Ly amip đại học

• Có trong phân ngoμi giai đoạn cấp • Không phân biệt: giữa ngoại NSC với nội NSC, không chứa HC • Nhân giống nh nhân của thể ăn hồng cầu,... Chu trình phát triển gây bệnh: • Khi có điều

BỆNH LỴ AMÍP

Ths.Bs.Nguyễn Mạnh Trường

Bộ Môn Truyền Nhiễm-Đại Học Y Hà Nội

Mục tiêu học tập

1 Trình bày được dịch tễ học của bệnh lỵ amíp

2 Trình bày được lâm sàng và các biến chứng

của bệnh lỵ amíp

3 Trình bày được chẩn đoán điều trị và phòng

bệnh lỵ amíp

Đại cơng

• Lỵ amíp lμ bệnh lý tại đại trμng do E histolytica

• Amíp: động vật đơn bμo, di chuyển bằng giả túc, có một nhân

• Amíp ký sinh ở ngời: E Histolytica, E dispar, E Hartmanni, E Polecki,

E Coli, E chattoni vμ E Gingivalis (ký sinh tại miệng) Chỉ E

Histolytica gây bệnh

• Điển hình có hội chứng ly: đau quặn – mót rặn – ỉa phân có máu tơi

• Amíp cũng gây bệnh ngoμi ruột: gan, mμng bụng, mμng phổi, mμng ngoμi tim

Tác nhân gây b ệnh.

1 Hình thể:

a/ Thể hoạt động ăn hồng cầu (hay thể dỡng bμo):

• Sống trong vỏch đại tràng, tăng trưởng trong đk kị khớ cú bội nhiễm vi khuẩn khỏc

• Kích thớc 30-40um

• Có trong phân giai đoạn cấp, ra ngoμi dễ chết, không tạo bμo nang

• Soi tơi :

– Amíp di động theo chiều nhất định

– NSC ngoại vi trắng trong, nội NSC chứa nhiều hạt nhỏ mịn vμ hồng cầu – Nhân: kích thớc 5-6um, nhiễm sắc đều vμ một thể nhân ở trung tâm

Tác nhân gây b ệnh.

b/ Thể hoạt động không ăn hồng cầu:

• Kích thớc 15-25um,

• Di chuyển chậm

• Có trong phân ngoμi giai đoạn cấp

• Không phân biệt: giữa ngoại NSC với nội NSC, không chứa HC

• Nhân giống nh nhân của thể ăn hồng cầu,

Tác nhân gây b ệnh.

c/ Thể bμo nang:

• Kích thớc 10-14um,

• Có trong phân ngời mang trùng hoặc bệnh nhẹ

• Bμo nang non 1 nhân, trởng thμnh 4 nhân

• Bền vững trong điều kiện không thuận lợi:

– ở nơi khô có ánh nắng mặt trời, bμo nang tồn tại đợc vμi ngμy – ở 50 C đợc 5 phút

– ở chỗ ẩm thấp trong bóng mát, trong nớc có thể tồn tại 1- 4 tuần

Tác nhân gây b ệnh.

2 Chu trình phát triển:

Chu trình phát triển không gây bệnh:

• Thể không ăn hồng cầu: sinh sản phân đôi, sống bằng chất dinh dỡng vμ VK

• Không thuận lợi: co tròn => tiền bμo nang => tạo vỏ => BN 1 nhân => BN 2 nhân => BN 4 nhân => thải ra ngoμi

• ăn bμo nang => dịch tiêu hóa lμm yếu đi => BN hoạt động 4 nhân (hậu BN) => tiểu trμng => hậu BN 8 nhân => đại trμng => 8 amip không ăn hồng cầu.

Chu trình phát triển gây bệnh:

• Khi có điều kiện thuận lợi amip không ăn hồng cầu => thể ăn hồng cầu

• Xẩy ra trên vách đại trμng

• Nhờ men tiêu protein, xâm nhập vμo niêm mạc, gây tổn thơng

• Từ đại trμng, amip có thể theo đờng máu đến các cơ quan

Dịch tễ học.

