Một số biện pháp sử dụng tranh minh họa trong dạy phân môn Tập đọc lớp 3

Qua tranh minh họa làm cho các em thức tỉnh về nhận thức, rung động về tình cảm, nảy nở những ước mơ tốt đẹp, khơi dậy năng lực hành động, sức mạnh cũng như được bồi dưỡng tâm hồn. Như vậy khẳng định rằng tranh minh họa góp một phần không nhỏ giúp học sinh yêu thích phân môn Tập đọc, học tốt hơn môn Tiếng Việt, là điều kiện giúp các em học tốt các môn học khác. Nhận thức được tầm quan trọng của tranh minh họa trong dạy phân môn Tập đọc, qua dự giờ thực tế giảng dạy phân môn Tập đọc của giáo viên hiện nay tôi đã lựa chọn và thực hiện “Một số biện pháp sử dụng tranh minh họa trong dạy phân môn Tập đọc lớp 3”.

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Lê Nin đã từng nói: “ Quá trình nhận thức đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu trượng đến thực tiễn” để thấy được đồ

dùng dạy học đóng vai trò quan trọng trong quá trình dạy học, đồ dùng dạy học

là phương tiện vật chất để phục vụ quá trình đổi mới phương pháp dạy học giúp cho giáo viên và học sinh thực hiện có hiệu quả mục tiêu dạy và học Có được các phương tiện thích hợp người giáo viên sẽ phát huy hết khả năng sáng tạo của mình trong quá trình giảng dạy, làm cho hoạt động nhận thức của học sinh trở nên nhẹ nhàng và hấp dẫn, giúp học sinh tiếp thu bài học một cách cụ thể hào hứng có hiệu quả cao các kiến thức vốn mang tính trừu tượng và xa lạ với vốn sống của các em từ đó học sinh yêu thích môn học hơn

Khi đọc một tác phẩm nếu trong đó có tranh minh họa thì dù ở độ tuổi nào, trình độ nào cũng thích thú nhất là ở lứa tuổi học sinh tiểu học Với đặc điểm tâm sinh lý ở độ tuổi học sinh tiểu học, thực tế cho thấy các em rất say mê với các cuốn truyện tranh (dù nội dung có thể chưa hay) Điều đó giúp chúng ta nhận thấy rằng: Đồ dùng dạy học góp phần nâng cao chất lượng dạy học của thầy và trò, nếu trong sách giáo khoa bài đọc có hình ảnh minh họa kèm theo thì

sẽ gợi cho các em sự hứng thú, kích thích khả năng tưởng tượng và suy nghĩ của các em, như vậy chắc chắn tiết học sẽ có kết quả tốt

Tranh minh họa trong sách giáo khoa là phương tiện dạy học rất quan trọng trong phân môn Tập đọc, mà hầu như bất cứ giờ dạy Tập đọc nào cũng cần phải sử dụng, tranh minh họa là yếu tố cần thiết và rất bổ ích, nó có tác dụng nhiều mặt nếu giáo viên biết khai thác đúng thời điểm trong tiết học tạo không khí học tập sinh động và hiệu quả giờ học sẽ cao Tranh minh họa trong sách giáo khoa Tiếng Việt là một loại đồ dùng trực quan vô cùng tiện lợi, không phải tìm kiếm hàng ngày cho mỗi bài học Mỗi bài Tập đọc trong sách Tiếng Việt lớp

3 đều có tranh minh họa, qua tranh minh họa học sinh sẽ quan sát, hình dung, liên tưởng và cảm nhận để một phần tự mình tiếp thu kiến thức bài học, những hình ảnh minh họa còn định hướng giúp các em hiểu đúng, hiểu sâu văn bản

Qua tranh minh họa làm cho các em thức tỉnh về nhận thức, rung động về tình cảm, nảy nở những ước mơ tốt đẹp, khơi dậy năng lực hành động, sức mạnh cũng như được bồi dưỡng tâm hồn Như vậy khẳng định rằng tranh minh họa góp một phần không nhỏ giúp học sinh yêu thích phân môn Tập đọc, học tốt hơn

môn Tiếng Việt, là điều kiện giúp các em học tốt các môn học khác Nhận thức được tầm quan trọng của tranh minh họa trong dạy phân môn Tập đọc, qua dự giờ thực tế giảng dạy phân môn Tập đọc của giáo viên hiện nay tôi đã lựa chọn

và thực hiện “Một số biện pháp sử dụng tranh minh họa trong dạy phân môn Tập đọc lớp 3”.

