Sử dụng tranh minh hoạ dạy van THCS 678

Trong phạm vi một tiết dạy văn tìm hiểu văn bản đặt ra những yêu cầu về nhận thức, giúp học sinh hớng tới những t tởng tình cảm đẹp, lòng nhân ái trọng lẽ phải, căm ghét cái xấu, cái ác,

sở giáo dục và đào tạo hải dơng

Sáng kiến kinh nghiệm :

Sử dụng tranh minh hoạ trong giảng dạy Ngữ văn THCS

 -*******************

Môn : ngữ văn lớp : 6+7+8

Năm học: 2008-2009

Sáng Kiến Kinh Nghiệm:

Sử dụng tranh minh họa trong giảng dạy ngữ văn thcs

 -Phần ghi số phách của Phòng GD&ĐT

Môn : ngữ văn lớp : 6+7+8

đánh giá của phòng GD & ĐT (Nhận xét, xếp loại, ký, đóng dấu)

Tên tác giả:

Trờng:

Phòng giáo dục và đào tạo huyện Nam Sách Trờng Trung học cơ sở Hiệp Cát Sáng Kiến Kinh Nghiệm: Sử dụng tranh minh họa trong giảng dạy ngữ văn thcs Bộ môn : ngữ văn Khối lớp : 6+7+8 Tên tác giả: Đào Thị ánh Tuyết Đánh giá của nhà trờng (Nhận xét, xếp loại, kí, đóng dấu)

Phần ghi số phách của Phòng GD&ĐT

Phần A

Đặt vấn đề

1 Lí do chọn đề tài:

Môn Ngữ Văn trong nhà trờng trớc hết là một môn học nh tất cả các môn khoa học khác đợc quy định bởi chơng trình và có tác dụng góp phần hình thành, phát triển và hoàn thiện nhân cách học sinh theo mục tiêu giáo dục Những tác phẩm trong chơng trình đó là những tác phẩm văn chơng

đợc chọn lọc từ trong kho tàng văn hoá dân tộc và nhân loại Nói đến những tác phẩm văn chơng là nói đến một nghệ thuật, “nghệ thuật ngôn từ

”, đó là đặc trng của văn học

Việc dạy học trong nhà trờng chịu sự chi phối của phơng thức phản

ánh bằng hình tợng ngôn ngữ đợc thể hiện qua sự sáng tạo độc đáo của nhà văn Xét về cấu tạo, hình tợng, bao hàm các cái riêng, cái phổ biến

Và các cá thể, cái trừu tợng khái quát và sinh động, xúc động cảm tính và

ý thức t tởng, nội dung và hình thức Chính sự thống nhất của các mặt đối lập ấy tạo ra sức mạnh riêng biệt của văn chơng nghệ thuật

Hình tợng nghệ thuật có khả năng gây ra những tác động không hạn chế gợi lên trờng liên tởng bát tận Hình thức nghệ thuật văn học mang tính đa nghĩa Nó nh khối đa diện nhiều màu, tuỳ theo chỗ đứng, cách nhìn của ngời xem mà phát hiện ra vẻ đẹp khác nhau của nó Lứa tuổi, trình độ học vấn, kinh nghiệm sống, t tởng, tình cảm , sự lịch lãm và vị trí xá hội, khuynh hớng của tâm hồn và trí tuệ từng ngời cũng dẫn đến sự nhận thức khác nhau

Vì vậy khi dạy học đòi hỏi ngời dạy vừa phải là một nhà giáo, vừa

là ngời nghệ sĩ đa tài làm thế nào để làm nổi bật đợc sự rung động thẩm

mĩ sâu sắc của tác phẩm khiến cho học sinh say mê, thích thú

Nói đến phơng pháp dạy học đã từ lâu môn văn ttrở thành môn học chủ yếu trong nhà trờng Trong thời phong kiến khi đi học, học trò học ngay những bài học về “Tam cơng, ngũ thờng”, “Tứ th”, “ Ngũ kinh” mà phơng pháp chỉ yếu thiên về bình giảng, đây là một phơng pháp có nhiều tích cực Song trải qua quá trình lịch sử môn văn đã có những cải tiến quan trọng cả về chơng trình và phơng pháp Đặc biệt trong những năm gần đây ngành Giáo dục nớc ta không ngừng đổi mới về phơng pháp dạy học trong đó có môn Ngữ văn Xuất phát từ mục đích yêu cầu của chơng trình đổi mới, tôi xin trình bày một phơng pháp gỉảng dạy giúp giờ học

giúp giờ học đạt kết quả cao đó là: “ Sử dụng tranh minh hoạ trong giảng dạy Ngữ văn THCS ”

