Tóm tắt Luận án tiến sĩ Văn hóa học: Văn hóa kánh loóng của người Thái ở huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình

Mục tiêu của luận án là nghiên cứu tổng thể về sinh hoạt văn hóa kánh loóng nhằm tìm hiểu đời sống xã hội và những giá trị văn hóa đặc trưng của người Thái Mai Châu. Giải mã một số đặc trưng trong văn hóa Thái như vấn đề giới, tín ngưỡng, tâm linh, vũ trụ quan... Cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách bảo vệ và phát huy di sản văn hóa Thái trong xã hội Việt Nam đương đại.ng của người Thái ở huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

Nguyễn Duy Thịnh

VĂN HÓA KÁNH LOÓNG CỦA NGƯỜI THÁI

Ở HUYỆN MAI CHÂU, TỈNH HÒA BÌNH

Chuyên ngành: Văn hóa học

Mã số: 9229040

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Hà Nội - 2018

Công trình được hoàn thành tại:

Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Đăng Nghị PGS.TS Trịnh Hoài Thu

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án họp tại:

Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

Số 32, Hào Nam, Ô Chợ Dừa, Đống Đa, Hà Nội

Vào lúc giờ, ngày tháng năm 2018

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam;

- Thư viện Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Mai Châu là huyện miền núi phía Tây của tỉnh Hòa Bình Đây

là nơi sinh sống của nhiều tộc người như Mường, H’mông, Hoa… Tuy nhiên, Mai Châu là địa bàn tập trung chủ yếu người Thái sinh sống Họ giữ vai trò chủ đạo trong phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội tại

huyện Mai Châu

Kánh loóng là hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian rất độc đáo,

gắn liền với sự tồn tại, phát triển của người Thái Mai Châu1 nói riêng

và cộng đồng người Thái ở Việt Nam nói chung

Những năm gần đây, hoạt động kinh tế du lịch ở Mai Châu phát triển mạnh mẽ, tạo ra sự chuyển biến sâu sắc về kinh tế, văn hóa, xã hội của địa phương Du lịch phát triển đã tác động không nhỏ đến văn hóa truyền thống của người Thái Mai Châu Sinh hoạt văn hóa

kánh loóng cũng không tránh khỏi xu hướng biến đổi đó Ở chiều

hướng tích cực, tuy hình thức, ý nghĩa của sinh hoạt văn hóa kánh

loóng đã có nhiều thay đổi, song nó vẫn được duy trì và tồn tại như

một di sản văn hóa quan trọng Mặt khác, sinh hoạt văn hóa kánh

loóng cũng thay đổi hoàn toàn về chức năng, ý nghĩa, cùng với đó là

các trường hợp sử dụng, bài bản dẫn đến nguy cơ mất đi những giá trị, nét đặc sắc của một hình thức sinh hoạt văn hóa cổ xưa còn được bảo lưu đến ngày nay.

1

Người Thái Mai Châu: là những người Thái sinh sống lâu đời tại khu vực huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình; mang nhiều nét đặc trưng riêng trong văn hóa, được định hình bởi các yếu tố địa lý, lịch sử, môi trường của nơi cư trú Luận án sử dụng thuật ngữ “Thái Mai Châu” là nói đến nhóm người Thái ở huyện Mai Châu; để phân biệt với các nhóm Thái ở địa phương khác như Thái Sơn La, Thái Điện Biên, Thái Nghệ An…

Sinh hoạt văn hóa kánh loóng của người Thái Mai Châu chưa

nhận được sự quan tâm nghiên cứu đúng mức Không có nhiều các bài viết, công trình chuyên khảo về hình thức sinh hoạt văn hóa này

Do đó, thiết nghĩ cần phải có một công trình nghiên cứu tổng thể

về sinh hoạt văn hóa kánh loóng của người Thái Mai Châu để có thể

thấy rõ hơn sự đa dạng của các giá trị văn hóa Thái Từ đó, nhận diện được đặc trưng trong văn hóa của người Thái Mai Châu và những biến

đổi thông qua nghiên cứu trường hợp kánh loóng

Việc nghiên cứu trường hợp sinh hoạt văn hóa kánh loóng của

người Thái Mai Châu có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn Ở khía cạnh lý luận, công trình góp phần giải mã một số đặc trưng trong văn hóa Thái như vấn đề giới, tín ngưỡng, tâm linh, vũ trụ quan Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu của luận án sẽ cung cấp

cơ sở khoa học cho các chính sách bảo vệ và phát huy di sản văn hóa Thái trong xã hội Việt Nam đương đại

