Tóm tắt luận án Tiến sĩ Kinh tế: Nghiên cứu mối quan hệ của FDI và tăng trưởng kinh tế tỉnh Bình Định

Luận án tập trung nghiên cứu mối quan hệ của FDI và tăng trưởng kinh tế tỉnh Bình Định; đồng thời làm rõ thêm một số vấn đề về năng lực hấp thụ FDI đặt trong mối quan hệ với tăng trưởng kinh tế.

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - -

NGÔ THỊ THANH THÚY

NGHIÊN CỨU MỐI QUAN HỆ CỦA FDI VÀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ TỈNH BÌNH ĐỊNH

CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ PHÁT TRIỂN

MÃ SỐ: 62.31.01.05

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Đà Nẵng - Năm 2020

CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI

Trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng

Người hướng dẫn khoa học: TS Lê Bảo

TS Nguyễn Hiệp

Phản biện1:

Phản biện2:

Phản biện3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận án Tiến

sĩ họp tại Trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng vào ngày tháng … năm …

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Trung tâm Thông tin học liệu và Truyền thông – Đại học Đà Nẵng

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Các bằng chứng về mối quan hệ của FDI và tăng trưởng kinh

tế (TTKT) trong các nghiên cứu thực nghiệm cho đến nay vẫn còn nhiều tranh luận và chưa thống nhất Điều này thực sự gây khó khăn cho các nhà quản lý trong việc ra các quyết định chính sách trong thu hút FDI và thúc đẩy TTKT

Lipsey và Sjöholm (2005) cho rằng sự khác nhau ở mức độ thu hút, điều kiện phát triển của mỗi địa phương là nguồn gốc dẫn đến sự khác biệt trong các kết quả thực nghiệm Bên cạnh đó, lợi ích FDI có phát huy được tác dụng hay không hoàn toàn phụ thuộc vào năng lực hấp thụ ở địa phương tiếp nhận đầu tư (Nguyễn Khắc Quốc Bảo, 2014) Vì vậy, việc phân tích và đánh giá vai trò của FDI đối với TTKT cần phải tính toán đến khả năng hấp thụ của địa phương

cụ thể là hết sức quan trọng và cần thiết

Bình Định là một trong 5 tỉnh thuộc vùng Kinh tế trọng điểm miền Trung (KTTĐMT), có vị trí địa kinh tế thuận lợi và hội tụ nhiều yếu tố trong thu hút đầu tư Đồng thời, trong mục tiêu phát triển kinh tế xã hội của địa phương, nguồn vốn FDI được xem là động lực tăng trưởng Tuy nhiên, so với các tỉnh vùng KTTĐMT, thu hút FDI và đóng góp của nguồn vốn này với TTKT Bình Định còn nhiều hạn chế Tính đến thời điểm 31/12/2019, Bình Định chỉ thu hút được 80 dự án với vốn đăng ký 756,9 triệu USD Tỷ lệ vốn thực hiện

so với vốn đăng ký còn thấp Cụ thể, theo Cục thống kê Bình Định (2019), vốn FDI giải ngân mới đạt gần 30,9% tổng lượng vốn đăng

ký Bên cạnh đó, giá trị gia tăng và đóng góp của khu vực FDI về việc làm, ngân sách của tỉnh còn thấp Như vậy, vấn đề đặt ra là trong thời gian qua FDI có thực sự tác động đến TTKT của tỉnh và ngược lại hay không? Yếu tố nào đóng vai trò then chốt trong mối quan hệ này? Làm thế nào để nâng cao năng lực hấp thụ, phát huy lợi ích nguồn vốn FDI thúc TTKT địa phương? Để tìm ra câu trả lời cho những mối quan hệ nói trên thì việc tìm kiếm mô hình phù hợp, nghiên cứu và kiểm định các giả thuyết về vấn đề này là hết sức khoa

học và cần thiết Vì vậy, đề tài ‘‘nghiên cứu mối quan hệ của FDI và TTKT tỉnh Bình Định’’được tác giả lựa chọn để thực hiện

