Tây tiến madebyanhthu

“Việc mặc áo lính và là một cán bộ trong quân đội đối với tôi ngày ấy có ý nghĩa thiêng liêng và tự hào lắm”- Quang Dũng- tác giả của những trang thơ Tây Tiến hào hoa, bi tráng đã từng t

“Việc mặc áo lính và là một cán bộ trong quân đội đối với tôi ngày ấy có ý nghĩa thiêng liêng và

tự hào lắm”- Quang Dũng- tác giả của những trang thơ Tây Tiến hào hoa, bi tráng đã từng tâm sự như thế Có lẽ đối với ông, quãng thời gian được phục vụ trong quân đội, quãng thời gian được cống hiến cho đất nước, tận hiến cho núi sông tổ quốc mình là ý nghĩa nhất, thiêng liêng nhất Có phải vì thế mà Quang Dũng đã tạo nên những trang thơ tuyệt bút như Tây Tiến hay chăng? Nếu như Đồng chí của Chính Hữu, với lời thơ chất phác, mộc mạc, như con chim sáo gân gũi, thân thương với người nông dân trong thời kì đầu cuộc cách mạng chống Pháp, thì Tây Tiến của chàng trai xứ Đoài lại được ví như con chim đại bàng tung cánh giữa bầu trời thơ xứ Việt Với bút pháp nghệ thuật lãng mạn cùng nhãn quan hiện thực sắc sảo, đặc biệt, Quang Dũng đã dựng lên bức phù điêu về hình ảnh người lính Tây Tiến thật đẹp, thật thiêng liêng giữa cái hoang vu, hùng vĩ của núi rừng Tây Bắc Đoạn thơ thứ ba đã tập trung khắc họa vẻ đẹp ấy

Quang Dũng chọn người lính- đề tài đã quen thuộc tới mức thân thuộc với công chúng trong những năm tháng chiến tranh vốn đã thu hút rất nhiều cây bút Tố Hữu đã từng viết

“Rất đẹp hình anh lúc nắng chiều Bóng dài trên đỉnh dốc cheo leo”

Sau này, khi cuộc kháng chiến chống Mĩ nổ ra, ta lại thấy một hình ảnh rất đỗi ngang tàng nhưng hóm hỉnh của người lính lái xe trên dải Trường Sơn đầy gió bụi

“Không có kính không phải vì xe không có kính Bom giật, bom rung, kính vỡ đi rồi

Ung dung buồng lái ta ngồi Nhìn đất, nhìn trời, nhìn thẳng”

Đó là người lính trong thơ Phạm Tiến Duật- những người lính “rất yêu đời và luôn mơ ước” Có thể nói, đối với mỗi nhà thơ, nhà văn, hình ảnh người lính luôn mang một vẻ đẹp riêng, gây nên một niềm xúc động riêng, Quang Dũng cũng vậy Đối với ông, những người lính Tây Tiến mang một vẻ đẹp hào hoa, bi tráng

HÌnh ảnh người lính Tây Tiến được tập trung khắc họa ở đoạn thơ thứ ba nhưng có lẽ không phải đến đoạn thơ này, họ mới xuất hiện Ta đã thấy xuất hiện đâu đó giữa núi rừng Tây Bắc, thấp thoáng hình ảnh người lính trên chặng đường hành quân:

Sài Khao sông lấp đoàn quân mỏi Mường Lát hoa về trong đêm hơi Hai câu thơ đầy thi vị vẽ nên bức tranh lãng mạn mà trung tâm là hình ảnh người lính Tây Tiến trên chặng hành quân gian lao Câu thơ đầu với sự xuất hiện 2/7 thanh trắc làm cho câu thơ nặng nề, khó chịu đến câu thơ sau cảm giác dễ chịu hơn với sự xuất hiện đến 6/7 thanh bằng Hình ảnh đoàn quân đi trong sương, về trong hơi mới lãng mạn làm sao Nhưng không dừng lại ở đó Chất lãng mạn luôn gắn liền với hiện thực: “mỏi” Nếu chỉ có “sương lấp đoàn quân” thì câu thơ của QD như cánh diều bị đứt dây Chữ “mỏi” đóng vai trò như sợi dây neo cánh được tác giả thêm vào, níu cánh diều thơ ở lại mặt

