De-Cuong-Luan-van-Thai-13.9

Trong chương 1 tác giả đã hệ thống lại cơ sở lí luận về vận dụng phương pháp khai thác và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí lớp 12 THPT theo định hướng phát triển năng lực. Trong đó các vấn đề chúng tôi đặc biệt quan tâm là: mục đích, chức năng của việc khai thác và sử dụng số liệu thống kê

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VŨ HỒNG THÁI

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

Ngành: Lí luận và phương pháp dạy học Địa lí

Mã số: 8.14.01.12

ĐỀ CƯƠNG LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS Đỗ Văn Hảo

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong giai đoạn hiện nay cùng với việc hội nhập và phát triển kinh tế xã hội thì cải cách giáo dục là vấn đề được chú trọng hàng đầu, việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường ở tất cả các cấp học, bậc học nhằm tạo ra sự chuyển biến mạnh mẽ về chất lượng đào tạo, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đang được toàn xã hội quan tâm Mục tiêu của nền giáo dục trung học phổ thông nước ta hiện nay là giúp cho học sinh củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục trung học sơ sở, có học vấn ở trình độ trung học phổ thông và những hiểu biết ban đầu về kỹ thuật

và hướng nghiệp để tiếp tục học đại học, cao đẳng hoặc trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động Để đạt được mục tiêu đó, nhà trường trung học phổ thông chỉ có thể thực hiện mục tiêu trên một cách có hiệu quả bằng cách tổ chức các hoạt động giáo dục hợp lí, trong đó hoạt động chính là tổ chức giáo dục thông qua việc giảng dạy các môn học Đối với môn Địa lí cũng vậy, có rất nhiều phương pháp để học sinh tiếp cận nguồn tri thức, trong đó phải kể đến phương pháp sử dụng số liệu thống kê có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng Ngoài việc cung cấp và phát triển tư duy, phương pháp phân tích và sử dụng số liệu thống kê là một phương pháp tăng thêm vốn hiểu biết về kiến thức địa lí, đồng thời rèn luyện cho học sinh những kĩ năng cần thiết trong học tập, nghiên cứu Kiến thức theo thời gian có thể quên đi nhưng cái còn lại là tư duy độc lập sáng tạo để học sinh biết tự học trong cuộc sống ngoài thực tiễn xã hội Thực tế dạy học môn Địa lí trong giai đoạn hiện nay cho thấy: việc nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường nói chung và trường THPT nói riêng là vấn đề đang được quan tâm thường xuyên Đặc biệt ở các trường THPT, đối tượng là những học sinh đang có những thay đổi mạnh mẽ về tâm sinh lí và năng lực phát triển.

Vì vậy việc tạo ra một phương pháp dạy học hợp lí, khoa học nhằm phát huy tính năng động, tích cực của học sinh để đạt kết quả cao trong học tập là rất cần thiết.

Kết quả dạy học phụ thuộc vào khá nhiều nhân tố trong đó có phương pháp dạy học Hiện nay phương pháp dạy học khá phong phú, nhưng có lẽ thích hợp với địa lí ngoài phương pháp dạy học truyền thống còn có các phương pháp nêu vấn đề, tìm tòi nghiên cứu, thảo luận…Phương pháp sử dụng khai thác số liệu thống kê trong giảng dạy địa lí là một trong các phương pháp để trực quan hóa kiến thức, giúp học sinh phát huy được tính tích cực, sáng tạo trong học tập, đồng thời rèn luyện cho học sinh kĩ năng phân tích, so sánh, tổng hợp, kĩ năng

xử lí số liệu, tìm ra các mối quan hệ nhân quả giữa các hiện tượng địa lí…Qua

đó giúp cho học sinh nắm vững được kiến thức phong phú cả về lí thuyết và thực tiễn, đây là vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy địa lí Hệ thống các số liệu và bảng số liệu trong sách giáo khoa địa lí khá nhiều và là một bộ phận quan trọng của nội dung kiến thức mà chúng ta cần phải khai thác sử dụng để phục vụ cho việc giảng dạy và học tập Tuy nhiên thực