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I CƠ SỞ LÝ LUẬN

Phân môn tập đọc bậc tiểu học góp phần rèn luyện và phát triển ở trẻ kỹ năng sử dụng Tiếng Việt ( nghe, nói, đọc, viết) để học tập và giao tiếp trong các môi trường hoạt động của lứa tuổi, góp phần rèn luyện cho học sinh các thao tác

tư duy, tăng cường những hiểu biết sơ giản về kiến thức tự nhiên, xã hội và con người, về văn hóa, văn học của Việt Nam và nước ngoài Góp phần bồi dưỡng tình yêu cái đẹp, lòng tốt…hình thành lòng yêu mến và thói quen giữ gìn sự trong sáng, giàu đẹp của Tiếng Việt Góp phần hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa …

Học sinh học tốt phân môn Tập đọc nói riêng sẽ giúp các em phát triển các kỹ năng đọc (đọc thành tiếng, đọc thầm và hiểu nội dung, đọc diễn cảm) và nghe, trau dồi vốn tiếng Việt, vốn văn học, phát triển tư duy, mở rộng sự hiểu biết của học sinh về cuộc sống, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm và tâm hồn lành mạnh, trong sáng; tình yêu các đẹp, cái thiện và thái độ ứng xử đúng mực trong cuộc sống; hứng thú đọc sách và yêu thích tiếng Việt

Cũng như sử dụng tranh minh hoạ trong giờ dạy Tập đọc, mỗi tranh minh hoạ là một bức tranh thu nhỏ về hiện thực cuộc sống con người và thời đại, học sinh quan sát tranh và cảm nhận, rung cảm trước cái đẹp của ngôn ngữ, của hình tượng nghệ thuật, hành vi đẹp thì các em mới đọc hay, đọc diễn cảm Từ sự rung động về nội tâm của bài tập đọc mang đến cho các em những tình cảm đaọ đức cao cả, tình yêu đối với cuộc sống, con người, yêu quê hương đất nước Nhận thức của các em phát triển, tầm hiểu biết của các em được mở rộng , ngôn ngữ các em ngày càng phong phú, từ đó tư duy của các em phát triển

II THỰC TRẠNG VIỆC SỬ DỤNG TRANH TRONG SÁCH GIÁO KHOA TIẾNG VIỆT, PHÂN MÔN TẬP ĐỌC Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC NGA THẮNG

1 Thực trạng chung :

Cho đến nay, sau những năm thực hiện đồng bộ chương trình và sách giáo khoa Tiếng Việt tiểu học, phần lớn giáo viên đã nhận thấy hệ thống tranh ảnh thuyết minh cho nội dung bài học, việc đề cao tính chủ động của giáo viên khi

sử dụng phương tiện trực quan này là một phương diện quan trọng góp phần

đem lại hiệu quả cho dạy Tập đọc Nói một cách đơn giản "tranh ảnh" tức là hệ thống hình ảnh hỗ trợ, minh họa rõ hơn cho nội dung bài học Đây là một dạng kênh hình đặc biệt, tồn tại ở nhiều dạng: cố định (trong SGK) và di động (ngoài SGK) Sự hiện diện của những bức tranh, hình ảnh có tính thẩm mĩ, phù hợp với năng lực cảm nhận, suy tưởng của trẻ thơ đã có tác dụng rất lớn trong việc kích thích giác quan người học, giúp học sinh liên tưởng đến nội dung trình bày trong bài học nhằm phát triển đồng thời 4 kĩ năng nghe, đọc, nói, viết

Thế nhưng qua thực tế chỉ đạo chuyên môn trong suốt những năm thay sách, qua dự giờ phân môn Tập đọc ở trường, cho thấy phân môn Tập đọc là phân môn mà rất ít giáo viên thành công khi lên lớp vì để dạy được tốt một tiết Tập đọc cần tập trung rất nhiều yếu tố mạnh ở một giáo viên: có kiến thức, giọng nói truyền cảm, khả năng khéo léo dẫn dắt, xử lý tình huống … và một trong những kỹ năng yêu cầu tốt nữa đó là kỹ năng sử dụng tranh minh họa Nhưng trong thực tế giáo viên sử dụng tranh minh họa trong các tiết lên lớp chưa thực sự hiệu quả, chưa có kỹ năng trong việc sử dụng tranh, chưa khai thác hết tác dụng của tranh minh họa, vẫn còn có giáo viên sử dụng tranh còn lúng túng, trung tranh để khai thác nội dung chưa hợp lý Đây cũng chính là một trong những nguyên nhân mà học sinh chưa yêu thích môn tập đọc, hay nói cách khác là các em chưa say học tập đọc, nhiều em còn ngại đọc, chất lượng học sinh đọc chưa hoàn thành vẫn còn ở từng khối lớp tại trường tiểu học Nga Thắng nói riêng và các trường tiểu học trong huyện nói chung

