giáo án bài tập phả hệ

Ví dụ : Từ phả hệ suy ra quy luật di truyền của tính trạng -Tính trạng biểu hiện nhiều, xuất hiện ở cả hai giới -Không có hiện tượng di truyền cách hệ => tính trạng do gen trội nằm

Trang 1

BÀI TẬP PHẢ HỆ

I MỤC TIÊU.

1 Về kiến thức

- Giúp học sinh nắm được các dạng bài tập di truyền người thông qua bài tập phả hệ

- Làm quen với các câu hỏi trong đề thi đại học và cao đẳng

2 Về kĩ năng.

- Rèn cho học sinh kĩ năng tư duy so sánh, tìm tòi

- Kĩ năng làm bài trắc nghiệm

3 Thái độ

- Có thái độ tự giác trong học tập, nghiên cứu

II TRỌNG TÂM.

- Giải các bài tập phả hệ

III PHƯƠNG PHÁP:

- Làm bài trắc nghiệm

- Hỏi đáp

IV CHUẨN BỊ CỦA HỌC SINH VÀ GIÁO VIÊN

1 Chuẩn bị của học sinh.

- Làm bài tập

2 Chuẩn bị của giáo viên

- Chuẩn bị soạn giảng

V TIẾN TRÌNH BÀI GIẢNG.

1 Ổn định: Kiểm tra sĩ số (Vắng……… )

2 Kiểm tra bài cu:

3 Bài mới.

GV cung cấp cho HS các kí

hiệu và quy ước chung

HS theo dõi, ghi chép

GV hướng dẫn HS tìm hiểu

các dạng bài tập phả hệ dựa

trên tài liệu cung cấp cho HS

và qua các ví dụ minh họa cụ

thể

I Một số kí hiệu:

: nam ; : nữ ; : kết hôn;

: chưa rõ giới tính;

Nam sinh đôi cùng trứng :

: sinh đôi khác trứng;

: nữ sinh đôi cùng trứng : nam mắc bệnh;

: nữ mắc bệnh

II.Phân dạng bài tập phả hệ:

*Dạng 1: Xác định kiểu gen các cá thể biểu hiện tính trạng trội do đột biến sinh ra.

Thường là thể dị hợp tử về alen đột biến trội Vì tất cả những đột biến đều là những sự kiện hiếm Xác suất để một

?

Trang 2

Giải thích ví dụ:

a.Bệnh do gen lặn quy định

b Không liên kết giới tính

c.Chưa xác định chắc chắn

kiểu gen của tất cả các cá

thể

Ví dụ : Từ phả hệ suy ra quy

luật di truyền của tính trạng

-Tính trạng biểu hiện nhiều,

xuất hiện ở cả hai giới

-Không có hiện tượng di

truyền cách hệ

=> tính trạng do gen trội nằm

trên nhiễm sắc thể thường quy

định

Ví dụ : Từ phả hệ suy ra quy

luật di truyền của tính trạng

-Tính trạng biểu hiện ít và chủ

yếu xuất hiện ở nam giới

=>bệnh do gen lặn nằm trên

X quy định.

cơ thể có cả 2 alen đột biến trội bằng bình phương tần số alen đột biến XS rất nhỏ và có thể bỏ qua Hơn nữa, việc có cả 2 alen đột biến trội là quá khó khăn vì sẽ làm cơ thể đồng hợp đó khó sống sót được.

Do vậy, khi bài tập đề cập tới một cá thể biểu hiện tính trạng trội do đột biến sinh ra thì ta hiểu cá thể đó là dị hợp tử.

*Dạng 2: Tính trạng do gen lặn nằm trên nhiễm sắc thể thường quy định

Xác định quy luật di truyền chi phối tính trạng do gen lặn nằm trên nhiễm sắc thể thường quy định dựa trên một số đặc điểm:

+Tính trạng biểu hiện ngắt quãng qua các thế hệ

+Bệnh biểu hiện ít và xuất hiện cả hai giới.

- Vận dụng các quy luật di truyền Mendel để xác định sự biểu hiện tính trạng ở thế hệ sau.

Ví dụ : Ở một gia đình bị bệnh đái tháo đường di truyền do Insulin mất hoạt tính, người ta lập được sơ đồ:

a) Hãy cho biết bệnh này do gen trội hay gen lặn quy định?

b) Bệnh này có liên kết với giới tính hay không ? c) Kiểu gen của tất cả các cá thể có thể được xác định chắc chắn từ sơ

đồ trên ?