tế trước đây và hiện nay trong quá trình giảng dạy giáo viên chưa chú ý nhiều đến việc hướng dẫn học sinh khai thác các phân kiến thức trong các kênh hình (bảng, biểu đồ…), về phía học sinh do chưa chú ý nhiều đến việc học bộ môn địa lí nên các kĩ năng làm việc với bảng số liệu còn rất hạn chế Trong thực tế, kĩ năng phân tích, khai thác bảng số liệu cũng là một nội dung quan trọng trong các

kì thi (học sinh giỏi, thi tốt nghiệp, thi cao đẳng, đại học…) Bên cạnh các kiến thức lý thuyết thì việc cập nhật, sử dụng số liệu thống kê còn gặp nhiều khó khăn Hầu hết các giáo viên chỉ đưa ra số liệu thống kê theo sách giáo khoa, mới chỉ dừng lại ở việc để minh họa cho bài giảng mà chưa phân tích số liệu thống

kê đó Sách giáo khoa Địa lí lớp 12 có hệ thống số liệu thống kê, biểu đồ rất phong phú và đa dạng Tuy nhiên mới chỉ dừng lại ở việc để minh họa cho bài giảng mà chưa phân tích số liệu thống kê đó Do vậy nghiên cứu và chỉ ra những phương pháp phân tích và sử dụng số liệu thống kê một cách có hiệu quả để phục vụ cho công việc học tập môn Địa lí là điều rất cần thiết, giúp học sinh khối 12 đạt kết quả cao trong các kì thi tốt nghiệp THPT hay đại học Nên việc

sử dụng khai thác số liệu thống kê trong dạy học địa lí là một yêu cầu bắt buộc đối với giáo viên nhằm tổ chức việc dạy học theo đặc trưng của bộ môn có hiệu quả.

Với lí do trên tôi chọn đề tài: “Vận dụng phương pháp khai thác sử dụng

số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12 trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực ” nhằm chuẩn bị tốt cho việc dạy học sau này, góp

phần vào việc trao đổi làm phong phú phương pháp dạy học môn Địa lí nói chung và phương pháp phân tích và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa

lí lớp 12 nói riêng.

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Trên thế giới

Đề cập đến việc phân tích bảng số liệu, xây dựng và sử dụng biểu đồ trong dạy học Địa lí có các nhà lí luận dạy học Địa lí nổi tiếng của Liên Xô trước đây như: N.N.Branxki, P.M panxetnhicova, V.A Corinxkaia… Đã nêu rõ ý nghĩa của biểu đồ trong trực quan hóa số liệu thống kê và vai trò tác dụng đối với dạy học Địa lí, nhưng các tác giả mới đề cập đến một cách khái quát chứ chưa đề ra một quy trình hay phương pháp xây dựng biểu đồ thật cụ thể.

Trong cuốn phương “pháp giảng dạy Địa lí kinh tế” N.N.Branxki (1972)

đã nhận định:“Việc quan sát thực tế giảng dạy đã chứng tỏ nhiều giáo viên chưa biết làm gì với số liệu thống kê, sử dụng chúng ra sao cho trực quan hơn vì đây

là việc cụ thể hóa các số liệu, các dấu hiệu của biểu tượng số lượng, làm cho các chỉ số sống động để học sinh nhận thức được các tính chất cụ thể, cần thiết trong biểu tượng Muốn vậy, cần phải xây dựng và sử dụng biểu đồ”.

Theo P.M Panssetnhicova trong cuốn “Phương pháp giảng dạy Địa lí kinh

tế” khi đề cập đến việc xây dựng và sử dụng biểu đồ đã chỉ ra rằng: “Trước hết

là chỉnh lí số liệu để vẽ biểu đồ và sau đó là phân tích chúng làm sáng tỏ quy luật Địa lí” Ở đây tác giả mới chỉ đề cập đến việc xây dựng và sử dụng biểu đồ

một cách chung nhất chứ chưa đi sâu vào nghiên cứu cụ thể các quy trình biện pháp để phân tích và sử dụng biểu đồ.