2 Cơ sở lí luận:

Môn ngữ văn là một môn học đồng thời cũng là nôm nghệ thuật có

ý nghĩa to lớn và quan trọng trong việc giáo dục t tởng tình cảm cho học sinh Vì vậy giáo viên cần phải giúp học sinh tiếp cận những bài học đạo

đức đó một cách tự nhiên sinh động

Trong phân môn Ngữ văn theo quan điểm tích hợp hiện nay thì đây

là phần nền quan trọng, làm cơ sở cho các phần khác nh Tiếng Việt, Tập làm văn Xuất phát từ đó nên việc hiểu rõ, hiểu sâu những vấn đề t tởng

đặt ra trong văn bản là một việc hết sức quan trọng Trong phạm vi một tiết dạy văn( tìm hiểu văn bản) đặt ra những yêu cầu về nhận thức, giúp học sinh hớng tới những t tởng tình cảm đẹp, lòng nhân ái trọng lẽ phải, căm ghét cái xấu, cái ác, sự bất công trong xã hội và cả hớng tới những t t-ởng lớn của thời đại nh lòng yêu nớc, yêu hoà bình, ghét chiến tranh… Để đạt đợc điều đó, giáo viên cùng một lúc thực hiện nhiều thao tác (phơng pháp ) với những hoạt động cụ thể trong tiết dạy nh : Đọc văn bản, tìm hiểu chú thích, phân tích các chi tiết, hình ảnh, hệ thống câu hỏi, lời giảng bình làm nổi bật ý nghĩa nội dung bài Song một thao tác không thể thiếu và góp phần quan trọng trong bài dạy đó là dùng tranh minh hoạ giúp học sinh quan sát, tởng tợng chủ động tự rút ra những suy nghĩ đúng

đắn, sâu sắc về bài học

Vì theo quan niệm biện chứng thì quá trình nhận thức nói chung đi

từ trực quan sinh động đến t duy trừu tợng Do vậy muốn nhận thức thì phải trải qua quá trình phản ánh( nhận biết) và không có sự nhận biết nào sinh động toàn diện hơn khi trực tiếp quan sát tranh ảnh minh hoạ Thông qua bức tranh bức ảnh đó học sinh có thể nhận biết nội dung và vẻ đẹp của tác phẩm văn học Vì thế việc sử dụng tranh minh hoạ là cần thiết cho bài giảng Qua quan sát tranh vẽ, học sinh có thể suy nghĩ, cảm nhận toàn diện mới mẻ của bản thân với “bức tranh ngôn ngữ” của nhà văn đã gợi lên mà cha nói hết đợc Trong quá trình đó vô tình học sinh lại đợc tiếp cận với môn nghệ thuật mới “ hội hoạ” Xuất phát từ những vấn đề trên tôi thiết nghĩ nhất thiết phải sử dụng tranh trong tiết dạy Văn học

3 Cơ sở thực tiễn:

Thực tế cho thấy tranh ảnh tác động trực tiếp và sinh động tới các giác quan của học sinh, học sinh có thể nhận biết đợc ngay vấn đề, chứ

không nh ngôn ngữ học sinh phải đọc, phân tích nghĩa, suy luận, rút ra nội dung (đó là quá trình mất nhiều thời gian cho học sinh)

Ngày nay do sự phát triển chung , nhận thức của học sinh càng cao

và nhanh nhạy, đứng trớc yêu cầu đó trong mỗi giờ dạy giáo viên không thể nhất thiết phải phân tích rồi rút ra nội dung bài học mà chỉ cần thông qua hệ thống câu hỏi gợi mở, giúp học sinh tự phân tích đánh giá cái hay, cái đẹp, những tình cảm, ý tởng đã đợc thể hiện trong bức tranh Những phát hiện mới này học sinh có thể hiểu qua đờng nét, những hoạ tiết, màu sắc đầy ấn tợng của bức tranh

Trong thực tế sách giáo khoa mới đã in sắn nhiều bức tranh đẹp phù hợp để minh hoạ cho mỗi văn bản Song nếu có thể vẽ lại một số bức tranh

