Do đó, sử dụng tranh minh họa trong các giờ dạy truyện truyền thuyết, truyện cổ tích giúp cho học sinh lớp 6 dễ dàng hơn trong việc hình dung, tởng tợng.. Với bài viết này, tôi chỉ đa ra
Trang 1I Lí do chọn đề tài:
Vấn đề sử dụng tranh minh họa trong việc dạy văn học trong nhà trờng phổ thông đã đợc áp dụng từ nhiều năm,nó không phải là vấn đề mới mẻ Mặc dù việc sử dụng tranh ảnh minh họa không thờng xuyên và cha đợc giáo viên chú trọng đúng mức nhng nó cũng có một chút hiệu quả Nó giúp cho quá trình nhận thức của học sinh dễ dàng hơn Bởi vì quá trình nhận thức của học sinh theo
đúng quy luật nhận thức của con ngời Từ trực quan sinh động đến t duy trừu t-ợng Mà tranh minh họa là một công cụ, phơng tiện trực quan giúp học sinh t duy nhận thức dễ dàng
Tranh ảnh (Phơng tiện dạy học) là một trong những điều kiện thực hiện
ph-ơng pháp đổi mới, phph-ơng pháp dạy học làm tăng tính hấp dẫn, hứng thú trong học sinh, phát huy tính tích cực, chủ động của hcọ sinh trong giờ học văn Bên canh đó, ta thấy sách giáo khao lớp 6 đợc xây dựng theo tinh thần tích hợp Theo tinh thần này cả 3 phân môn: Văn – Tiếng Việt – Tập làm văn có mối quan hệ hết sức chặt chẽ, phụ thuộc vào nhau, ủng hộ lẫn nhau, làm sáng tỏ cho nhau trong một cuốn sách Tuy nhiên, mỗi phân môn cũng có đặc thù riêng, có ranh giới nhất định và nội dung cụ thể
ở phân môn văn, các văn bản vừa tiêu biểu cho lịch sử văn học, vừa đáp ứng việc dạy Tiếng Việt, Tập làm văn Trọng tâm chính của chơng trình lớp 6 là văn bản tự sự và miêu tả Tơng ứng với 2 loại văn bản này, sách giáo khoa Ngữ văn dựa vào thể loại tác phẩm để tổ chức dạy Văn bản tự sự của chơng trình lớp
6 với các tác phẩm thuộc thể loại truyện dân gian (Truyền thuyết, Cổ tích, Truyện cời, Truyện ngụ ngôn) và truyện trung đại, truyện hiện đại
Nhìn vào cấu trúc sách giáo khoa Ngữ văn lớp 6, ta thấy truyện truyền thuyết, truyện cổ tích đợc dạy trong 18 tiết ở học kỳ I Đặc điểm nổi bật của các thể loại truyện này: Truyện đợc sáng tạo bằng trí tởng tợng phong phú của nhân dân nên có nhiều yếu tố kỳ ảo, hoang đờng Để nắm bắt đợc nội dung – chủ đề
t tởng của tác phẩm, bên canh việc suy ngẫm từ những con chữ có trên văn bản,
nó còn đòi hỏi học sinh phải hình dung tởng tợng Do đó, sử dụng tranh minh họa trong các giờ dạy truyện truyền thuyết, truyện cổ tích giúp cho học sinh lớp
6 dễ dàng hơn trong việc hình dung, tởng tợng Học sinh hứng thú học tập, nắm bắt kiến thức chắc chắn hơn
Với bài viết này, tôi chỉ đa ra một vài suy nghĩ và những việc làm cụ thể để
sử dụng tranh minh họa trong các giờ dạy truyện truyền thuyết, cổ tích cho học sinh lớp 6
II Quá trình thực hiện đề tài:
1 Khảo sát thực tế:
Trang 2- Tình hình thực tế khi cha thực hiện đề tài.