đất Chặng đường hành quân dài, lại gập ghềnh khúc khuỷu gian nan không thể tránh khỏi những lúc người lính mệt mỏi Thiên nhiên nơi đây hùng vĩ nhưng cũng là thử thách, khó khăn tới mức khắc nghiệt đối với những người lính vốn lớn lên trên mảnh đất Hà Nội

Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm Heo hút cồn mây súng ngửi trời Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống Nhà ai Pha Luông, mưa xa khơi

Câu thơ như bị bẻ đôi bởi thế hiểm trở của núi đèo Tây Bắc Bức tranh lúc này tưởng chừng chỉ còn lại thiên nhiên Đứng giữa một nơi hoang vu, núi đồi trùng điệp như thế, hẳn con người cũng trở nên nhỏ

bé Vậy mà nữa cái trùng điệp dốc tiếp dốc, đèo núi đèo, heo hút, thăm thẳm rừng sâu ta vẫn thấy hình ảnh người lính thấp thoáng: “súng ngửi trời” Tại sao tác giả không viết “súng chạm trời” hay sử dụng một từ ngữ nào khác mà nhất định phải là “ngửi” Đây có chăng là dụng ý của tác giả? Thật vậy, nếu là

“súng chạm trời”, “súng liền trời” thì còn đâu chất hóm hỉnh đặc trưng của anh lính xuất thân từ Hà Nội nữa! Càng khắc họa thiên nhiên khắc nghiệt, ta càng thấy rõ được những gian nan, vất vả người lính phải chịu đựng Đến đây, tôi chợt nhớ đến câu thơ Tố Hữu

59 ngày đêm khoét núi ngủ hầm mưa dầm cơm vắt Máu trộn bùn non

Gan không núng chí không mòn

Tố Hữu khắc họa trực tiếp hoàn cảnh gian lao khổ cực của người lính còn Quang Dũng, mượn cảnh nước non hùng vĩ nơi “thăm thẳm”, “heo hút” kia, âu cũng chỉ là để khắc họa một cách đầy ẩn ý về những khó khăn người lính Tây Tiến gặp phải Hiện thực chiến đấu được giấu sau bức tranh thiên nhiên đẹp nhưng không phải vì thế mà ta không nhận ra Chính điều đó càng khiến ta thêm yêu người lính Một nhà thơ nào đó đã viết thế này:

Trân quý làm sao anh lính của ta

Rừng núi bao la, anh bước xa không mệt nhọc

Hình ảnh người lính không chỉ được khắc họa qua những khó khăn gian lao mà chính sự hi sinh của các anh cũng đã nói lên tất cả:

Anh bạn dãi dầu không bước nữa

Gục lên súng mũ bỏ quên đời

Sự hi sinh được nói giảm đi nhưng không phải vì thế mà tránh né Thế bị động chuyển thành chủ động khi mà chính người lính, không phải bị hi sinh mà chỉ bởi vì họ-không-bước-nữa Hình ảnh người lính

“gục lên súng mũ bỏ quên đời” chính là dáng hình người lính trong sự mất mát, hi sinh khi các anh tận hiến cho giang sơn tổ quốc mình Đọc câu thơ, tôi thấy trào dâng một niềm rưng rưng xúc động Ngay cả đến khi chết, vẫn là súng mũ bên cạnh các anh Tôi bỗng nhớ đến hình ảnh người lính khi hi sinh của một nhà thơ nào đó:

Bạn ta đó

Chết trên dây thép ba từng

1 bàn tay chưa rời báng súng

Chân lưng chừng nửa bước xung phong

Ôi những con người mỗi khi nằm xuống

Vẫn nằm trong tư thế tiến công

Người lính đâu chỉ chịu sự gian lao, vất vả khó khăn từ núi rừng hoang vu, từ sự khắc nghiệt của chiến tranh Nơi đây còn biết bao nhiêu những mối nguy hiểm khác