*Dạng 3: Tính trạng do trội do gen trên nhiễm sắc thể thường quy định.

- Xác định quy luật di truyền tính trạng do gen trội nằm trên nhiễm sắc thể thường quy định dựa vào các đặc điểm:

+Tính trạng biểu hiện nhiều, xuất hiện cả hai giới

+Không có hiện tượng di truyền cách hệ

- Sau đó xác định kiểu gen của thế hệ sau theo các quy luật di truyền.

Ví dụ : Từ phả hệ sau, xác định quy luật di truyền của tính trạng dựa

vào phả hệ.

I II

III

*Dạng 4: Tính trạng lặn liên kết X có thể xuất hiện ở 1/2 số con trai của người mẹ bình thường

- Xác định quy luật di truyền tính trạng do gen lặn nằm trên nhiễm sắc thể X quy định dựa vào các đặc điểm:

+Tính trạng biểu hiện ít và chủ yếu xuất hiện ở nam giới

+Dựa vào quy luật di truyền giới tính khi gen lặn nằm trên X xác định kiểu gen của thế hệ sau.(di truyền chéo)

Ví dụ : Từ phả hệ sau, xác định quy luật di truyền của tính trạng

I

Trang 3

Ví dụ : Từ phả hệ suy quy luật

di truyền của tính trạng dựa vào

phả hệ

-Tính trạng xuất hiện nhiều và

gặp ở tất cả con gái nếu người

cha mắc bệnh.

-Có hiện tượng di truyền chéo:

bố truyền cho con gái và truyền

sang cháu trai.

=> Tính trạng do gen trội

nằm trên nhiễm sắc thể X

quy định không có alen

tương ứng trên Y

Ví dụ : Từ phả hệ suy quy luật

di truyền của tính trạng dựa vào

phả hệ

Ví dụ 1: Vì hai cơ thể bình

thường sinh ra con biểu

hiện bệnh, tính trạng đó

phải là lặn Nó không thể

liên kết X, vì nếu liên kết

X thì người đàn ông ở thế

II

*Dạng 5: Tính trạng do gen trội nằm trên nhiễm sắc thể X quy

định không có alen tương ứng trên Y (hiện tượng di truyền chéo)

- Xác định quy luật di truyền tính trạng do gen trội nằm trên nhiễm sắc thể X quy định dựa vào các đặc điểm:

+Tính trạng xuất hiện nhiều và gặp ở tất cả con gái nếu người cha mắc bệnh.

+Có hiện tượng di truyền chéo: bố truyền cho con gái và truyền

sang cháu trai.

- Xác định kiểu gen của các thế hệ sau dựa vào quy luật di truyền.

Ví dụ : Phả hệ dưới đây cho thấy sự di truyền một bệnh hiếm gặp ở người Hãy phân tích phả hệ để tìm ra quy luật di truyền của bệnh này.

*Dạng 6:Tính trạng do gen nằm trên nhiễm sắc thể giới tính Y quy định không có alen tương ứng trên X (hiện tượng di truyền thẳng) Phương pháp giải toán:

- Xác định quy luật di truyền tính trạng do gen trên Y không có alen tương ứng trên X quy định dựa vào đặc điểm: + Tính

trạng biểu hiện ở tất cả các con trai, có hiện tương di truyền thẳng

*Dạng 7: Dạng toán tính xác suất biểu hiện tính trạng ở thế hệ con cháu.

Gồm các bước chính:

- Xác định quy luật di truyền tính trạng dựa vào những cách đã nêu ở phần trên.

- Xác định kiểu gen và tỉ lệ mang gen tính trạng đó ở bố mẹ của thế hệ cần tính xác suất.

- Áp dụng tính tỉ lệ phân li kiểu gen, kiểu hình ở đời con dựa vào quy luật di truyền của Mendel và quy luật di truyền giới tính.

- Tính xác suất biểu hiện tính trạng ở thế hệ cần tìm bằng phương pháp nhân hoặc cộng xác suất.

Ví dụ 1: Tính xác suất để đứa con ở thế hệ II mắc bệnh.