2 Mục tiêu nghiên cứu

* Mục tiêu tổng quát

Đề tài tập trung nghiên cứu mối quan hệ của FDI và TTKT tỉnh Bình Định Đồng thời làm rõ thêm một số vấn đề về năng lực hấp thụ FDI đặt trong mối quan hệ với TTKT Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, đưa đến một số hàm ý chính sách nhằm thu hút, phát huy lợi ích FDI thúc đẩy TTKT của địa phương

- Đề xuất chính sách thu hút, phát huy lợi ích nguồn vốn FDI, thúc đẩy TTKT tỉnh Bình Định

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các mối quan hệ của FDI

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và đinh lượng, với một số phương pháp được liệt kê như sau:

- Phương pháp tổng hợp;

- Phương pháp chuyên gia;

- Phương pháp điều tra khảo sát;

- Phương pháp thống kê mô tả;

- Phương pháp phân tích mô hình hồi quy đa biến

5 Những đóng góp mới của luận án

 Đóng góp về mặt lý luận

- Luận án góp phần đưa ra bằng chứng mối quan hệ của FDI

và TTKT là mối quan hệ tác động qua lại và có điều kiện, được đánh giá trên cả hai góc độ vốn đầu tư và năng lực hấp thụ Đây là cách tiếp cận mới và khác biệt so với nhiều nghiên cứu trước

- Kết quả nghiên cứu dựa trên dữ liệu một địa phương cụ thể

đã góp phần củng cố cho quan điểm của Lipsey và Sjöholm (2005) khi cho rằng sự khác nhau trong các bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ của FDI và TTKT còn tùy thuộc vào mức độ thu hút vốn đầu

tư cũng như điều kiện đặc thù tại địa phương tiếp nhận đầu tư

- Luận án đã xây dựng khung phân tích về mối quan hệ của FDI và TTKT làm cơ sở vững chắc cho mô hình nghiên cứu Đặc biệt, là đưa vào mô hình các biến tương tác với FDI để xác định yếu

tố địa phương (đóng vai trò năng lực hấp thụ) trong mối quan hệ này Kết quả nghiên cứu cho thấy 2 yếu tố điều kiện có vai trò then chốt

là vốn nhân lực và cơ sở hạ tầng Ngoài ra, chất lượng thể chế và năng lực hấp thụ của doanh nghiệp (DN) trong nước cũng đóng vai trò quan trọng trong hấp thụ nguồn vốn FDI

- Một đóng góp nữa của luận án là đã đưa ra bằng chứng củng

cố cho nhận định của Nguyễn Quỳnh Thơ (2017) khi cho rằng mối quan hệ tác động tích cực của FDI với TTKT có ý nghĩa thống kê khi quy mô vốn vốn đạt đến một ngưỡng nhất định

 Đóng góp về mặt thực tiễn

- Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa trong việc cung cấp thêm một kênh thông tin cho các nhà quản lý Binh Định trong hoạch định chính sách Bên cạnh tập trung vào thu hút vốn FDI, địa phương sẽ

có những giải pháp mạnh mẽ hơn thúc đẩy giải ngân nguồn vốn này

góp phần TTKT

- Ngoài ra, chưa có nghiên cứu nào phân tích mối quan hệ của FDI và TTKT tại Bình Định nói riêng và địa phương khác ở Việt Nam nói chung trên góc độ năng lực hấp thụ Do đó, kết quả luận án không những góp phần bổ sung thêm các quan điểm nghiên cứu trước mà còn là minh chứng cho các nhà quản lý địa phương thấy rằng: động lực thực sự cho TTKT là cần phát huy vai trò lợi ích của FDI, kết hợp với chính sách địa phương trong việc ưu tiên cải thiện các yếu tố năng lực hấp thụ

- Từ kết quả nghiên cứu kết hợp với định hướng của địa phương, luận án đưa đến một số hàm ý chính sách nhằm phát huy vai trò của nguồn vốn FDI thúc đẩy TTKT tỉnh Bình Định