để đạt đợc những yêu cầu cao hơn nh màu sắc, đờng nét giúp cho học sinh cảm nhận nội dung bài học dễ dàng, sâu sắc hơn Vì bản thân mỗi học sinh đã đợc học mĩ thuật nên các em có thể cảm nhận tốt các nội dung đợc thể hiện trong bức tranh

Từ những vấn đề trên, qua thực tế giảng dạy, qua trao đổi tích luỹ của bản thân với đồng nghiệp tôi mạnh dạn đa ra một ý tởng trong giảng dạy đó là: “ Sử dụng tranh minh hoạ trong giảng dạy Ngữ văn THCS” tôi nghĩ đây là vấn đề thiết thực mang tính khả thi đối với tất cả các trờng, các tiết dạy phù hợp với mọi đối tợng học sinh Song sử dụng tranh minh hoạ khi nào và sử dụng ra sao để đạt đợc kết quả cao đó là toàn bộ những vấn đề về nội dung mà tôi muốn trình bày sau đây

Phần B:

GiảI quyết vấn đề

I Nội dung

1 Những yêu cầu khi sử dụng tranh

1.1 Yêu cầu về tranh:

Để sử dụng tranh ảnh vào một tiết dạy nh một đồ dùng nghệ thuật trong tiết dạy cũng nh các phơng tiện đồ dùng dạy học khác đòi hỏi tranh ảnh phải chuẩn mực về nội dung và hình thức

- Về hình thức: yêu cầu bức tranh phải có giá trị thẩm mĩ cao, khoa học, đẹp có độ lớn phù hợp

- Về nội dung tranh ảnh phải phù hợp với nội dung của tác phẩm, thể hiện những nét đặc sắc của nội dung bài học, dễ hiểu dễ nhận biết ( không vẽ quá trừu tợng), phối hợp màu sắc hợp lí, không quá loè loẹt…

Nh vậy bức tranh mới đầy đủ yêu cầu để đa vào minh hoạ cho bài học Nếu không đáp ứng đợc các yêu cầu trên thì tranh minh hoạ sẽ nh con dao hai lỡi, sẽ phản tác dụng với mục đích của tiết dạy và gây cho học sinh sự chán nản không yêu thích văn học nghệ thuật

1.2 Yêu cầu khi sử dụng:

Để phát huy đợc hết những tác dụng của bức tranh đòi hỏi giáo viên phải có kĩ năng sử dụng, không nh thông thờng đa tranh ra để ngắm hay triển lãm mà đa tranh ảnh ra để dạy học, giúp học sinh cảm nhận đợc

vẻ đẹp của nội dung bức tranh Vì vậy mà giáo viên phải kết hợp chặt chẽ

và tiến hành song song nhiều hoạt động, nhiều phơng pháp một lúc đặc biệt chú ý tới hệ thống câu hỏi gợi mở, những lời bình, lời phân tích…có

nh vậy giờ học mới thực sự sôi nổi

Hơn nữa cũng cần định hớng và ngăn chặn ngay những suy luận không đúng chủ đề, yêu cầu của bài, có nh vậy mới dạy đúng nội dung của bài Khi gợi ý chúng ta nên gợi ý và tìm điểm nhấn mạnh cho học sinh những chi tiết , nét đặc sắc mà tác giả đã “ nhấn” trong khi thể hiện, có

nh vậy mới tìm ra điểm “ nút” của bức tranh và hiểu đợc vấn đề , hiểu đợc ngôn ngữ hội hoạ.Ví dụ: nhìn vào nét mặt của nhân vật ta có thể hiểu đợc tâm trạng của nhân vật …

Đáp ứng đợc yêu cầu trên bức tranh minh họa sẽ có tác dụng rất cao trong giờ dạy không chỉ cung cấp cho học sinh kiến thức của môn văn

mà còn tích hợp cho học sinh kiến thức của một số môn học bằng một

ph-ơng pháp

2 Sử dụng tranh vào các hoạt động.

Trong quá trình đổi mới những yêu cầu về nhận thức luôn đặt lên hàng đầu Tuỳ theo từng văn bản dài hay ngắn vấn đề rộng hay hẹp mà đa

ra những yêu cầu khác nhau Nhng tất cả đều hớng tới yêu cầu nhận thức

Đó là sự cảm nhận cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn chơng

Trong tiến trình tổ chức hoạt động dạy học để giúp học sinh tìm hiểu văn bản giáo viên phải sử dụng tất cả các phơng pháp cần thiết để gợi

mở khắc sâu nội dung nh tập đọc, hệ thống câu hỏi gợi mở, đồ dùng, lời bình và trải qua những bớc tổ chức hoạt động sau:

- Giới thiệu bài: Phần này giúp cho học sinh bớc đầu tiếp cận bài học với những vấn đề chung nhất, khái quát nhất

- Tìm hiểu văn bản : Phần này giúp học sinh cảm nhận sâu sắc cụ thể về từng vấn đề nội dung ý nghĩa đặt ra trong văn bản

- Củng cố bài: Phần này phát huy khả năng khái quát, tổng hợp t duy, khái quát bài về một vấn đề nội dung t tởng mà nội dung bài đề cập

- Phần luyện tập: Khắc sâu và so sánh những kiến thức đã học để suy luận đến hệ thống kiến thức cao hơn

Xuất phát từ những mục đích của hoạt động dạy và học đặt ra cho tôi một suy nghĩ bằng cách nào đó để học sinh tiếp nhận đợc các kiến thức bằng chính sự hiểu biết của mình nhờ hoạt động chỉ dẫn của giáo viên Vì vậy trong quá trình giảng dạy và thực hiện tôi đã đa tranh ảnh vào sử dụng trong tiết dạy qua từng hoạt động sau:

2.1 Sử dụng tranh để giới thiệu bài

2.2 Sử dụng tranh để minh hoạ một nội dung bài

2.3 Sử dụng tranh để củng cố bài.

2.4 Sử dụng tranh để minh hoạ cho phần luyện tập.

Phơng pháp này không phải sử dụng cùng một bài mà tuỳ từng bài phù hợp ta sẽ chọn tranh ảnh để minh hoạ cho phần nội dung kiến thức mà

sử dụng linh hoạt, hơn nữa lại không thể sử dụng đơn điệu một phơng pháp treo tranh để rồi học sinh tự bình, tự nhận xét mà phải sử dụng phong phú các phơng pháp khác nhau để đạt kết quả cao nhất trong giờ dạy

II Quá trình thực hiện

1 Sử dụng tranh để giới thiệu bài:

Trong tiết dạy hoạt động giới thiệu bài là hoạt động không thể thiếu trong một tiết dạy Ngữ văn Đây là hoạt động đầu tiên giúp các em bớc

đầu tiếp cận với văn bản có gây đợc ấn tợng mạnh mẽ, hứng thú hay không một phần phụ thuộc vào hoạt động này Có nhiều cách giới thiệu bài khác nhau, thông thờng thì giáo viên hay dùng lời dẫn để giới thiệu bài , nhng sẽ gây ấn tợng hơn khi giáo viên đồng thời vừa có lời dẫn vừa

đa ra một bức tranh phóng to đẹp cho học sinh quan sát Để rồi từ cái nhìn

đầu tiên ấy học sinh có thể cảm nhận đợc một cách khái quát về nhân vật, quang cảnh, sự vật, sự việc mà nhà văn muốn nói tới trong bài

* Ví dụ1: Khi dạy bài 18 văn 6, tập hai văn bản: “ Bài học đờng đời

đầu tiên” (trích trong tác phẩm “Dế Mèn phiêu lu kí” của nhà văn Tô Hoài Giáo viên cùng một lúc kết hợp hai hoạt động: lời giới thiệu truyền cảm và bức tranh vẽ Dế Mèn

Có một nhà văn gần 90 tuổi mà vẫn trẻ chung yêu đời, có một tác phẩm mà hơn 6 thập niên qua vẫn sống cùng bạn đọc Đó là nhà văn Tô Hoài và tác phẩm Dế Mèn phiêu lu kí, hàng triệu bạn đọc ở mọi lứa tuổi cả trong và ngoài nớc vô cùng yêu thích tác phẩm và hâm mộ nhà văn đến mức gọi nhà văn là ông Dế Mèn Nhng Dế Mèn là ai? Chân dung và tính cách nhân vật nh thế nào? Bài học đờng đời đầu tiên mà Mèn gặp phải là gì ?