Chiều chiều oai linh thác gầm thét

Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người

Gian nan như thế, vất vả như thế, ấy vậy mà họ vẫn rất yêu đời Đáng yêu làm sao hình ảnh người lính vui hội với người dân nơi bản làng Tây Bắc:

Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa

Kìa em xiêm áo tự bao giờ

Có sự ngỡ ngàng, xiêu xiêu trước vẻ đẹp thiên nhiên núi rừng hòa cùng những nàng “hoa” của bản làng Tây Bắc Người lính hòa bình vào không khí vui tươi nơi đây để rồi bịn rịn trong chiều sương chia tay ngày ấy

Khắc họa hình ảnh người lính Tây Tiến qua thiên nhiên, qua những đêm hội, sau đó Quang Dũng đã dùng

cả một khổ dài thứ ba, tập trung dựng lên bức tượng đài người lính Tây Tiến giữa núi rừng “Thơ là nhạc,

là họa, là chạm khắc theo một cách riêng” (Sóng Hồng), Quang Dũng đã dùng ngôn ngữ để vẽ tranh, viết nhạc, để dựng lên bức tượng đài ấy Đây không phải là bức tượng cá nhân mà là bức tượng tập thể Phông nền của bức tượng ấy chính là núi rừng Tây Bắc hùng vĩ, dữ dội Sự độc đáo của bức tượng đài không chỉ bởi vì chất liệu mà còn là ở chỗ QD đã khắc họa không những vẻ đẹp bên ngoài mà còn ở vẻ đẹp nơi thẳm sâu tâm hồn người lính

“Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc

Quân xanh màu lá dữ oai hùm

Mắt trừng gửi mộng qua biên giới

Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”

Hiển hiện trên bức tranh thiên nhiên là hình ảnh một “đoàn binh không mọc tóc” Quang Dũng đã thật tinh tế khi chọn chữ “đoàn binh” chứ không phải “đoàn quân” Hay ở chỗ, “binh” không chỉ có nghĩa là quân mà còn hàm trong đó cả binh khí chiến đấu, cả nhuệ khí hào hùng, bước chân hành quân mạnh

mẽ Ngay cách chọn từ ngữ thôi đã thấy tác giả tài hoa đến nhường nào! Quang Dũng khắc họa đoàn binh Tây Tiến “không mọc tóc” Đây cũng chính là nguồn gốc tại sao ta lại có những cái tên gọi rất đáng

yêu “Vệ trọc”, “Vệ túm” thế này “Không mọc tóc” là do các anh cạo đầu cho tiện trong chiến đấu hay chính những cơn sốt rét rừng đã làm rụng hết tóc các anh như trong thơ Chính Hữu đã từng nhắc tới

“Sốt run người vừng tráng đẫm mồ hôi”

Nhưng dù là thế nào đi chăng nữa, ta vẫn thấy đây là một hình ảnh thật lạ và độc Quang Dũng dùng cách nói “không mọc tóc”, lại một lần nữa, chuyển từ thế bị động từ, bị rụng tóc hay phải cạo trọc đầu thành tóc không mọc! Những người lính trong chiến đấu luôn giữ thế chủ động dù vất vả, gian lao đến nhường nào! “Quân xanh màu lá” là xanh của trang phục hay xanh của núi rừng? Nhưng nếu hiểu đơn giản như vậy thôi thì còn đâu chất riêng lính Tây Tiến nữa! Xanh ở đây là của nước da, là kết quả của những trận sốt rét kéo dài Nhưng không phải vì thế mà người lính trở nên ốm yếu Họ vẫn” dữ oai hùm” Đây là cách kết hợp từ rất lạ, chỉ trong hoàn cảnh của bài thơ, một lần nữa cho thấy cái tài của Quang Dũng trong việc sự dụng chất liệu ngôn từ để dựng lên bức tượng đài về người lính “Dữ oai hùm” nếu tách riêng mộĩ chữ, tự nó đã cho thấy nét dữ tợn, chất kiêu hùng trong những người lính Tây Tiến Đó là hình ảnh những người lính dù vất vả, gian lao, dù trải bao khó nhọc, dẫu ốm những không không hề yếu! Cách kết hợp từ lạ kết hợp thủ pháp tương phản cùng cách ngắt nhịp 4/3 truyền thống của câu thơ thất ngôn tạo hiệu quả nghệ thuật bất ngờ! Ta như thấy được nhuệ khí ngày nào của đội quân nhà Trần vậy “Tam quân tì hổ khí thôn ngưu”

