sử dụng hình tròn, hình vuông, khung, cácmũi tên, đường thẳng và hình vẽ để biểu thị mối quan hệ giữa các khái niệm trừu
Trang 16tượng hoặc các sự kiện Loại này thích hợp trong các giờ ôn tập, giờ rèn luyện kĩnăng khái quát, hệ thống và khắc sâu kiến thức.
+ Dạng bài tập thảo luận ở nhà
Giáo viên cho các bài tập để mỗi nhóm chuẩn bị Bài tập có thể là tìm nhữngvấn đề có liên quan đến bài học, hoặc sưu tầm tài liệu, tìm hiểu một vấn đề hoặctoàn bộ bài học Bài tập này có tác dụng giúp học sinh tìm hiểu trước vấn đề khivào lớp học, các nhóm sẽ góp ý kiến bổ sung những mảng kiến thức còn thiếu, từ
đó các em sẽ hiểu vấn đề hơn Hạn chế của dạng bài tập này là giáo viên không thểnắm bắt tình hình học nhóm của các em, do vậy sẽ có những học sinh không thamgia trực tiếp với bạn của mình để thảo luận
4.2.6 Trình bày và đánh giá kết quả
Đại diện các nhóm sẽ lên trình bày kết quả trước toàn lớp: trình bày miệnghoặc trình bày miệng với báo cáo kèm theo Có thể kèm theo minh hoạ bằng tranh,ảnh hoăc biểu diễn Đại diện nhóm có thể là nhóm trưởng hoặc một thành viênkhác trong nhóm do giáo viên chỉ định Kết quả trình bày của các nhóm được đánhgiá và rút ra những kết luận cho việc học tập tiếp theo Giáo viên đóng vai trò trọngtài chốt lại những nội dung cơ bản, khen thưởng những nhóm thảo luận tốt, độngviên, khuyến khích để tạo hứng thú cho học sinh
Trang 172 Kĩ năng
- Đọc - hiểu một truyện ngắn hiện đại.
- Phân tích nhân vật trong tác phẩm tự sự
3 Thái độ
- Trân trọng những giá trị văn hóa của dân tộc
- Tôn trọng tài năng phẩm giá của con người
- Luôn hướng tới cái Chân - Thiện - Mĩ
4 Năng lực
- Năng lực hợp tác
Trang 18- Năng lực giao tiếp
- Năng lực cảm thụ tác phẩm văn học
II Chuẩn bị
1 Giáo viên
- Phương pháp: vấn đáp, gợi mở, nêu vấn đề, giảng bình…
- Phương tiện: SGK, SGV, Thiết kế bài giảng,
2 Học sinh
- Soạn bài
- Tìm những tư liệu liên quan đến bài học
III Tiến trình dạy học
1 Khởi động
GV yêu cầu HS quan sát hình ảnh và trả lời câu hỏi:
Trang 19Những bức tranh trên gợi đến bộ môn nghệ thuật gì?
- HS (dự kiến trả lời): Nghệ thuật chơi chữ
- GV hỏi: Hiểu biết của em về bộ môn nghệ thuật này?
Trang 20- GV yêu cầu HS đọc Tiểu dẫn
- GV hỏi: Em hãy trình bày những hiểu
biết về cuộc đời và sự nghiệp của
- Gia đình: sinh ra trong một gia đìnhnhà Nho khi Hán học đã suy tàn
- Bản thân:
+ Từ nhỏ theo gia đình sống ở nhiềutỉnh miền Trung
+ Học đến cuối bậc thành chung ởNam Định, đến 1930 về Hà Nội làmbáo và viết văn
- Cách mạng thánh Tám thành côngông đến với cách mạng, dùng ngòi bútphục vụ cho hai cuộc kháng chiến củadân tộc
b Sự nghiệp
- Nguyễn Tuân là nhà văn tài năng vàtâm huyết, là người nghệ sĩ suốt đời đitìm cái đẹp
- Hoạt động nghệ thuật trên nhiềuphương diện: viết truyện, viết kí, phêbình văn học, dịch thuật…
- Phong cách nghệ thuật: tài hoa độcđáo "Độc đáo là nhãn hiệu của NguyễnTuân"
- Đóng góp: thúc đẩy thể tùy bút Vănhọc hiên đại đạt tới trình độ nghệ thuậtcao, làm phong phú ngôn ngữ dân tộc
- Tác phẩm chính: Một chuyến đi
Trang 21( 1938), Vang bóng một thời ( 1940),Thiếu quê hương ( 1940)…
- GV: Trình bày những hiểu biết của
em về tập truyện ngắn "Vang bóng một
thời" của Nguyễn Tuân?
- GV có thể kể một số câu chuyện
trong "Vang bóng một thời" để học
sinh hiểu hơn về tập truyện ngắn này
2 Tập truyện ngắn "Vang bóng một thời".
- Xuất bản 1940, gồm 11 truyện ngắnviết về "một thời" đã qua nay chỉ còn
"vang bóng"
- Nhân vật trong tác phẩm chủ yếu lànhững Nho sĩ cuối mùa, tuy buôngxuôi bất lực nhưng quyết giữ "thiênlương" và "sự trong sạch" của tâm hồnbằng cách thực hiện "cái đạo đức sốngcủa người tài tử"
- Mỗi truyện dường như đi vào một cáitài, một thú chơi tao nhã, phong lưucủa những nhà Nho tài hoa lỡ vận: chơichữ, thưởng thức trà…
- Qua tập truyện ngắn này, nhà vănkhông chỉ thể hiện sự nuối tiếc vẻ đẹpcủa một thời quá vãng mà còn bộc lộniềm trân trọng và tự hào về truyềnthống văn hóa lâu đời của dân tộc
- GV hỏi: Em hãy nêu xuất xứ của
Năm 1940, in trong "Vang bóngmột thời" và đổi tên thành "Chữ người