- Kết quả nghiên cứu này, đặc biệt là những kết luận và gợi ý chính sách không những cung cấp thêm bằng chứng khoa học có ý nghĩa thực tiễn trong phân tích mối quan hệ của FDI và TTKT tỉnh Bình Định, mà còn là bài học tham khảo có ý nghĩa quan trọng cho các địa phương khác với điều kiện tương tự như Bình Định

- Trên cơ sở khung phân tích và mô hình nghiên cứu mối quan

hệ của FDI và TTKT, những ai quan tâm có thể tiếp tục nghiên cứu ứng dụng và mở rộng mô hình cho một số địa phương khác của Việt Nam Vì vậy, đây được xem là nguồn tài liệu cần thiết và bổ ích để các sinh viên, học viên, các nhà nghiên cứu sử dụng làm tài liệu tham khảo trong học tập và nghiên cứu

6 Kết cấu luận án

Kết cấu luận án bao gồm 5 chương:

Chương 1 Tổng quan nghiên cứu về mối quan hệ của FDI và tăng trưởng kinh tế

Chương 2 Cơ sở lý thuyết về mối quan hệ của FDI và tăng trưởng kinh tế

Chương 3 Phương pháp nghiên cứu

Chương 4 Kết quả nghiên cứu

Chương 5 Hàm ý chính sách

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ MỐI QUAN HỆ

CỦA FDI VÀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

1.1 Các nghiên cứu mối quan hệ của FDI và TTKT trên góc độ vốn đầu tư

1.1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.3 Khe hổng và hướng nghiên cứu của tác giả

1.3.1 Khe hổng nghiên cứu

- Qua tổng quan nghiên cứu của tác giả cho thấy, các nghiên cứu về mối quan hệ của FDI và TTKT ở Việt Nam rất nhiều, nhưng

ở phạm vi một địa phương cụ thể thì còn rất hạn chế

- Bên cạnh đó, phần lớn các nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc trả lời cho câu hỏi có hay không về mối quan hệ này mà chưa giải quyết được vấn đề làm thế nào có thể phát huy vai trò yếu tố địa phương để gia tăng lợi ích từ FDI góp phần TTKT

- Đồng thời, cho đến nay chưa có tác giả nào nghiên cứu một cách tổng thể và sâu sắc vấn đề này trong điều kiện đặc thù của tỉnh Bình Định Trong khi đó, các nghiên cứu liên quan phần lớn sử dụng phương pháp phân tích định tính, đánh giá vai trò của FDI đối với TTKT và dựa vào phân tích số liệu thống kê thứ cấp Điển hình như nghiên cứu của Hà Thanh Việt (2011), hay nghiên cứu của Nguyễn Duy Thục (2007) là một trong số ít nghiên cứu dùng cả hai phương pháp định tính và định lượng để nghiên cứu về mô hình TTKT tỉnh Bình Định Kết luận trong đề tài, tác giả cũng đề cập tới nội dung thu hút FDI, để đạt được mục tiêu tăng trưởng, đồng thời duy trì tốc độ tăng trưởng cao, thì địa phương cần phải tăng cường thu hút đầu tư nước ngoài Tuy nhiên đề xuất này chỉ mang tính chất cảm tính và chưa có cơ sở cụ thể nào cho việc đánh giá và đề xuất

1.3.2 Hướng nghiên cứu của tác giả

Trên cơ sở khoảng trống nghiên cứu đã đề cập, tác giả luận án

sẽ tiến hành làm rõ mối quan hệ của FDI và TTKT cũng như vai trò của một số yếu tố địa phương then chốt trong mối quan hện này trên hai góc độ vốn đầu tư và năng lực hấp thụ, thông qua tiếp cận tổng hợp cả hai phương pháp phân tích mô hình hồi quy và thống kê mô

tả, cụ thể như sau:

- Trên góc độ vốn đầu tư: Đưa ra bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ tác động qua lại của FDI và TTKT trong phạm vi một địa phương cụ thể, tỉnh Bình Định Kết quả nghiên cứu này nhằm củng cố các lập luận về mối quan hệ này khi mà các kết quả nghiên cứu trước chưa thực sự thống nhất Đồng thời, xác định quy mô ngưỡng FDI nhằm phát huy vai trò của nguồn vốn này góp phần TTKT (dựa trên hiệu ứng ngưỡng FDI của Nguyễn Quỳnh Thơ, 2017; Nguyena và Tob, 2017)