Từ năm học 2001-2002 thực hiện thay SGK và áp dụng các phơng pháp giảng dạy mơi phát huy tính tích cực của học sinh, các trờng THCS đã tiến hành dạy thí điểm đổi mới phơng pháp dạy học với các môn học lớp 6 Vào thời kỳ
đầu năm học, Ban dự án thay sách của Bộ Giáo dục&Đào tạo cha trang bị cho nhà trờng bộ tranh ảnh minh họa cho các bài dạy thuộc hai thể loại truyện truyền thuyết, cổ tích giáo viên có thể sử dụng tranh minh họa nhng mức độ còn hạn chế Mặt khác, tranh in trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 6 rất nhỏ, chỉ có 2 màu
đen trắng, thậm chí tranh không phù hợp với các chi tiết của văn bản nên hiệu quả sử dụng cha đợc cao
Bên cạnh đó, học sinh lớp 6 mới bớc vào cấp học trung học cơ sở, cho nên việc tiếp thu kiến thức theo phơng pháp đổi mới còn hạn chế Chính vì vậy, việc nắm bắt kiến thức của học sinh trong các giờ đọc hiểu văn bản còn tơng đối khó khăn, thậm chí học sinh cha hào hứng học
Những biện pháp thực hiện:
Sau khi đợc Ban dự án thay sách của Bộ GD&ĐT trang bị cho nhà trờng bộ tranh minh họa cho các tác phẩm văn học dân gian, chúng tôi rất phấn khởi vì đã dợc trang bị một phơng tiện trực quan rất phong phú, sinh động: tranh to, màu sắc đờng nét rất rõ ràng Nhng vấn đề đặt ra là sử dụng tranh nh thế nào để dạt hiệu quả cao, nó vừa phát huy đợc tính tích cực, chủ động của học sinh, vừa gây hứng thú cho các em, vừa giúp các em nắm đợc nội dung t tởng chủ đề của tác phẩm
Tôi thiết nghĩ sử dụng tranh minh họa phải hợp lí đúng mức, đúng lúc,
đúng chỗ Giáo viên phải xác định dợc thời điểm đa tranh ra giới thiệu, phải cho học sinh làm việc với tranh, kích thích các em t duy Đồng thời giáo viên phải xác định đợc mục đích khi sử dụng tranh: tranh giúp học sinh phát hiện, yìm hiểu vấn đề của bài Tránh tình trạng cho học sinh xem tranh một cách đơn thuần với lời giới thiệu ngắn gọn của giáo viên Để học sinh đợc làm việc khi sử dụng tranh, giáo viên có thể dặt ra những câu hỏi cụ thể có liên quan đến bức tranh mà học sinh quan sát Học sinh kết hợp những chi tiết có trong văn bản, có sự suy ngẫm, hình dung, tởng tợng của mình sau khi quan sát tranh để tìm ra câu trả lời phù hợp, rút ra nội dung kiến thức cần ghi nhớ
Sử dụng tranh minh họa trong giờ học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh không có nghĩa là: Giáo viên cho học sinh quan sát tranh, trả lời câu hỏi Học sinh hiểu vấn đề nh thế nào cũng đợc, mà giáo viên phải có sự định hớng, h-ớng dẫn Sau đó giáo viên phải đánh giá đợc sự nhận thức của học sinh và bằng
Trang 3lời văn của mình, giáo viên có thể miêu tả, thuyết minh về bức tranh để gây ấn t-ợng cho học sinh, giúp học sinh nắm bắt kiến thức tốt hơn
3 Những việc làm cụ thể trong giờ dạy:
*/ Truyện truyền thuyết Thánh Gióng:
Học sinh cần năm đợc:
- Truyện có nhiều yếu tố kỳ ảo hoang đờng
Hình tợng Thánh Gióng mang mầu sắc thần kỳ, thể hiện quan niệm của nhân dân về ngời anh hùng đánh giặc Thánh Gióng là biểu tợng rực rỡ của lòng yêu nớc, sức mạnh phi thờng và tinh thần chống ngoại xâm của dân tộc Truyện còn thể hiện lòng biết ơn của nhân dân đối với ngời anh hùng đánh giặc cứu nớc Minh họa cho truyện Thánh Gióng có 2 bức tranh to của Bộ GD&ĐT trang
bị và 3 bức tranh nhỏ in trong sách giáo khoa Tôi thấy 2 bức tranh to đã bao hàm cả 3 bức tranh nhỏ trong sách giáo khoa, nên tôi chỉ sử dụng 2 bức tranh đó
*/ Phần tìm hiểu văn bản, sau khi giúp học sinh nắm đợc:
- Sự ra đời lớn lên kỳ lạ của Gióng
- Sự giúp đỡ của nhân dân để Gióng trởng thành đi đánh giặc
Đến phần Gióng ra trận dánh giặc, tôi yêu cầu học sinh đọc lại đoạn truyện trong sách giáo khoa, sau đó giới thiệu bức trang Gióng nhổ tre đánh giặc, yêu cầu học sinh quan sát, tôi đặt câu hỏi:
Em hãy miêu tả hình ảnh Gióng ra trận và cuộc chiến đấu của Gióng?
Học sinh dựa vào những chi tiết có trong đoạn truyện vừa đọc kết hợp quan sát tranh đã miêu tả:
Sau khi sứ giả mang roi sắt, nón sắt, ngựa sắt, áo giáp sắt đến, Gióng vơn vai biến thành một tráng sĩ oai phong lẫm liệt Gióng mặc áo giáp nhảy lên mình ngựa, ngựa phun ra những luồng đỏ rực Ngựa phi đến đâu, Gióng dùng roi sắt quật tíu bụi vào giặc Xác giặc ngổn ngang nh ngả rạ Bỗng roi sắt gẫy, Gióng nhổ hẳn cả một bụi tre to bên đờng quật vào đầu giặc Giặc khiếp đảm giẫm đạp lên nhau chạy trốn Nhng cuối cùng chúng cũng phải bỏ mạng
Khi học sinh đã nắm bắt đợc hình ảnh Thánh Gióng và trận chiến đấu, tôi yêu cầu học sinh trả lời tiếp 2 câu hỏi:
Em có nhận xét gì về hình ảnh Gióng trong trận chiến đấu?