Mắt trừng gửi mộng qua biên giới

Đêm mơ HN dáng kiều thơm

Có thể nói đây là 2 câu thơ hay nhất bài thơ, kết hợp giữa chất lãng mạn và vẻ đẹp bi tráng của người lính Tây Tiến “Mắt trừng” có thể là kết quả của những đêm dài thức hành quân, phải trừng mắt lên để nhìn đường đi tiếp, cũng có thể, tác giả chọn hình ảnh này chỉ đơn giản là đê khắc họa vẻ kiêu dũng của người lính Tây Tiến Nhưng với tôi, trong cái ánh mắt trừng lên ấy, như có một ngọn lửa căm hờn với kẻ thù thực dân không đội trời chung, như thể hiện nghị lực, quyết tâm của những người lính trên con đường cứu quốc, khôi phục lại giang sơn thuở nào Ngay sau hình ảnh đậm chất hiện thực ấy, lại đan vào một hình ảnh rất lãng mạn, khi mà những người lính “Đêm mơ HN dáng kiều thơm” Chữ “mơ” cùng với “mộng” ở câu thơ trên thể hiện rõ chất lãng mạn trong những người lính “Dáng kiều thơm” chính là dáng ngọc của những thiếu nữ, của người thương luôn tồn tại trong trái tim lính Tây Tiến xưa Câu thơ

đã từng trải qua song gió trong lịch sử tiếp nhận khi bị gán mác “mộng rớt tiểu tư sản”, cho rằng đó là phút giây yếu lòng, ủy mị, làm mất đi tinh thần chiến đấu của người lính! Nhưng lịch sử đã chứng mình, những điều trên là hoàn toàn không đúng Bởi rằng những người lính Tây Tiến cũng chỉ là những chàng trai, vốn ra đi từ vùng đất phồn hoa, hẳn trong tim luôn phải có một “dáng kiều thơm” để nhớ về Kỉ niệm ấy, dáng hình ấy không làm nhụt chí mà ngược lại, tiếp thêm sức mạnh cho họ chiến đấu, giành lại giang sơn từ tay kẻ thù Đó là nỗi niềm không chỉ được khắc họa trong thơ Quang Dũng mà còn được nói đến trong Đồng chí- Chính Hữu, khi mà người lính ra đi nhớ giếng nước, gốc đa hay trong thơ Hồng Nguyên, khi người lính nhớ về người vợ trẻ mòn chân bên cối gạo khua sớm Vốn mang trong mình chất hào hoa, có một hình bóng trong tim vẫn là phù hợp với tâm hồn họ!

Rải rác biên cương mồ viễn xứ

Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh

Hai chữ “rải rác” được đẩy lên đầu câu để nhấn mạnh ý thơ Chặng đường dài, lại nhiều khó khăn, rất nhiều những người lính đã không thể bước tiếp cùng đồng đội Thỉnh thoảng lại có những người dừng chân “không bước nữa”, “bỏ quên đời” nơi xa xứ, hoang vu Hình ảnh thơ dường như từng xuất hiện trong câu thơ Chinh phụ ngâm thuở nào

Non Kì quạnh quẽ trăng treo

Bến Phì gió thổi đìu hiu mấy gò

Hồn tử sĩ ù ù gió thổi

Mặt chinh phu trăng dõi dõi soi

Sự lạnh lẽo của những nầm mồ viễn xứ, người lính hi sinh trên đường hành quân mãi mãi không trở về được với quê hương của mình, làm cho người đọc cũng như lạnh đi, nhịp câu thơ trùng xuống Nhưng ngay sau đó ý thơ thay đổi:

“Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh”