Vì thế, chúng tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu: Văn hóa kánh

loóng của người Thái ở huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu tổng thể về sinh hoạt văn hóa kánh loóng nhằm tìm

hiểu đời sống xã hội và những giá trị văn hóa đặc trưng của người Thái Mai Châu

- Giải mã một số đặc trưng trong văn hóa Thái như vấn đề giới, tín ngưỡng, tâm linh, vũ trụ quan

- Cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách bảo vệ và phát

huy di sản văn hóa Thái trong xã hội Việt Nam đương đại

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khảo sát quy trình chế tác, qua đó nêu lên những đặc điểm cơ

bản trong cấu tạo của loóng

- Tìm hiểu ý nghĩa, vai trò của loóng đối với đời sống xã hội

người Thái Mai Châu, thông qua các lễ hội, nghi lễ, hoạt động du lịch

- Làm rõ sự biến đổi của sinh hoạt văn hóa kánh loóng trong bối

cảnh hiện nay về mặt hình thức, chức năng, vai trò, ý nghĩa Đồng thời, chỉ ra những yếu tố trong đời sống văn hóa, xã hội tác động đến

sinh hoạt văn hóa kánh loóng; nguyên nhân và xu hướng biến đổi

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Kánh loóng trong đời sống văn hóa của người Thái ở huyện

Mai Châu, tỉnh Hòa Bình

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về không gian

Để phục vụ cho mục đích nghiên cứu, có những cứ liệu thực

tiễn, chúng tôi đã khảo sát sinh hoạt văn hóa kánh loóng của người

Thái Mai Châu tại khu vực người Thái cư trú tương đối tập trung, cụ thể là ở thị trấn Mai Châu bao gồm các bản: bản Lác, bản Pom Coọng, bản Văn, bản Nà Phòn, xóm Mỏ, xã Chiềng Châu Đây là các bản, xóm phát triển mạnh về hoạt động du lịch Ngoài ra, chúng tôi khảo sát một số xã cách xa trung tâm huyện Mai Châu như xã Mai

Hạ, xã Vạn Mai, xã Xăm Khòe Cùng với đó, Luận án còn tìm hiểu

sinh hoạt văn hóa khắc luống của người Thái ở huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An Từ đó, so sánh với sinh hoạt văn hóa kánh loóng của

người Thái Mai Châu

- Về thời gian

Chúng tôi tìm hiểu các khía cạnh liên quan đến sinh hoạt văn

hóa kánh loóng trong khoảng thời gian từ năm 1954 (theo hồi cố của nghệ

nhân) cho đến năm 2017 Trong đó, chúng tôi phân thành hai giai đoạn:

Giai đoạn 1: từ 1954 đến 1992; Giai đoạn 2: từ 1993 đến 2017

- Về nội dung

Tìm hiểu ý nghĩa, vai trò của loóng đối với đời sống xã hội người

Thái Mai Châu, thông qua các lễ hội, nghi lễ, hoạt động du lịch Làm sáng tỏ diện mạo, chỉ ra những nét đặc trưng, độc đáo trong

sinh hoạt văn hóa kánh loóng

Làm rõ sự biến đổi của sinh hoạt văn hóa kánh loóng trong bối

cảnh hiện nay về mặt hình thức, chức năng, vai trò, ý nghĩa Đồng thời, chỉ ra những yếu tố trong đời sống văn hóa, xã hội tác động đến

sinh hoạt văn hóa kánh loóng; nguyên nhân và xu hướng biến đổi

Trong một góc nhìn rộng hơn, Luận án so sánh sinh hoạt văn

hóa kánh loóng của người Thái Mai Châu với khắc luống của người

Thái ở huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An để thấy được những điểm tương đồng, khác biệt Từ đó, nhận biết rõ hơn các yếu tố tác động,

ảnh hưởng đến đặc trưng trong sinh hoạt văn hóa kánh loóng của

người Thái Mai Châu

4 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học

4.1 Câu hỏi nghiên cứu

Tại sao người Thái Mai Châu lại đưa sinh hoạt kánh loóng vào

các nghi lễ, lễ hội như lễ mừng cơm mới, lễ Xên bản, Xên mường, lễ chá chiêng ?

Đưa sinh hoạt kánh loóng vào các nghi lễ, lễ hội của người Thái

để biểu hiện điều gì về mặt ý nghĩa tâm linh?

Tại sao mỗi khi có Nguyệt thực, người Thái Mai Châu lại kánh loóng?