Qua lời miêu tả, học sinh đều rút ra đợc kết luận về hình ảnh của Gióng
- Gióng chiến đấu dũng cảm, kiên cờng và có sức mạnh phi thờng
- Chi tiết Gióng nhổ tre đánh giặc và thắng giặc gợi cho em suy nghĩ gì ?
Đây là một câu hỏi nâng cao, học sinh trả lời, giáo viên bổ sung để học sinh hiểu dợc ý nghĩa của chi tiết:
Trang 4Chi tiết Gióng nhổ tre đánh giặc và thắng giặc là chi tiết đặc sắc, giàu ý nghĩa Qua đây nhân dân muốn khẳng định:
- Gióng thắng giặc nhờ có sức mạnh tổng hợp của: lòng yêu nớc, tinh thần dũng cảm, sức mạnh của tổ tiên (qua việc Gióng ra đời), sức mạnh của cộng
đồng, sức mạnh của vũ khí, sức mạnh của cả cây tre quê hơng Cây tre – vũ khí thô sơ cũng góp phần đánh giặc (Giáo viên có thể minh họa, liên hệ với thực tiễn các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm của dân tộc)
Chi tiết đó góp phần thể hiện quan niệm sáng suốt, đúng đắn của ông cha thời xa về sức mạnh để chống giặc ngoại xâm bảo vệ Tổ quốc
Để sử dụng bức tranh thứ hai, tôi đặt câu hỏi:
Sau khi đánh giặc xong, Gióng đã làm gì?
Học sinh trả lời: Gióng bay về trời
Tôi giới thiệu bức tranh thứ hai để học sinh quan sát Tôi thấy đây là bức tranh đẹp, màu sắc đờng nét rất rõ ràng, minh họa đúng các chi tiết của văn bản (khác với tranh trong sách giáo khoa) nên học sinh rất thích thú khi thấy bức tranh
Tôi cho học sinh quan sát và yêu cầu các em :
Em hãy miêu tả cảnh Gióng bay về trời?
Sau khi đánh tan giặc ân, đất nớc thanh bình, Gióng cỡi ngựa lên đỉnh núi Sóc (Sóc Sơn – Hà Nội bây giờ) Chàng cởi giáp sắt, nón sắt, một mình một ngựa chàng bay về trời trên những đám mây ngũ sắc Chàng còn quay lại từ biệt quê hơng, từ biệt những ngời thân, từ biệt bà con xóm làng
Giáo viên miêu tả lại để gây ấn tợng cho học sinh, sau đó giáo viên đặt tiếp những câu hỏi liên quan đến bức tranh để học sinh phát hiện, tìm ra kiến thức:
Em có nhận xét gì về chi tiết này?
Học sinh đều khẳng định: Đây là một chi tiết kỳ ảo, hoang đờng tạo ra sự hấp dẫn, lôi cuốn và gây bất ngờ đối với ngời đọc
Gióng có công lao to lớn nh vậy, tại sao tác giả dân gian lại không cho Gióng ở lại để vua ban thởng, phong tặng chức tớc, danh hiệu, mà lại cho Gióng bay về trời?
ở câu hỏi này các em có thể trả lời đợc một vài ý, giáo viên bổ sung định hớng cho học sinh hiểu
Nhân dân muốn khẳng định: Gióng không chỉ là sự ra đời, lớn lên kỳ lạ khác thờng, có tinh thần yêu nớc, dũng cảm chiến đấu vì dân, vì nớc, với sức mạnh phi thờng mà Gióng còn không màng danh lợi, chức vụ Gióng là ngời anh hùng toàn vẹn, và đó cũng chính là quan niệm của nhân dân về ngời anh hùng
đánh giặc cứu nớc
Trang 5Ngoài ra nhân dân còn muốn tôn vinh Gióng ngang tầm với vũ trụ Gióng bay lên trời, Gióng là non nớc đất trời, Gióng trở về với cõi vô biên, vĩnh cửu, Gióng là con ngời bất tử Sự tôn vinh Gióng thể hiện tình cảm biết ơn sâu sắc, tâm lí ngỡng mộ của nhân dân đối với ngời anh hùng dân tộc Gióng sống mãi trong lòng nhân dân
Để chuyển sang nội dung cuối cùng của truyện, tôi đặt câu hỏi chuyển ý:
- Sự biết ơn, ngỡng mộ của nhân dân đối với Gióng còn thể hiện ở chi tiết nào?
Học sinh trả lời:
- Sự biết ơn, ngỡng mộ của nhân dân đối với Gióng còn thể hiện ở chi tiết: Vua nhớ công ơn phong cho Gióng là Phù Đổng Thiên Vơng và cho lập đền thờ
ở quê nhà
Nh vậy, cùng với những con chữ của văn bản, sử dụng khai thác tranh minh họa với câu hỏi dẫn dắt gợi mở của giáo viên học sinh nắm đợc kiến thức và hiểu
đợc bài
III/Kết luận