V.A Corinxkaia trong bài viết về “Những công tác độc lập của học sinh về

môn Địa lí ở nhà trường phổ thông Liên Xô” Ông đã viết: “Việc xây dựng và phân tích biểu đồ, bảng số liệu, các chỉ tiêu thống kê kinh tế là nội dung tự học của học sinh, mà người giáo viên cần nắm vững để rèn luyện và bồi dưỡng cho học sinh” Cũng như các tác giả trên đây thì tác giả mới chỉ dừng lại ở việc nêu

thông tin.

2.2 Ở Việt Nam

Đổi mới phương pháp giảng dạy địa lí ở trường trung học phổ thông là vấn

đề được rất nhiều các nhà nghiên cứu về phương pháp dạy học địa lí, các giáo viên dạy địa lí ở trường trung học phổ thông quan tâm Họ đã đưa ra những phương pháp dạy học tích cực và mang lại hiệu quả cao như: phương pháp dạy học trực quan, phương pháp dạy học nêu vấn đề…cùng một số phương pháp khác như: phương pháp dạy học địa lí bằng giải các bài toán nhận thức (Trần Đức Tuấn); phương pháp sử dụng mẫu nhận thức, phương pháp trắc nghiệm (Đinh Trung Quỳnh)…và một trong những phương pháp dạy học đáp ứng được đòi hỏi của phương pháp địa lí đó là: phương pháp sử dụng số liệu thống kê Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong giảng dạy địa lí ở trường trung học đã được sử dụng song còn ít và ở mức độ thấp, phần lớn các số liệu do giáo viên đưa ra ở dạng “thô” Tuy nhiên theo như nhà địa lí N.N BaBanxki, tác giả cuốn sách “phương pháp dạy học Địa lí KT-Tập 1”-Nxb GD năm 1970 đã từng viết: “Địa lí KT-XH và Địa lí chính trị toàn thế giới cũng như từng nước thay đổi không ngừng và trong thời đại chúng ta đặc biệt thay đổi nhanh chóng Cùng với

sự thay đổi đó là đặc trưng của các nước và của các khu vực riêng biệt cũng thay đổi” Chính vì sự thay đổi nhanh chóng mà trong một số năm gần đây vấn đề nghiên cứu đưa ra số liệu thống kê vào trong dạy học địa lí đã được nhiều tác giả

đề cập đến như: Lí luận dạy học địa lí của Nguyễn Dược-Nguyễn Trọng Phúc, Nxb Đại học Sư phạm năm 2004; Trần Tuyền - Ngô Tương Đại: Khai thác tri thức Địa lí qua biểu đồ và bảng số liệu thống kê, Nxb trẻ- 2004; Nguyễn Cảnh Toàn (chủ biên) và những người khác; Quá trình dạy - tự học, Nguyễn Đức Vũ-Phạm Thị Sen…vv.

Phương pháp sử dụng số liệu thống kê có thể dùng trong tất cả các quá trình giảng bài của giáo viên, học tập và làm bài tập của học sinh Nó giúp cho bài giảng của giáo viên thêm sinh động hơn và học sinh tái hiện, tích cực tổng hợp khắc sâu thêm kiến thức Vì vậy việc nghiên cứu sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí sẽ tiếp tục được nhiều tác giả nghiên cứu và hoàn thiện hơn phương pháp dạy học tích cực này.

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lí luận về phương pháp phân tích và sử dụng bảng số liệu thống kê, đề tài tập trung xây dựng quy trình sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực học sinh nhằm nâng cao chất lượng dạy học Địa lí ở trường phổ thông tỉnh Thái Nguyên.

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, đề tài nhằm giải quyết một số vấn đề chủ yếu sau đây:

- Nghiên cứu các vấn đề về lí luận dạy học, đổi mới phương pháp dạy học.

- Nghiên cứu lí luận chung về phương pháp sử dụng số liệu thống kê môn Địa lí ở trường phổ thông nói chung và môn Địa lí ở lớp 12 nói riêng.

- Nghiên cứu đặc điểm chương trình sách giáo khoa Địa lí 12.

- Nghiên cứu thực trạng việc dạy học Địa lí ở các trường THPT (qua điều tra, thu thập thông tin từ giáo viên và học sinh tại tỉnh Thái Nguyên).

- Xây dựng quy trình sử dụng bảng số liệu thống kê và thiết kế một số kế hoạch dạy học cụ thể trong chương trình Địa lí 12.