Loóng là nông cụ, nhạc cụ chỉ dành riêng cho người phụ nữ

Thái Mai Châu gõ?

Sinh hoạt văn hóa kánh loóng được đưa vào phục vụ du lịch từ khoảng thời gian nào? Có bao nhiêu đội kánh loóng ở các bản tại

Mai Châu tham gia hoạt động phục vụ du lịch?

4.2 Giả thuyết khoa học

Sinh hoạt văn hóa kánh loóng trong các nghi lễ liên quan đến

nông nghiệp là biểu hiện tín ngưỡng phồn thực và tín ngưỡng thờ Mặt trời, Mặt trăng của người Thái Mai Châu

Chỉ có phụ nữ Thái Mai Châu tham gia kánh loóng và họ là

những người sáng tạo nên hình thức nghệ thuật dân gian này

Hoạt động du lịch là nguyên nhân chủ yếu làm tái tạo vào bảo

lưu sinh hoạt văn hóa kánh loóng của người Thái tại huyện Mai Châu

5 Ý nghĩa khoa học và đóng góp mới của đề tài

Đây là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu tổng thể, toàn

diện cả về văn hóa học, âm nhạc học đối với sinh hoạt văn hóa kánh

loóng của người Thái Mai Châu

Về phương diện lý luận, công trình góp phần giải mã một số đặc trưng trong văn hóa Thái như vấn đề giới, tín ngưỡng, tâm linh, vũ trụ quan

Về phương diện thực tiễn, kết quả nghiên cứu của luận án sẽ đóng góp luận cứ cho việc khẳng định các giá trị của sinh hoạt văn

hóa kánh loóng trong đời sống của người Thái Mai Châu; cung cấp

cơ sở khoa học cho các chính sách bảo vệ và phát huy di sản văn hóa Thái trong xã hội Việt Nam đương đại

6 Phương pháp nghiên cứu

Với nội dung nghiên cứu của luận án, NCS sử dụng các phương

pháp nghiên cứu sau: nghiên cứu tài liệu, điền dã, quan sát tham dự,

phỏng vấn, so sánh, nghiên cứu liên ngành

7 Bố cục luận án

Ngoài phần Mở đầu (10 trang), Kết luận (4 trang), Tài liệu tham khảo (15 trang) và Phụ lục (42 trang), luận án gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và

khái quát về người Thái Mai Châu (48 trang)

Chương 2: Sinh hoạt văn hóa kánh loóng (35 trang)

Chương 3: Những biểu hiện tín ngưỡng và vai trò phụ nữ Thái

Mai Châu trong sinh hoạt văn hóa kánh loóng (26 trang)

Chương 4: Lý giải biến đổi sinh hoạt văn hóa kánh loóng trong

sự đối sánh với khắc luống (32 trang)

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN

VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI THÁI MAI CHÂU

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tài liệu đề cập đến loóng và đuống

Tất cả tư liệu đề cập đến sinh hoạt văn hóa kánh loóng mà

chúng tôi có được giới hạn từ 1972 đến năm 2014 Như vậy, ngoài

việc làm rõ tình hình hình nghiên cứu về loóng của người Thái Mai Châu, chúng tôi sẽ tìm hiểu cả những công trình nghiên cứu về loóng tại các vùng Thái khác và những nghiên cứu về đuống của người

Mường Việc tìm hiểu sâu, rộng tài liệu, công trình nghiên cứu đi trước có liên quan đến đối tượng nghiên cứu trong luận án sẽ giúp

ích rất nhiều cho việc tìm ra khoảng trống trong nghiên cứu về loóng của người Thái Mai Châu

1.1.1.1 Nghiên cứu về loóng của người Thái Mai Châu

Tìm hiểu tài liệu có đề cập đến sinh hoạt văn hóa kánh loóng của

người Thái Mai Châu, chúng tôi nhận thấy chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về hình thức sinh hoạt văn hóa này

1.1.1.2 Những nghiên cứu về loóng tại các vùng Thái khác

Qua sự tổng hợp các bài viết, công trình nghiên cứu đi trước có

đề cập đến loóng của người Thái tại một số khu vực khác như Thanh

Hóa, Nghệ An, Lai Châu, chúng ta thấy một thực tế là chưa có công trình nào đi sâu vào nghiên cứu sinh hoạt văn hóa này

1.1.1.3 Những nghiên cứu về đuống của người Mường

Chúng tôi cũng tìm hiểu những bài viết và công trình nghiên cứu

về đuống của người Mường, có thể nhận thấy khá đa dạng, phong phú

1.1.2 Một số nhận xét

1.1.2.1 Những kết quả đáng chú ý

Về nội dung, các vấn đề đã được đề cập tới bao gồm:

Kánh loóng Thái Mai Châu dưới góc độ Văn hóa dân gian

(chức năng, quan niệm, ý nghĩa của kánh loóng trong đời sống người Thái Mai Châu) Kánh loóng Thái Mai Châu dưới góc độ Nhạc khí học (chất liệu chế tác, âm sắc, độ vang…) Kánh loóng Thái Mai Châu dưới góc độ

Âm nhạc học (tiết tấu, cách thức diễn tấu, kỹ thuật diễn tấu…)

1.1.2.2 Một số hạn chế

Văn hóa kánh loóng của người Thái Mai Châu chưa được

nghiên cứu một cách có hệ thống, thiếu cơ sở lý luận

Văn hóa kánh loóng của người Thái Mai Châu hầu như chỉ

được mô tả qua các biểu hiện của nó mà chưa được phân tích, làm rõ căn nguyên tồn tại, tức là gốc rễ của biểu hiện đó

1.1.2.3 Những vấn đề đặt ra

Như vậy, những vấn đề cần giải quyết của luận án:

Nghiên cứu những biểu hiện của kánh loóng về mặt văn hóa để

nhận biết được tâm thức, quan niệm cổ xưa của người Thái Mai Châu

So sánh sinh hoạt văn hóa kánh loóng của người Thái Mai Châu

với khu vực Thái khác (người Thái ở huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ an) để thấy sự tương đồng, khác biệt trong cùng một loại hình sinh hoạt văn hóa

Làm rõ sự biến đổi, những yếu tố tác động, nguyên nhân và xu

hướng biến đổi trong sinh hoạt văn hóa kánh loóng

Nghiên cứu sâu về nghệ thuật kánh loóng, chỉ ra các quy luật

âm nhạc, kỹ thuật diễn tấu…

1.2 Cơ sở lý luận

1.2.1 Các khái niệm và thuật ngữ cơ bản

1.2.1.1 Các khái niệm cơ bản: Văn hóa; Văn hóa học

1.2.1.2 Về thuật ngữ kánh loóng

- Các thuật ngữ liên quan đến kánh loóng sử dụng trong luận

án: Kánh loóng: hành động cầm chày gõ vào máng trong lao động

cũng như diễn tấu trong lễ nghi, tín ngưỡng; Văn hóa kánh loóng: tổng thể mối liên hệ của con người với loóng thông qua việc sử dụng

loóng với nhiều mục đích, chức năng khác nhau, gắn bó lâu dài với

đời sống thường ngày cũng như đời sống tín ngưỡng của con người;

Sinh hoạt văn hóa kánh loóng: là những hoạt động của con người

thông qua việc sử dụng loóng với nhiều mục đích, chức năng khác

nhau, gắn bó lâu dài với đời sống thường ngày cũng như đời sống tín

ngưỡng của con người; Nghệ thuật kánh loóng: tổng thể những

phương thức, hình thức, thủ pháp, kỹ thuật diễn tấu kánh loóng;

Kánh loóng Thái Mai Châu: hiện tượng chỉ giới hạn trong phạm vi một tộc

người, tại một địa điểm, cụ thể là gõ máng của người Thái ở huyện Mai

Châu, tỉnh Hòa Bình

1.2.2 Các quan điểm trong nghiên cứu

1.3 Khái quát về người Thái Mai Châu

1.3.1 Lịch sử tộc người và địa bàn cư trú

Người Thái tại tỉnh Hòa Bình chủ yếu sinh sống ở huyện Mai Châu, chiếm 95,15% tổng số người Thái trong toàn tỉnh

1.3.2 Đời sống kinh tế

Cũng giống như các nhóm Thái khác, người Thái Mai Châu sống chủ yếu bằng nghề trồng lúa nước Mọi hoạt động sản xuất đều xoay quanh việc làm ra thóc gạo Hiện nay, Mai Châu đang thực hiện các giải pháp đột phá để đẩy mạnh phát triển kinh tế nhanh, bền vững Khai thác tiềm năng để phát triển du lịch sinh thái, văn hóa