Các em hãy quan sát bức tranh này và nắng nghe nhà văn kể và tả

về anh ta Lúc này giáo viên treo bức tranh vẽ Dế Mèn với vẻ đẹp cờng tráng và giới thiệu một cách khái quát về nội dung:

Dế Mèn phiêu lu kí kể lại những cuộc phu lu lý thú, đầy sóng gió của chàng Dế Mèn Không cam chịu cảnh sống tù túng, quanh quẩn nhạt nhẽo, tầm thờng, Dế Mèn cất bớc ra đi tìm ý nghĩa thật của cuộc đời Gặp biết bao khó khăn, trải qua những vấp váp, sai lầm, không chịu lùi bớc, và quối cùng đã đạt đợc mơ ớc của mình: “Đi một ngày đàng học một sàng khôn”, qua mỗi chặng đờng, tầm mắt của Dế Mèn đợc mở rộng đồng thời Mèn cũng thu đợc những bài học bổ ích Tiết học hôm nay cô trò mình sẽ tìm hiểu về bài học đầu tiên đó của Dế Mèn

Làm đợc việc này ngay từ đầu đã gây đợc ấn tợng cho học sinh về hình ảnh nhân vật và quang cảnh trong tác phẩm để rồi từ đó học sinh sẽ

có những liên tởng, những khám phá mới về những vấn đề trong tác phẩm

* Ví dụ 2: Khi dạy bài 19, văn bản: “ Sông nớc Cà Mau” của Đoàn Giỏi (Ngữ văn 6, tập hai) Đây là một bài văn tả cảnh kết hợp với thuyết

minh giới thiệu về cảnh sông nớc Cà Mau, một vùng sông ngòi kênh rạch bủa vây chằng chịt và dòng sông Năm Căn mênh mông, hùng vĩ Để mở

đầu cho bài giảng này giáo viên có thể cho học sinh quan sát bức tranh về cảnh sông nớc Cà Mau Bức tranh tái hiện lại khung cảnh một vùng sông nớc rộng rãi với những thuyền bè tấp lập Để giới thiệu bài đồng thời với việc học sinh quan sát bức tranh giáo viên có thể đọc minh hoạ câu thơ của Xuân Diệu viết về Cà Mau:

“ Mũi Cà Mau mầm đất tơi non

Mũi thuyền ta đó mũi Cà Mau”

Học sinh có ấn tợng đầu tiên là cảnh đông vui sầm uất trên sông

n-ớc với tấp lập những tàu bè Bức tranh sẽ tái hiện cho học sinh thấy một vung quê trù phú, thiên nhiên tơi đẹp, hùng vĩ, cuộc sống sôi nổi đầy vui

t-ơi, đầy sức sống…

Nh vậy, việc dùng tranh để gới thiệu bài thực sự sẽ có tác dụng tích cực Học sinh từ chỗ có đợc những cảm giác ban đầu về bài văn khi quan sát tranh đèu có đợc những ấn tợng về nhân vật, về sự vật, sự việc, khung cảnh trong bài

2 Sử dụng tranh để minh hoạ rõ một nội dung:

Trong một văn bản có rất nhiều nội dung cần tìmhiểu khai thác song chúng ta cần tìm và rút ra nội dung đặc sắc nhất của văn bản đó để nhấn mạnh, khắc sâu khi giảng bài Nhng vấn đề đặt ra là khai thác theo trình tự nào và phơng pháp nào sẽ đạt hiệu quả cao, nghĩa là để học sinh

có thể hiểu rõ đợc vấn đề bằng sự cảm nhận suy nghĩ liên tởng của bản thân về vấn đề đó

* Ví dụ: Khi dạy bài 26, văn bản: “Cây tre Việt Nam” của Thép Mới (Ngữ văn 6, tập hai) Giáo viên có thể sử dụng ngay bức tranh trong sách giáo khoa Cụ thể khi bắt đầu bớc vào phần phân tích văn bản để hiểu nội dung thứ nhất của bài: Cây tre là ngời bạn thân của nông dân Việt Nam…

- Giáo viên treo bức tranh minh hoạ đợc phóng to yêu cầu học sinh quan sát và thể hiện cảm nhận của mình qua các câu hỏi:

- Bức tranh vẽ cảnh gì ? Cảnh đó có gì nổi bật? Bức tranh còn diễn tả điều gì ? Qua bức tranh gợi cho em suy nghĩ gì về sự gắn bó giữa cây tre với con ngời?

- Để trả lời những câu hỏi đó học sinh từ chỗ quan sát những đờng nét và màu sắc trong bức tranh có thể nêu đợc những cảm nhận là: Cảnh làng quê