2 Thực trạng của giáo viên:

- Vẫn còn những giáo viên chưa hiểu rõ được tầm quan trọng của tranh minh

họa trong giảng dạy phân môn Tập đọc

- Một số giáo viên chưa đầu tư thời gian đúng mức cho việc nghiên cứu, tìm tòi

nội dung tranh, chưa hiểu hết nội dung tranh

- Còn ngại khó khi sử dụng tranh vào bài: chưa chuẩn bị bài kỹ trước khi lên lớp

để biết tranh minh họa sẽ sử dụng vào họat động nào? lúc nào? thời điểm nào? cách thức dẫn dắt, gợi mở cho học sinh tìm nội dung, ý nghĩa bức tranh chưa thật tốt

- Còn có những giáo viên sử dụng tranh mang tính hình thức, khai thác sơ sài.

Ví dụ: Khi dạy bài “Cùng vui chơi” Sách Tiếng Việt lớp 3 tập 2.

Với bức tranh minh họa của bài dùng để giới thiệu bài, giải nghĩa từ, giảng nội dung (tìm hiểu bài) thì giáo viên lại chỉ dùng để giới thiệu bài rồi cất đi luôn

- Đôi khi sử dụng tranh chưa liên tục, mang tính chất đối phó

3 Thực trạng của học sinh:

- Đa số tranh minh họa trong sách là những hình ảnh thân thuộc, gần gũi với trẻ,

hình ảnh trong tranh khá rõ nét, màu sắc đẹp, hấp dẫn phù hợp với đặc điểm lứa tuổi song cũng có những những bức tranh xa lạ với học sinh vùng nông thôn nên việc cảm nhận tranh còn hạn chế

- Đa số các em mới biết quan sát hình ảnh trong tranh mà chưa suy nghĩ, cảm

nhận được cái hay, các đẹp trong bức tranh

Kết quả kiểm tra đánh giá đầu năm học như sau:

Thời điểm Nội dung

đánh giá

Lớp 3A ( 20 HS) Lớp 3B ( 25 HS) Hoàn

thành

Chưa hoàn thành

Hoàn thành

Chưa hoàn thành

III GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN:

1 Nâng cao nhận thức về vai trò của tranh minh họa trong các bài Tập đọc.

*Đối với BGH:

- Bản thân quản lý trong nhà trường phải hiểu rõ vị trí, vai trò, tầm quan trọng

của việc sử dụng đồ dùng, thiết bị nói chung, sử dụng tranh minh họa nói riêng trong các tiết dạy tập đọc để từ đó có lập kế hoạch, có những biện pháp chỉ đạo, kiểm tra đánh giá thường xuyên

- Ngay từ đầu năm học BGH triển khai những quy định của ngành, của trường

về công tác sử dụng thiết bị đồ dùng dạy học nói chung, tranh minh họa nói riêng trong các tiết lên lớp là quy định bắt buộc, quy định này được thể hiện rõ trong việc lập kế hoạch bài học, lên lịch báo giảng, quá trình lên lớp của cá nhân

giáo viên

*Đối với giáo viên:

- Làm cho giáo viên có chuyển biến nhận thức về tầm quan trọng của việc sử

dụng đồ dùng, thiết bị trong quá trình lên lớp: thông qua những buổi sinh hoạt chuyên môn, góp ý giờ dạy Giáo viên có nhận thức đúng về tầm quan trọng của việc sử dụng tranh minh họa họ mới tự giác, chủ động sử dụng tranh trong các giờ lên lớp Nhưng cách sử dụng tranh như thế nào và vào lúc nào để phát huy hiệu quả đó là điều chúng ta cần lưu ý Tranh minh họa thể hiện những chi tiết tiêu biểu, nó vừa theo sát từng phần kiến thức cụ thể nhưng đồng thời nó cũng gợi mở không gian liên tưởng Vì vậy, thời điểm sử dụng tranh rất quan trọng, nếu sử dụng không đúng lúc thì đôi khi hạn chế hiệu quả tiết học, còn nếu lạm dụng khai thác tranh cũng làm lệch ý trọng tâm kiến thức