1.3.3 Đời sống tâm linh

1.3.4 Lễ hội dân gian

Lễ hội là hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng không thể thiếu đối với mỗi dân tộc Vào mùa xuân, những lúc nông nhàn, đồng bào lại tổ chức lễ hội để thỏa mãn nhu cầu văn hóa tâm linh Người Thái Mai Châu cũng vậy, những sinh hoạt lễ hội tồn tại từ rất

lâu đời đã trở thành tập tục của đồng bào Tiêu biểu như Lễ hội chá

chiêng, lễ trồng cột mường (tọc đắc mường), lễ uống rượu cần đoán

số (í khặc í khì), lễ vỗ gọi nàng trong sọt (tộp nàng đúng), lễ nhóm lửa (khíp phày), hội cầu mưa

1.3.5 Văn nghệ dân gian

Người Thái Mai Châu có vốn văn học nghệ thuật rất phong phú và đặc sắc Họ là chủ nhân của kho tàng văn học dân gian với

các bộ sử thi hàng ngàn trang như “ẳm ệt luông”, “ẳm ệt nọi”,

mo “khay, phác, phạ” (mở họng trời), những tác phẩm cổ viết về

phong tục, luân lý, truyện kể và các thể loại văn học dân gian như tục ngữ, truyện thơ, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn

Tiểu kết

Trong chương 1, chúng tôi đã đề cập đến những vấn đề tổng

quan tình hình nghiên cứu về sinh hoạt văn hóa kánh loóng, cơ sở lý

luận và khái quát về người Thái Mai Châu Hòa Bình

Sau thời gian thu thập tư liệu và đọc gần như toàn bộ các văn

bản liên quan, chúng tôi sơ bộ có một số nhận xét về sinh hoạt văn hóa kánh loóng Những nhận xét đó nhằm làm rõ diện mạo chân thực

về sinh hoạt văn hóa kánh loóng, đồng thời tìm ra những khoảng

trống trong các nghiên cứu đi trước để chúng tôi tiếp tục tìm hiểu sâu, đa chiều hơn trong luận án này

Về mặt cơ sở lý luận, chúng tôi làm rõ một số khái niệm về văn

hóa, văn hóa học và thuật ngữ “kánh loóng” Đồng thời, chúng tôi sẽ

dựa theo các quan điểm về “tính nguyên hợp” trong văn hóa dân gian

để có thể làm rõ vai trò của từng thành tố trong hiện tượng văn hóa

kánh loóng và mối liên hệ, tác động qua lại giữa các thành tố Từ đó,

sẽ thấy được bản chất cốt lõi của sinh hoạt văn hóa kánh loóng Cùng

với đó, luận án dựa theo các quan điểm về “biến đổi văn hóa” Đây là

cơ sở để chúng tôi tiếp cận nghiên cứu những biến đổi trong sinh

hoạt văn hóa kánh loóng của người Thái Mai Châu

Chương 2

SINH HOẠT VĂN HÓA KÁNH LOÓNG

2.1 Khảo tả về loóng

2.1.1 Chất liệu làm loóng

2.1.2 Cấu tạo loóng

Người ta dùng một cây gỗ to, chặt khúc và khoét rỗng lòng

để làm loóng Loóng là một cái máng với chiều dài không có một

quy định cụ thể nào mà phụ thuộc vào chiều dài và đường kính của cây

gỗ, nếu cây gỗ dài thì làm dài mà nếu cây gỗ ngắn thì làm ngắn

2.2 Hai giai đoạn sinh hoạt văn hóa kánh loóng (1954 –

1992 và 1993 – 2017)

2.2.1 Sinh hoạt văn hóa kánh loóng giai đoạn 1954 – 1992

2.2.1.1 Quan niệm của người Thái Mai Châu về sinh hoạt văn hóa kánh loóng

Có một chuyện kể rất phổ biến trong cộng đồng người Thái Mai

Châu liên quan đến loóng, đó là chuyện Ếch ăn trăng (Cộp kin

bươn) Đây chính là hiện tượng nguyệt thực Trước đây, mỗi khi có nguyệt thực, tất cả các bản người Thái đều mang loóng cùng với các

vật dụng khác ra gõ Người Thái quan niệm rằng, nguyệt thực chính

là lúc ông Mặt Trời giao cấu với bà Mặt Trăng Nếu cứ để như vậy sẽ

sinh ra nhiều Mặt Trời, từ đó gây ra hạn hán Vì thế, phải gõ loóng thật mạnh để xua đuổi tách Mặt Trời và Mặt Trăng ra Đây là một

quan niệm rất cổ xưa, có lẽ liên quan đến tín ngưỡng nông nghiệp của người Thái

2.2.1.2 Các trường hợp sử dụng loóng

Trong lao động và sinh hoạt đời thường; Trong nghi lễ, tín ngưỡng, phong tục; Khi có nguyệt thực (Ếch ăn trăng)