- Trên góc độ năng lực hấp thụ: Tiếp cận nghiên cứu mối quan

hệ FDI và TTKT trên cơ sở đưa vào mô hình các biến tương tác với FDI, đồng thời thông qua khảo sát bằng bảng hỏi các DN FDI, chuyên gia và nhà quản lý tại Bình Định để xác định các yếu tố đóng vai trò năng lực hấp thụ tại địa phuơng Các yếu tố này có ý nghĩa và rất quan trọng đối với nước tiếp nhận đầu tư trong việc phát huy vai trò tích cực của FDI thúc đẩy TTKT Điều này đã được khẳng định bởi Nguyen và cộng sự (2009) khi cho rằng để có được lợi ích từ FDI đòi hỏi nước tiếp nhận đầu tư phải tạo ra năng lực hấp thụ thực sự và

đủ mạnh

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ MỐI QUAN HỆ CỦA

FDI VÀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ 2.1 Lý luận về mối quan hệ của FDI và TTKT

2.1.1 Một số khái niệm

2.1.1.1 FDI

2.1.1.2 TTKT

2.1.2 Mối quan hệ của FDI và TTKT

Nowbutsing (2009) đã đưa ra mô hình toàn diện về mối quan

hệ của FDI và TTKT thông qua mô tả những tác động trực tiếp, gián tiếp (lan tỏa) và phản hồi Mối quan hệ này không phải là một chiều

mà là sự tác động qua lại với nhau

Hình 2.1 Mối quan hệ của FDI và TTKT

Nguồn: Tổng hợp của tác giả luận án theo Nowbutsing, 2009

Sau này Nguyễn Minh Tiến (2014) cũng đã phát họa bản chất mối quan hệ này thông qua 3 kênh tác động cơ bản như đã đề cập Trong đó, (1) tác động trực tiếp được xem xét thông qua góc độ vốn đầu tư; (2) tác động gián tiếp do FDI tạo ra, được xác định tùy thuộc vào năng lực hấp thụ, các yếu tố điều kiện ở nơi tiếp nhận đầu tư; (3)

và ngược lại, tác động của TTKT đến dòng vốn FDI (tác động phản hồi)

Theo cách tiếp cận như trên, nội dung nghiên cứu được đánh giá tổng thể là mối quan hệ tác động qua lại của FDI và TTKT trên

cả 2 góc độ (vốn đầu tư và năng lực hấp thụ) cụ thể như sau:

- Trên góc độ vốn đầu tư: FDI tác động trực tiếp đến TTKT, và chiều ngược lại TTKT tác động đến FDI

- Trên góc độ năng lực hấp thụ: FDI tác động gián tiếp hay còn gọi tác động lan tỏa đến TTKT

2.2 Một số lý thuyết được sử dụng trong đề tài

2.2.1 Lý thuyết TTKT và FDI

2.2.1.1 Lý thuyết TTKT cổ điển

2.2.1.2 Lý thuyết tăng trưởng ngoại sinh

2.2.1.3 Lý thuyết tăng trưởng nội sinh

2.2.1.4 Lý thuyết chiết trung

2.2.2 Lý thuyết về năng lực hấp thụ

2.2.2.1 Năng lực hấp thụ FDI

Farkas (2012), Khordagui và Saleh (2013) đưa ra quan điểm năng lực hấp thụ được đề cập đến khả năng của một nền kinh tế hấp thụ những lợi ích qua tác động tràn mà FDI mang lại Những yếu tố được đề cập bao gồm vốn nhân lực, phát triển tài chính, độ mở thương mại, chất lượng thể chế, và cơ sở hạ tầng là những yếu tố trung gian giúp tăng cường năng lực hấp thụ FDI tại nước nhận đầu

tư

Theo Nguyễn Khắc Quốc Bảo (2014), nhân tố hấp thụ FDI với tăng trưởng là nhân tố không những tác động đến tăng trưởng, thu hút FDI mà còn đóng vai trò là điều kiện để quá trình tăng trưởng có thể hấp thụ được các lợi ích từ FDI mang lại Chính vì vậy, mối quan