Thủ pháp tương phản được sử dụng triệt để Mất mát bao nhiêu, hi sinh bao nhiêu nhưng người lính vẫn quyết tâm ra đi Bỏ lại quãng đời xanh- tuổi trẻ- quãng thời gian đẹp nhất của một đời người, họ một lòng sống chết vì non sông Hai chữ “chẳng tiếc” mang đậm chất khẩu ngữ thể hiện sự ngang tàng, ngạo nghễ của người lính Ta bỗng liên tưởng đến câu thơ “Gian nhà không mặc kệ gió lung lay”(Đồng chí)

“Mặc kệ” cũng giống như “chẳng tiếc”, cách nói tuy có khác nhau nhưng cùng chỉ một niềm Ở đây câu thơ QD giống như lời thề được khắc tạc dưới chân bức tượng kia Đó là lời thề thiêng liêng, Quang Dũng như nhập hồn mình mà dõng dạc tuyên bố: “Chúng tôi nguyện sống chết vì non sông , quyết tử cho tổ quốc quyết sinh” Họ đã xác định với chính mình “nhất khứ bất phục hoàn”( một đi không trở lại”, cái chết vì thế không có gì đáng ghê gớm và rõ ràng nó đã trở nên nhẹ nhàng hơn:

Vui vẻ chết như cày xong thửa ruộng Lòng khỏe nhẹ như anh dân quê vui sướng Ngửa mình trên liếp cỏ ngủ ngon lành

Và trong thơm mát lúa đồng xanh Vui chợt đến trên môi cười hi vọng

Tố Hữu

Từ ngữ giản dị mà như chứa đựng âm vang một thời hào hùng, của một khúc quân hành đầy hùng tâm tráng chí

“Áo bào thay chiếu anh về đất

Sông Mã gầm lên khúc độc hành”

Áo bào vốn là chiếc áo khi xưa các chiến binh được vua ban khi ra trận Hình ảnh “áo bào thay chiếu” đã diễn tả một hiện thực đầy khốc liệt của chiến tranh Đến cả khi người lính hi sinh cũng không có lấy một

mảnh chiếu mà phải lấy chính bộ quân phục của mình làm quần áo khâm liệm Dùng hình ảnh áo bào để trang trọng hóa, mĩ lệ hóa, Quang Dũng đã phủ hào quang lên cơ thể của đồng đội mình Tác giả quan niệm rằng chết là được “về đất” Đây là quan niệm lạ khi mà xưa nay người ta vốn nghĩ chết là một sự ra

đi Với Quang Dũng, hi sinh là một hình thức trở về với đất mẹ, để được đất mẹ ôm lấy Đây chính là cách nói giảm nói tránh, làm mờ đi phần nào sự đau thương Quan niệm này của QD cũng gần với Tố Hữu

“Sống trong cát chết vùi trong cát” Đó là những cái chết đẹp, nhẹ nhàng nhưng giàu ý nghĩa

Khép lại khổ thơ là hình ảnh “Sông Mã gầm lên khúc độc hành” Câu thơ cuối với chữ “gầm” làm cho cả câu trở nên đầy nội lực “Gầm” là âm thanh đầy mạnh mẽ, dữ dội của non sông, được ví như khúc độc hành tiễn đưa những người lính đã ngã xuống Cả núi sông hùng vĩ như đang cúi đầu lặng đi trước sự hi sinh đầy thiêng liêng, anh dũng Quang Dũng đã chơi chữ “Sông Mã gầm lên” như tiếng gầm của một con chiến mã trung thành trước sự hi sinh ngã xuống của chàng kị binh vậy

Và như thế, bức tượng đài những người lính đã được tạc giữa núi rừng Tây Bắc hùng vĩ Chiến tranh có thể đã qua đi, dư âm và hình ảnh của nó có thể bị bụi thời gian che bớt phần nào nhưng nhiệm vụ của văn học nghệ thuật là phải làm sao giúp người ta khắc cốt ghi tâm lại những gì đẹp đẽ nhất, cho hôm nay

và cho muôn đời sau Tây Tiến đã hoàn thành nhiệm vụ cao cả ấy Vẫn còn mãi đây nét hào hoa, bi tráng của những người lính xưa Ta vẫn nhớ đến họ như một sự tri âm với thế hệ trước đã ngã xuống “làm nên Đất Nước muôn đời”(Nguyễn Khoa Điềm)