Trang 4

hệ I phải mang tính trạng

đó và để con gái cũng biểu

hiện bệnh Vì vậy tính

trạng đó phải do gen lặn

nằm trên nhiễm sắc thể

thường và cá thể II-3 phải

là đồng hợp tử Vì tính

trạng này ít gặp nên không

chắc chắn rằng người vợ ở

đời II là dị hợp tử Nếu

chúng ta giả sử người vợ ở

thế hệ II là đồng hợp tử trội

thì, tần số biểu hiện bệnh ở

đời con là bằng 0 (aa x AA)

Ví dụ 2: Hãy vẽ phả hệ

và xác định kiểu gen Giả sử

tất cả nam giới ở thế hệ I và

II là đồng hợp tử thì cả hai

con gái phải có kiểu gen dị

hợp tử, Aa, và tất cả những

người chồng đều có thể có

kiểu gen AA Vì vậy, mỗi đứa

trẻ ở thế hệ III đều có 50%

khả năng là dị hợp tử Khả

năng cả hai đứa trẻ III đều dị

hợp tử là 1/ 2 1/ 2= 1/ 4

Nếu hai dạng dị hợp tử

giao phối với nhau, có 1/ 4

số cá thể con có kiểu gen

đồng hợp lặn Vì vậy khả

năng có bệnh bạch tạng ở

thế hệ IV là 1/4 1/4= 1/16

Ví dụ 3: Đầu tiên, ta tính tần

số của riêng mỗi tính trạng

Gọi gen p quy định bệnh

PKU; P: bình thường; a: bạch

tạng; A: bình thường Sơ đồ

lai là: PpAa x PpAa Mỗi tính

trạng có tần số xuất hiện bệnh

ở đời còn là 1/ 4 Đối với cả 2

tính trạng, chúng ta cộng các

khả năng lại sẽ có: 1/ 4 + 1/ 4

= 1/ 2

Ví dụ 4: 2/3 x 2/3 x ¼= 1/9

Ví dụ 5: 1/2

Ví dụ 6: 1/4

I II III ?

Ví dụ 2: Một người phụ nữ bị bệnh bạch tạng có hai người con gái bình thường Cả hai đều lấy chồng bình thường và sinh ra con bình thường.

Tính xác suất để sinh ra đứa trẻ bị bệnh bạch tạng nếu hai đứa cháu của

họ kết hôn.

Ví dụ 3: Gen quy định bệnh bạch tạng và PKU (phenylketonuria) nằm trên 2 nhiễm sắc thể thường khác nhau và đều là tính trạng lặn Hãy

tính xác suất để đứa con đầu tiên của người phụ nữ và người đàn ông đều

dị hợp tử về cả hai tính trạng trên mắc cả 2 bệnh bạch tạng và PKU.

Ví dụ 4: Người đàn ông bình thường có em gái bị bệnh, người đàn bà bình thường có em trai bị bệnh Hai người lấy nhau thì xác suất sinh con

đầu lòng bị bệnh là bao nhiêu? Cho biết bệnh do gen lặn, người bình thường do gen trội hoàn toàn trên NST thường.

Trang 5

Ví dụ 7: 0% vì bố bình

thường có kiểu gen X A Y, mẹ

mắc bệnh có kiểu gen X a X a sẽ

sinh ra tất cả con trai đều mắc

bệnh này.

Ví dụ 5: Đối với một bệnh di truyền do đột biến lặn nằm trên NST thường, nếu một trong hai bố mẹ bình thường, người kia mắc

bệnh thì tỉ lệ con của họ mắc bệnh sẽ là bao nhiêu %.

Ví dụ 6: Trong gia đình cha mẹ và ông bà ngoại bình thường Tìm xác suất sinh một cháu ngoại bị bệnh mù màu Biết bệnh mù màu do đột

biến gen lặn nằm trên NST giới tính qui định.

Ví dụ 7: Bệnh mù màu đỏ và lục ở người là do gen lặn trên NST

giới tính X (X a) qui định (không có alen tương ứng trên Y) Hãy xác

định xác suất để trong quần thể người có một cặp bố bình thường và mẹ mắc bệnh này sinh ra đứa con trai bình thường.

4 Củng cố: Nhắc lại một số kiến thức trọng tâm5

5.Dặn dò: Tiếp tục ôn luyện các dạng bài tập phả hệ

V.Rút kinh nghiệm:

Trang 6

Tuần: 25 Tiết: 73 Ngày soạn: / 3/ 2018 Ngày dạy: / 3 /2018

I MỤC TIÊU.