1 Phân bố của Entamoeba histolytica.

• Khoảng 10% dân số thế giới nhiễm Entamoeba

• E histolytica lμ nguyên nhân gây tử vong thứ 3, trong các bệnh KST

• ở xứ nhiệt đới, tỷ lệ mắc 25 - 40%, liên quan với điều kiện khí hậu, vệ sinh

• Ngời mang kén amip lμ nguồn bệnh duy nhất

• Khi đợc đμo thải ra theo phân,

– Thể dỡng bμo tồn tại 2 giờ ngoμi môi trờng

– Thể kén gây nhiễm bệnh.

Dịch tễ học.

3 Phơng thức lây bệnh.

• Lây trực tiếp: do tay bẩn, bμo nang dính dới móng tay, có thể lây qua hoạt

động tình dục (miệng - hậu môn)

• Lây gián tiếp: qua thức ăn, nớc uống, rau quả, côn trùng (ruồi, nhặng…)

4 Cơ thể cảm thụ

• Liều gây bệnh thông thờng < 103

• Mắc nhiều ở nhóm 20 - 30 tuổi, nam chiếm 80% Trẻ dới 5 tuổi ít mắc

• Bệnh nặng ở trẻ em, phụ nữ có thai, suy kiệt, bệnh ác tính, dùng

corticosteroids kéo dμi

5 Các yếu tố thuận lợi

• Vệ sinh ngoại cảnh kém (ruồi phát triển), ăn uống thiếu vệ sinh (ăn rau sống, uống nớc lã)

• Có 3 yếu tố ảnh hởng:

– Chủng amíp: chủng vùng Đông Nam á độc tính cao hơn chủng vùng Bắc Phi

– Vai trò của vi khuẩn đờng ruột

– Sức đề kháng: Dich nhμy niêm mạc đại trμng có glycoprotein ngăn chặn amíp kết dính Khi niêm mạc biến đổi, sức đề kháng giảm => amíp gây bệnh

Dịch tễ học.

Bệnh sinh

Yếu tố thuộc về amip

• Khả năng kết dính: amip kết dính với một protein trung gian

• Tiêu protein vμ hoại tử mô: khi kết dính, amip gây chết tế bμo đích

• Amip phá hủy tế bμo neutrophil giải phóng yếu tố trung gian giúp cho xâm nhập của amip

• Hoạt tính ly giải TB phụ thuộc vμo: vi lông chuyển, nồng độ canxi, pH acid trong không bμo Yếu tố vật chủ:

• Thay đổi chế độ ăn,

• Mất cân bằng vi khuẩn đờng ruột,

• Kích thích hóa học vμ cơ học trên niêm mạc ruột vμ

• Sức đề kháng của vật chủ: IgA niêm mạc ruột, kháng thể ức chế amip kết dính.

a/ Đại trμng: amips chỉ gây tổn thơng tại đại trμng, 70% các tổn thơng tại manh trμng

• GĐ viêm xuất tiết:

– Niêm mạc sung huyết, bong TB thợng bì

• GĐ tiền loét:

– Vết loét hình tròn, hoặc bầu dục, vμi mm

– Vi thể: bề mặt có chất nhầy, TB thợng bì hoại tử, BC, amip vμ vi khuẩn Amip xâm lấn tuyến Lieberkuhn gây hoại tử, phản ứng TB lympho, đa nhân.

• Giai đoạn loét:

– Niêm mạc vμ dới niêm mạc bong, bờ không đều, kích thớc vμi mm.

– Vi thể: vết loét hình cổ chai trên hẹp dới rộng ăn sâu qua lớp cơ, thanh mạc chứa nhiều

TB thợng bì, HC, BC, tinh thể Charcot leyden.