Cụ thể làm cho họ hiểu: Chương trình Tập đọc lớp 3 gồm 15 chủ điểm Nội dung các bài Tập đọc đã bám sát chủ điểm, phản ánh nhiều lĩnh vực khác nhau như gia đình, nhà trường, quê hương, các vùng miền và các dân tộc anh em trên đất nước Từ các hoạt động văn hóa, khoa học, thể thao đến các vấn đề lớn trong

xã hội như bảo vệ hòa bình, phát triển tình hữu nghị, sự hợp tác giữa các dân tộc, bảo vệ môi trường và chinh phục vũ trụ

Mỗi bài Tập đọc đều có tranh minh họa Ngoài vai trò minh họa nội dung, tranh trong các bài Tập đọc còn có tác dụng định hướng kiến thức Khi đọc một bài tập đọc, học sinh có thể hình dung được đầy đủ về con người, cảnh vật…Các

em có thể tưởng tượng, nhìn thấy diễn biến của sự vật đưa ra trong bài đọc Những hình ảnh trong tưởng tượng của các em càng sáng tỏ bao nhiêu thì học sinh càng hiểu bài văn sâu sắc bấy nhiêu Tranh góp phần khắc họa đậm nét một chi tiết, một tính cách nhân vật, một hình ảnh của sự vật ở những tình tiết chính Khi quan sát tranh, các hình ảnh minh họa đã để lại ấn tượng sâu sắc trong tâm trí các em Từ những hình ảnh minh họa ấy đã kích thích định hướng giúp các

em hiểu đúng, hiểu sâu sắc văn bản đọc

Tranh minh họa có vai trò quan trọng như vậy nên việc sử dụng như thế nào cho có hiệu quả là rất cần thiết đối với người giáo viên trực tiếp giảng dạy

2 Công tác chuẩn bị bài trước khi lên lớp

Trong những năm gần đây nhà trường đã tổ chức cho học sinh học 2 buổi/ ngày đối với tất cả các khối lớp, trường đã có thư viện chuẩn và hoạt động có hiệu quả vì vậy việc ủng hộ sách giáo khoa, truyện …cho thư viện là việc làm thường xuyên nhằm mục đích không còn học sinh, giáo viên nào thiếu sách giáo khoa khi đến trường, đây là điều kiện rất thuận lợi cho quá trình lên lớp của giáo viên

- Việc nghiên cứu kĩ sách giáo khoa là vô cùng cần thiết đối với giáo viên để biết cấu trúc sách giáo khoa, khái quát biết được nội dung chương trình phân môn Tập đọc lớp 3, cách sắp xếp các chủ điểm…

- Cần đọc kĩ văn bản để xác định đúng mục tiêu bài học

- Về nguyên tắc, khi giáo viên tìm hiểu tranh, sách giáo khoa phải hiểu rõ tranh ảnh cần bảo đảm yêu cầu trước hết là phải làm nổi bật những gì giáo viên định tác động đến học sinh (theo nội dung, yêu cầu của bài học) Nói khác đi, chúng phải làm cho sự vật, hiện tượng, tính chất, hành động gắn liền với từ, câu, đoạn ứng dụng dễ dàng tác động ngay vào giác quan của học sinh, khiến đối tượng được đề cập đến trong kênh chữ dễ tách ra, nổi bật lên giữa những cái bao quanh nó để dễ nhận diện Qua đó giáo viên phải tìm ra được câu trả lời tranh sách giáo khoa minh họa cho chi tiết nào? Minh họa cho hình ảnh, sự vật hay tính cách nhân vật nào trong bài… Xác định thời điểm sử dụng tranh, sử dụng như thế nào trong bài dạy cho phù hợp và có hiệu quả

Đây là khâu vô cùng cần thiết trước khi bắt tay vào công việc xây dựng kế

hoạch bài học và tiến hành tổ chức các hoạt động dạy - học của giáo viên

3 Phân loại các tranh minh họa có trong bài tập đọc.

Để phát huy hết tác dụng của tranh, điều quan trọng là phải xác định đúng tình huống có trong tranh phù hợp với nội dung nào của bài đọc