3 Thái độ

- Hỏi đáp

- Làm bài tập

Chuẩn bị soạn giảng

3 Bài mới.

Hoạt động 1: GV giới thiệu dạng bài tập

tính tần số biểu hiện tính trạng trong n

con sinh ra của bố mẹ

HS theo dõi, ghi chép công thức

Hoạt động 2: Tìm hiểu các ví dụ minh

họa

*Dạng 8: Tính tần số biểu hiện tính trạng trong n con sinh ra của bố mẹ

Phương pháp giải toán:

- Tính tần số xuất hiện mỗi kiểu hình tương ứng ở thế hệ cần xét

- Áp dụng công thức tính tần số để xác định tần số biểu hiện tính trạng trong n con sinh ra

a

C n

Trong đó: p và q là tần số xuất hiện mỗi kiểu hình tương ứng, a số con có tính

trạng xuất hiện bệnh p

Chú ý: với nhiều tính trạng cung có thể sử dụng công thức trên để biến đổi

Ví dụ 1: Ở người khả năng uốn cong lưỡi là

Trang 7

Ví dụ 1: Trước hết, xác định tần số của

mỗi kiểu hình :

Tần số người uốn lưỡi = 3/ 4 = p.

Tần số người không uốn lưỡi = 1/ 4 = q.

Vì 3 người có khả năng uốn lưỡi nên

ta có 2 người không uốn lưỡi, tức là s =3,

t = 2 Chú ý rằng s + t = n và p + q = 1.

Thay số vào công thức trên:

P = 5!/3! 2! (3/4)3 (1/4)2 =

0,264, hoặc khoảng 1/4

Ví dụ 2: Trước hết ta tính tần số của

mỗi bệnh:

Con trai bình thường = (3/ 4).(1/ 2) =

3/8 = p

Con gái bình thường = (3/ 4) (1/ 2) = 3/8

= q

Con trai bạch tạng = (1/4) (1/2) = 1/8

= r

Con gái bạch tạng = (1/4) (1/2) = 1/8 =

m

Vậy: P = 5!/ 2! 2! 1! 0! (3/8)2 (3/8)2

(1/8)1 (1/8)0 = 0,074

Ví dụ 3: Trước hết, xác định tần số của

mỗi kiểu hình :

Tần số người mắc bệnh = 3/4 = p

Tần số người không mắc bệnh = 1/4 =q

a 243/1024

b 135/512

c 9/1024

ở (a), vì tất cả những đứa con có cùng kiểu

hình, nên mỗi đứa trẻ sẽ có cùng khả năng

có kiểu hình không có răng hàm

Vì vậy (3/ 4)5 = 243/1024

ở (b), n = 5, s = 3, t = 2, p = 3/4 & q =

1/4

Vì vậy P = 5!/3! 2! (3/4)3 (1/4)2 =

135/512

Khi xác định được phương trình, chúng ta

nhân các xác suất với nhau, vì xác suất xuất

hiện mỗi kiểu hình là một hằng số

Do vậy :

3/ 4 x 3/ 4 x 1/ 4 x 1/ 4 x 1/ 4 = 9/1024

Ví dụ 4:

a 27/64

b 9/4096

Với 3 đứa trẻ, công thức là: 3!/2! 1! (3/4)2

(1/4) = 27/64

Xác suất để 1 bé trai hoặc 1 bé gái bình

tính trạng trội Nếu hai bố mẹ cùng là dị hợp tử

sinh được 5 người con thì tần số để 3 người con

trong số đó có khả năng uốn cong lưỡi là bao nhiêu?

Ví dụ 2: Nếu 2 người cùng là dị hợp tử về

tính trạng bạch tạng có 5 con thì xác suất để họ

có 2 con trai bình thường, 2 con gái bình thường

và 1 con trai bạch tạng là bao nhiêu?