• GĐ lμnh sẹo:

– Vết loét xơ hóa, đại trμng biến dạng, thμnh ruột bớt mềm mại

Giải phẫu bệnh.

b/ Tại gan:

• Từ vết loét đại trμng => TM mạc treo => TM cửa => amip bi tắc nghẽn => hoại tử tế bμo gan => xâm lấn nhu mô => ổ hoại tử vô trùng

• 80% tổn thơng một ổ vμ 80% lμ tổn thơng thùy gan phải,

• Mủ mầu socola có thể thấy amip

c/ Tại các cơ quan khác:

• Amip => TM cửa, mach bạch huyết => về tim => tuần hoμn => cơ quan

• Amip gây loét niêm mạc sinh dục vμ có bội nhiễm

• ở manh trμng, đại trμng sigma nhiễm trùng mãn tính => thμnh u amíp

Giải phẫu bệnh.

Lâm sμng

1 Amip đại trμng cấp tính: Thờng gặp lμ hội chứng lỵ:

• Đau bụng: vùng manh trμng (hố chậu phải) dọc khung đại trμng, vμ hố chậu trái.

• Mót rặn: gây cảm giác muốn đi đại tiện liên tục.

• Đi ngoμi phân nhμy máu, xen kẽ với phân lỏng, số lợng ít, đi nhiều lần.

Các thể lâm sμng:

• Thể nhẹ: toμn trạng tốt, đi ngoμi vμi lân trong ngμy, phân có nhầy máu

• Thể trung bình: mệt mỏi, phân có máu, số lần 5 - 15 lần/ngμy, phân có dỡng bμo, Thể

nặng: ít gặp, tử vong cao, gặp ở ngời giμ, trẻ nhỏ, cơ địa suy kiệt Lâm sμng có mất

n-ớc vμ điện giải, đau bụng dữ dội, có phản ứng thμnh bụng, đi ngoμi không tự chủ, có

thể truỵ tim mạch, thủng ruột.

2 Amip đại trμng bán cấp: ít khi mót rặn, đau bụng ít, phân lỏng, ít nhμy,

đôi khi táo bón, có thể diễn biến thμnh cấp tính

3 Amip đại trμng mạn tính: Sau một giai đoạn cấp tính hay bán cấp

• Đau bụng, tập trung ở khung đại trμng, manh trμng

• Rối loạn tiêu hoá: tiêu chảy, đầy hơi, ăn không tiêu

• Bệnh nhân suy nhợc, biếng ăn, sụt cân

• Xét nghiệm không thấy thể dỡng bμo

Lâm sμng

4 U amíp:

• Thờng thấy ở manh trμng, đại trμng ngang, trực trμng, có thể gây lồng ruột

• Khó chẩn đoán, dễ nhầm với u đại trμng

• Điều trị đặc hiệu chống amíp có thể cho kết quả tốt

Ngoμi các biểu hiện tại ruột, amíp còn xâm nhập qua TM cửa vμo gan gay

áp - xe gan Hoặc ở phổi, mμng ngoμi tim, hệ thần kinh trung ơng

Lâm sμng

Biến chứng:

• Thủng ruột:

– Niêm mạc vμ lớp dới niêm mạc đại trμng bị phá huỷ gây thủng ruột,

– Dẫn đến viêm phúc mạc hay gặp nhất ở các thể trung bình vμ thể nặng, – Bệnh nhân đau bụng dữ dội, sốt cao, co cứng thμnh bụng.

• Xuất huyết tiêu hoá.

• Lồng ruột: Thờng gặp ở vùng manh trμng.

• Viêm loét đại trμng: Không tìm thấy amíp trong ruột nhng phản ứng huyết thanh (+).

• Viêm ruột thừa do amíp

• Các biến chứng hiếm gặp: Nhiễm trùng tiền liệt tuyến, âm đạo, áp xe não, áp

xe lách.

Chẩn đoán:

1 Chẩn đoán xác định:

a/ Khai thác bệnh sử, tiền sử :

• Tiền sử đau bụng, đi ngoμi phân nhμy máu.

• Tiền sử vμo vùng bệnh lỵ amíp lu hμnh.

• Tiếp xúc với ngời đi ngoμi phân nhμy máu, đau bụng.

b/ Xét nghiệm soi phân tìm amíp:

• Dỡng bμo: có trong phân trong vòng 2 giờ Nếu không thấy, lμm lại xét nghiệm nhiều lần.