- Đưa ra một số mẫu kế hoạch giảng dạy thực nghiệm ở trường trung học phổ thông Đánh giá kết quả và đề ra một số kiến nghị trong việc giảng dạy có

sử dụng số liệu thống kê ở môn địa lí lớp 12- THPT.

- Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính khả thi, hiệu quả của việc sử dụng SLTK trong dạy học Địa lí 12; Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của bài giảng khi sử dụng SLTK vào trong dạy học Địa lí lớp

12 - THPT ở tỉnh Thái Nguyên.

4 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Đề tài luận văn tập trung nghiên cứu các nội dung về số liệu thống kê, tính hiệu quả của việc sử dụng SLTK trong dạy học Địa lí 12, tại tỉnh Thái Nguyên.

- Về địa bàn thực nghiệm: Một số trường THPT được chọn thực nghiệm trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên (THPT Thái Nguyên, THPT Lương Ngọc Quyến,

THPT Gang Thép, THPT Ngô Quyền) Các trường được lựa chọn cần có đầy đủ các điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học.

- Về thời gian thực nghiệm: Tác giả tiến hành thực nghiệm trong năm học

2019 - 2020.

5 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu

5.1 Quan điểm nghiên cứu

5.1.1 Quan điểm lịch sử

Kiến thức không ngừng phát triển và thay đổi theo thời gian và không gian Các môn học cũng thế bởi vậy việc cập nhật kiến thức, số liệu mới…thay đổi bổ sung vào chương trình vàphương pháp sử dụng Khai thác số liệu trong quá trình giảng dạy là vô cùng quan trọng nhằm phù hợp với thực tiễn của giáo dục và xã hội hiện nay và trong các giai đoạn tiếp theo.

5.1.2 Quan điểm cấu trúc hệ thống

Quan điểm này giúp cho đề tài trở nên logic và mạch lạc hơn Việc vận dụng phương pháp phân tích và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lớp

12 - THPT được đặt ra trong điều kiện và tình hình đổi mới chương trình sách giáo khoa và áp dụng giảng dạy cho không chỉ học sinh khối 12 mà còn cho các khối khác trong nhà trường, trên quy mô cả nước Cùng với đó ở tổ bộ môn cũng xây dựng một kế hoạch phương pháp mang tính thống nhất bao gồm cho các lớp

và các chuyên đề của cả trường Qua đó cần phải tìm hiểu các mối quan hệ qua lại, các tác động ảnh hưởng trong một hệ thống để đưa ra chính xác các vấn đề đang được nghiên cứu đến.

5.1.3 Quan điểm thực tiễn

Là quan điểm giúp nhìn nhận vấn đề mang tính thực tế, các phương pháp vận dụng để phân tích số liệu trên lớp phải mang tính linh hoạt, khách quan, hiệu quả Đồng thời giúp cho việc xây dựng nội dung và nhìn thấy được các mặt hạn chế hoặc khó khăn khi thực hiện giúp giải quyết các vấn đề đó trơn chu hơn, thúc đẩy việc học tập của học sinh sẽ ít gặp phải các khó khăn, lúng túng Vì vậy muốn khai thác triệt để có hiệu quả các số liệu thì phải trải qua thực tiễn.

5.1.4 Quan điểm tổng hợp

Tính tổng hợp được xem là tiêu chuẩn hàng đầu trong đánh giá giá trị của các công trình khoa học về địa tổng thể Trong nghiên cứu Địa lí đây là quan điểm quan trọng nhằm tổng hợp nghiên cứu đồng bộ và toàn diện các số liệu thống kê được đề cập đến trong chương trình sách giáo khoa địa lí 12- THPT Đồng thời phát hiện và xác định những đặc điểm đặc thù của các số liệu thống kê.

5.2 Phương pháp nghiên cứu

5.2.1 Phương pháp thu thập, xử lí tài liệu

Tác giả sử dụng phương pháp thu thập và xử lí số liệu để thu thập các tài liệu, số liệu liên quan đến các bài học thuộc chương trình sách giáo khoa địa lí 12- THPT Thu thập nhiều tài liệu khác nhau từ nhiều nguồn khác nhau như: Sách, báo, tạp chí chuyên ngành, thông tin điện tử chính thống, các luận văn, các

đề tài đã được nghiệm thu và các công trình khoa học có liên quan đến vấn đề nghiên cứu.