Đối với tranh minh họa trong SGK phân môn Tập đọc lớp 3 được chia làm 2 nhóm sau:

- Sử dụng tranh theo chủ điểm bài học

- Sử dụng tranh theo nội dung bài học

4 Một số biện pháp sử dụng khai thác tranh.

4.1 Sử dụng tranh theo chủ điểm bài học:

Sách Tiếng việt lớp 3 gồm 15 chủ điểm Mỗi chủ điểm có một tranh minh họa Tranh minh họa chủ điểm rộng cả trang, hình ảnh to, rõ nét, màu sắc hấp dẫn Tranh có tên của chủ điểm các em sẽ học

* Tác dụng của tranh minh họa theo chủ điểm:

Qua tên tranh và các sự vật, hiện tượng trong tranh các em nắm được khái quát nội dung chủ điểm mà các em sẽ học, giúp các em định hướng nội dung các bài tập đọc trong chủ điểm Tạo hứng thú cho các em khi bắt đầu buổi học

* Cách sử dụng tranh:

- Học sinh quan sát tranh

- Giáo viên dẫn dắt HS

hiểu nội dung tranh bằng

hệ thống câu hỏi phù hợp

- Giáo viên chỉ tranh và

giới thiệu

Ví dụ: Chủ điểm “Mái

ấm” (Trang 19 – SGK

Tiếng Việt lớp 3 tập một)

- GV giới thiệu: Hình ảnh trong tranh là những người thân trong gia đình như ông, bà, bố, mẹ, anh, chị, em Qua hình ảnh thân thuộc này gợi cho các em những tình cảm yêu thương của những người thân trong gia đình dành cho nhau

Qua chủ điểm “mái ấm” các em sẽ biết rõ bản thân và mọi người trong gia đình

quan tâm và chăm sóc nhau như thế nào

Ví dụ: Chủ điểm “Quê hương”( Trang 75 – SGK Tiếng Việt lớp 3 tập một)

- GV giới thiệu: Bức tranh

vẽ một vùng quê thật đẹp

với những cánh đồng lúa

vàng rộm trải rộng mênh

mông, những gốc đa cổ

thụ, những chú trâu thung

thăng và nằm mát, những

chú bé nằm chơi và

chuyện trò trên bãi cỏ

xanh mướt Đây là những

hình ảnh gần gũi làm

người gắn bó với quê

hương, quê hương còn là

những người thân và tất cả những gì gắn bó với những người thân của ta Chủ

điểm “Quê hương” sẽ giúp các em có những hiểu biết về làng quê ở mọi miền

Tổ quốc cũng như trên thế giới

Ví dụ: Chủ điểm “Anh

em một nhà” (Trang 111

SGK Tiếng Việt lớp 3 tập

1)

- GV giới thiệu: Trong

tranh vẽ các bạn học sinh

mặc các bộ quần áo dân

tộc khác nhau đang hớn hở

tới trường Qua đó chúng

ta thấy được tình đoàn kết

gắn bó, thương yêu nhau

như con một nhà giữa 54

dân tộc anh em sống trên

đất nước ta

Ví dụ: Chủ điểm“Lễ hội

”(Trang 57 SGK Tiếng Việt

lớp 3 tập hai)

- GV giới thiệu: Tranh vẽ

cảnh mọi người b xem hội thi

đánh đu mà cụ thể là một đôi

nam nữ với trang phục cổ

truyền của người kinh Bắc

xưa, đây là một trong những

trò chơi dân gian của người

Việt và cũng là những phong

tục đẹp của chúng ta vào

những dị p“ Lễ hội”

Qua chủ điểm này chúng ta sẽ được đi thăm nhiều làng quê Việt Nam với những

lễ hội đặc sắc là những nét văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc

Ví dụ: Chủ điểm“Thể thao ”(Trang 79 SGK Tiếng Việt lớp 3 tập hai)

- GV giới thiệu: Tranh vẽ

cảnh các bạn nhỏ đang chơi

nhảy dây, cầu lông, bóng

đá , đây là môn thể thao vừa

để giải trí vừa để nâng cao

sức khỏe con người Qua đó

các em thấy được vai trò quan

trọng trong luyện tập thể thao

để nâng cao sức khỏe, phục

vụ tốt trong cuộc sống, trong

lao động, trong học tập, giúp

cho con người vượt qua được

khó khăn hoàn thành tốt được

mọi công việc