Cần lu ý:

– Dễ nhầm với bạch cầu, các amíp khác, đại thực bμo ăn hồng cầu

– Kết quả âm tính giả do kháng sinh lμm giảm số lợng amíp.

• Có thể tìm amíp trong mủ, chất tiết khi soi trực trμng.

• Nếu u amíp, khó phân biệt với ung th, cần lμm giải phẫu bệnh.

e/ X quang đại trμng: Phát hiện thủng ruột, lồng ruột, hẹp đại trμng, bớu amíp.

f/ Huyết thanh chẩn đoán: Phản ứng ngăn ngng kêt:

• BN lỵ amíp dơng tính > 80% vμ

• BN nhiễm amíp ngoμi ruột > 96 - 100%

• Ngời mang bμo nang không triệu chứng: Phản ứng (-).

Chẩn đoán:

2 ChÈn ®o¸n ph©n biÖt:

a/ Lþ trùc khuÈn:

DÞch tÔ häc LÎ tÎ, Ýt ngêi m¾c cïng lóc Lan réng cã thÓ thμnh dÞch lín

- Ýt khi mÊt níc nÆng - MÊt níc nÆng, nhiÔm trïng nÆng

sμng

Soi trùc tiÕp ph©n t¬i CÊy ph©n Shigella (+)

b/ Ung th đại trμng: Khó phân biệt với u amíp Cần nội soi, sinh thiết, giải phẫu bệnh, điều trị thử.

c/ Viêm loét đại trμng: Không đáp ứng với thuốc chống amíp:

d/ áp - xe gan: cần phân biệt áp - xe gan do vi khuẩn, đôi khi khó phân biệt nếu áp xe amíp bị bội nhiễm thêm vi khuẩn

2 Chẩn đoán phân biệt:

Điều trị:

1 Các loại thuốc:

a/ Thuốc diệt amíp khuếch tán trong mô, diệt amíp ăn hồng cầu.

• Emétine: tiêm bắp sâu

• Déhydro - émétine: tiêm tĩnh mạch

• Metronidazole: uống hoặc dung dịch truyền tính mạch

– Nồng độ cao trong mô, điều trị áp xe gan do amíp kết quả tốt – Một số thuốc cùng họ: secnidazole, nimorazole, tinidazole

• Một số thuốc khác: amino 4 quinoléine (chloquine phosphate),

amodiaquine (flavoquine)

Chloquine phosphate:

b/ Thuốc diệt amíp trực tiếp trong đại trμng:

2 Chỉ định điều trị:

• Bμo nang, thể không hoạt động dùng 1 trong các thuốc sau:

– Diloxanide furoate (Furamide).

Tiên lợng:

• Tiên lợng thờng tốt, trừ khi có biến chứng viêm phúc mạc

do thủng đại trμng hay vỡ áp - xe gan.

• Tỉ lệ tái phát cao (35%) sau 1 lần điều trị Cần xét nghiệm phân:

– 1tuần/lần trong sáu tuần đầu,

– 1tháng/lần trong sáu tháng vμ

– 6 tháng/lần trong 2 năm.

Phòng bệnh:

1 Đối với nguồn lây:

• Điều trị ngời lμnh mang bμo nang, đặc biệt ngời phục vụ ăn uống, cấp dỡng, nuôi dạy trẻ.

2 Đối với đờng lây truyền:

• Nâng cao đời sống, kinh tế xã hội, giáo dục, ý thức của nhân dân.

• Đảm bảo vệ sinh ngoại cảnh, v ệ sinh cá nhân, vệ sinh ăn uống.

• Xử lý tốt nớc thải vμ nớc uống Clor vμ Iode ở nồng độ uống đợc thì không đủ diệt amíp, cần phối hợp lọc vμ uống nớc chín.

3 Cá thể:

• Giữ vệ sinh ăn uống, cá nhân, môI trờng

• Thay đổi thói quen không hợp vệ sinh

• Phòng bệnh bằng thuốc diệt amíp không áp dụng.

• Vac xin đang đợc nghiên cứu.