hệ của FDI và TTKT được gọi là mối quan hệ có điều kiện

Từ các quan điểm trên cho thấy, yếu tố năng lực hấp thụ FDI trong mối quan hệ với TTKT ở phạm vi địa phương được hiểu là những yếu tố vừa tác động TTKT, vừa ảnh hưởng đến thu hút FDI, đồng thời là điều kiện để địa phương tiếp nhận đầu tư có thể phát huy lợi ích từ nguồn vốn này mang lại

2.2.2.2 Lý thuyết năng lực hấp thụ FDI

Hình 2 4 Quy trình hấp thụ FDI Nguồn: (Nguyen, Duysters, Patterson, và Sander, 2009)

Theo Nguyen và cộng sự (2009), lợi ích mà FDI mang lại cho nước chủ nhà hoàn toàn phụ thuộc vào năng lực hấp thụ của địa phương Trong đó, năng lực hấp thụ được xét trên hai cấp độ: Thứ nhất, năng lực hấp thụ của doanh nghiệp (DN) trong nước liên quan đến trình độ công nghệ và trình độ lao động (điều này cũng đã được khẳng định bởi Cohen và Levinthal, 1990) Thứ hai, năng lực hấp thụ của địa phương nhận đầu tư liên quan đến vốn nhân lực, chất lượng thể chế, hệ thống tài chính và trình độ công nghệ

Hình 2 5 Mô hình quang hợp và năng lực hấp thụ FDI

Nguồn: Nguyen và cộng sự (2009)

Về cơ bản, mô hình quang hợp và lý thuyết năng lực hấp thụ FDI đã giúp giải thích được mối quan hệ có điều kiện của FDI và TTKT Hay nói cách khác, chính sự tương tác giữa FDI và các nhân

tố hấp thụ tạo nên kết quả tăng trưởng cho địa phương tiếp nhận đầu

CHƯƠNG 3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Quy trình nghiên cứu

3.2 Khung phân tích

Trên cơ sở tổng hợp lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm

có liên quan, đặc biệt là mô hình của Nowbutsing (2009) tác giả xây dựng khung phân tích về mối quan hệ của FDI và TTKT như sau:

Hình 3.2 Khung phân tích mối quan hệ của FDI và TTKT Trong đó:

+ Để đánh giá tác động của FDI đến TTKT, ngoài biến FDI thì

3 nhóm biến được xem xét bao gồm: nhóm nhân tố hấp thụ (A), nhóm biến tương tác FDI với nhân tố hấp thụ (FDIxA), nhóm biến kiểm soát (B)

+ Đồng thời, để xác định mối quan hệ tác động ngược trở lại của TTKT đối với FDI, tác giả sử dụng mô hình kiểm định nhân quả Granger

Ngoài ra, khung phân tích về năng lực hấp thụ FDI với TTKT cũng được đề xuất dựa trên nền tảng lý thuyết và các nghiên cứu của Findlay (1978); Nguyen và cộng sự (2009); Trần Kim Cương (2016) được thể hiện như sau:

Hình 3.3 Khung phân tích năng lực hấp thụ của FDI với

TTKT Nguồn: Tác giả luận án tổng hợp và đề xuất 3.3 Mô hình nghiên cứu

3.3.1 Mô hình nghiên cứu đề xuất

Mô hình hồi quy đánh giá tác động của FDI đến TTKT được viết cụ thể như sau:

EGt = β0 + β1FDIt + β2DIt + β3GIt + β4Lt + β5Ht + β6 FRt + +β7FDIxHt+β8FDIxFRt +ut (3.2)

*Giải thích cụ thể các biến trong mô hình:

EG: TTKT địa phương

FDI: Đầu tư trực tiếp nước ngoài tại địa phương

DI: Đầu tư tư nhân trong nước tại địa phương

GI: Đầu tư công địa phương

β1, β2, β3, β8: các hệ số hồi quy

ut: sai số của mô hình