5.2.2 Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế

Điều tra khảo sát thực tế những giáo viên, học sinh có liên quan đến việc

sử dụng số liệu thống kê trong dạy học và học tập môn Địa lí.

5.2.3 Phương pháp phân tích hệ thống

Đây là phương pháp thường được áp dụng trong nghiên cứu khoa học.Phương pháp này đòi hỏi khi nghiên cứu phải đặt nó trong mối quan hệ tương quan với phương pháp khác, với các yếu tố khác trong hệ thống kiến trúc

từ cao xuống thấp, từ đơn giản đến phức tạp Việc nghiên cứu số liệu thống kê trong dạy học Địa lí cũng cần tuân thủ theo nguyên tắc trên.

5.2.4 Phương pháp toán thống kê

Đây là phương pháp cần thiết trong vấn đề tiếp cận và nghiên cứu đề tài.Trên cơ sở thu thập thông tin, tư liệu từ nhiều nguồn, nhiều lĩnh vực khác nhau đảm bảo cho khối lượng thông tin đầy đủ, chính xác, đáp ứng được mục đích của đề tài, từ đó lựa chọn được các nội dung tiêu biểu từ bảng số liệu thống

kê để ứng dụng, lồng ghép vào giảng dạy Địa lí lớp 12-THPT.

5.2.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm là phương pháp thu thập thông tin về sự thay đổi số lượng và chất lượng trong nhận thức và hành vi của các đối tượng giáo dục do nhà khoa học tác động đến chúng bằng một số tác nhân điều khiển và đã được điều tra

Thực nghiệm là phương pháp đặc biệt cho phép tác động lên đối tượng nghiên cứu một cách chủ động, can thiệp có ý thức vào quá trình diễn biến tự nhiên

để hướng quá trình ấy diễn ra theo mục đích mong muốn của nhà nghiên cứu.

6 Đóng góp luận văn

6.1 Về mặt lí luận

- Đề tài góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lí luận cơ bản phương pháp dạy học nói chung và phương pháp sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí 12 nói riêng.

- Xác định được vai trò, ý nghĩa của số liệu thống kê trong dạy học Địa lí 12.

6.2 Về mặt thực tiễn

- Đánh giá được thực trạng về dạy học cũng như xu hướng tăng cường những phương tiện dạy học trong đó có vận dụng phương pháp phân tích số liệu thống kê trong dạy học địa lí lớp 12 ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.

- Xác định được nội dung, phương pháp và một số hình thức tổ chức dạy học với các số liệu thống kê trong dạy học Địa lí 12.

- Đưa ra được quy trình sử dụng bảng số liệu thống kê và thiết kế mộ số

kế hoạch dạy học cụ thể trong chương trình Địa lí 12.

7 Cấu trúc đề tài

Ngoài các phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của vận dụng phương pháp phân

tích và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12-THPT.

Chương 2: Sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí lớp 12.

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO

ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Những vấn đề đổi mới phương pháp dạy học

1.1.1.1 Khái niệm phương pháp dạy học

1.1.1.2 Khái niệm phương pháp dạy học theo hướng tích cực

1.1.1.3 Khái niệm về năng lực và định hướng phát triển năng lực

1.1.1.4 Phân loại phương pháp dạy học

1.1.2 Những vấn đề chung về phương tiện dạy học

1.1.2.1 Khái niệm về phương tiện dạy học

1.1.2.2 Phân loại phương tiện dạy học

1.1.2.3 Khái niệm số liệu thống kê

1.1.2.4 Phân loại số liệu thống kê

1.1.2.5 Phương pháp dạy học hướng dẫn học sinh khai thác số liệu thống kê trong dạy học địa lí lớp 12 THPT

1.1.3 Cấu trúc, nội dung chương trình sách giáo khoa Địa lí 12

1.1.3.1 Về cấu trúc

1.1.3.2 Về nội dung

1.1.3.3 Những vấn đề cần chú ý về nội dung và kiến thức Địa lí lớp 12

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh lớp 12