Ví dụ 3 : Ở người, thiếu răng hàm là do gen

trội trên nhiễm sắc thể thường quy định Nếu hai

bố mẹ dị hợp tử sinh 5 đứa trẻ, hãy tính tần số

để:

a)Tất cả 5 đứa trẻ đều không mắc bệnh b)Sẽ có 3 đứa bình thường và 2 đứa bị bệnh c)Hai đứa trẻ đầu bình thường và 3 đứa trẻ cuối cùng bị bệnh

Ví dụ 4: Xơ nang là một bệnh di truyền bởi

gen lặn Nếu hai người bình thường nhưng dị

hợp tử lấy nhau, hãy tính tần số để:

a)Một trong 3 đứa trẻ bị bệnh b)Trong 4 đứa trẻ, thứ tự sẽ là: con trai bình thường, con gái bị bệnh, con trai bị bệnh, con

Trang 8

thường = 3/ 4 x 1/ 2 = 3/ 8

Xác suất để 1 bé trai hoặc 1 bé gái bị

bệnh là 1/ 4 x 1/ 2 = 1/ 8

Chúng ta nhân các xác suất với nhau

và được :

3/ 8 x 1/ 8 x 1/ 8 x 3/ 8= 9/ 4096.

gái bình thường

4 Củng cố: Nhắc lại một số kiến thức trọng tâm

5.Dặn dò: Tiếp tục ôn luyện các dạng bài tập phả hệ

V.Rút kinh nghiệm:

Trang 9

Tuần: 25 Tiết: 74,75 Ngày soạn: / /2018 Ngày dạy: / /2018

I MỤC TIÊU.

3 Thái độ

- Hỏi đáp

- Làm bài tập

- Ra trắc nghiệm và soạn giáo án, làm đáp án các câu trắc nghiệm

3 Bài mới.

Hướng dẫn giải bài 1:

+ Xét trội – lặn: Bố mẹ ở thế hệ I đều

bị bệnh sinh ra con ở thế hệ II có cả

bệnh và không nên tính trạng bệnh là

tính trạng trội (A), và tính trạng bình

thường là lặn (a)

+ Xét gen nằm trên NST thường hay

NST giới tính: Bố ở thế hệ I mang

gen trội, con gái sinh ra ở thế hệ II

bình thường (aa), do đó gen nằm trên

NST thường

+ Cá thể II-1 bị bệnh có bố mẹ kiểu

gen Aa nên kiểu gen II-1 là: (1/3AA :

2/3 Aa)

+ Cá thể II-2 bình thường nên có

kiểu gen aa (100%)

Bài 1: Sơ đồ phả hệ dưới đây cho biết một bệnh ở người do

một trong hai alen của gen quy định

Cặp vợ chồng (1) và (2) ở thế hệ thứ II mong muốn sinh hai người con có cả trai, gái và đều không bị bệnh trên Cho rằng không có đột biến xảy ra, khả năng để họ thực hiện được mong muốn là bao nhiêu?

Trang 10

+ Để con của cặp II-1 và II-2 sinh ra

không bị bệnh (aa) thì II-1 phải có

kiểu gen Aa (2/3) Vậy ta có phép

lai: Aa x aa → 1/2 Aa : 1/2 aa Tỉ lệ

con sinh ra bình thường trong phép

lai là 1/2, sinh 2 đứa bình thường thì

tỉ lệ là 1/2 1/2 = ¼

+ Bài toán cần tìm xác suất sinh 2

người con trai và gái đều không bị

bệnh, do gen nằm trên NST thường

nên xác suất sinh trai và gái ở mỗi

lần sinh là 1/2 Nhưng có 2 trường

hợp đó là trai trước, gái sau hoặc gái

trước, trai sau Như vậy xác suất sinh

2 người con trong đó có 1 trai và 1

gái là: C12 1/2 1/2 = ½

→ Vậy xác suất bài toán cần tìm

là: 2/3 100% 1/4 1/2 ≈ 8,33%

(Đáp án C)

Hướng dẫn giải bài 2:

– Đây là bài tập phả hệ về 2 tính

trạng bệnh, nguyên tắc là chúng ta

xét riêng từng bệnh

– Xét bệnh mù màu: đây là bệnh

chúng ta đã biết do gen lặn nằm trên

NST X không có alen tương ứng quy

định nên đứa con trai IV-1 bình

thường chắc chắn 100% có kiểu

gen XBY (B: không mù màu, b: mù

màu)

– Xét bệnh điếc bẩm sinh: Muốn tìm

kiểu gen của IV-1 chúng ta cần phải

biết được kiểu gen của III-2 và III-3

+ Ta thấy I-5 và I-6 kiểu hình bình

thường sinh ra con II-5 bị điếc bẩm

sinh do đó điếc bẩm sinh là tính

Bài 2: Cho sơ đồ phả hệ sau:

Định dạng
Số trang	16
Dung lượng	221,25 KB