Đặc điểm tranh Bùi Xuân Phái

Có một người họa sĩ tài hoa đã từng viết: “Tôi vẽ để làm sáng tỏ ba điều: tôi là người yêu nước, tôi là người tốt, tôi là người có tài”. Đó chính là Bùi Xuân Phái – người được xem là một trong bốn tứ trụ của nền hội họa hiện đại Việt Nam cùng với Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên, Nguyễn Sáng.

Trang 1

Bài tập chuyên đê Học phần: Văn học và các loại hình nghệ thuật

Đề tài: Tranh của Bùi Xuân Phái và lời hát về Hà Nội

Trang 2

Đề bài: Với tư cách là một người hướng dẫn du lịch về tranh của Bùi Xuân Phái, các bạn sẽ giới thiệu về điều gì? Giới thiệu một số ca khúc viết về Hà Nội.

Câu 1: Với tư cách là một người hướng dẫn du lịch về tranh của Bùi Xuân Phái, các bạn sẽ giới thiệu về điều gì?

Có một người họa sĩ tài hoa đã từng viết: “Tôi vẽ để làm sáng tỏ ba điều:tôi là người yêu nước, tôi là người tốt, tôi là người có tài” Đó chính là BùiXuân Phái – người được xem là một trong bốn tứ trụ của nền hội họa hiện đạiViệt Nam cùng với Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên, Nguyễn Sáng

1. Tiểu sư

Bùi Xuân Phái (1/9/1920 – 24/06/1988), quê gốc ở làng Kim Hoàng, xãVân Canh, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Đông (nay là Hà Nội) Ông tốt nghiệpkhoa Hội họa trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương khóa 1941–1945 Sau đó,ông tham gia kháng chiến và tham dự triển lãm nhiều nơi cùng với các họa sĩkhác

Năm 1952, Bùi Xuân Phái trở về Hà Nội và sống tại nhà số 87 Phố ThuốcBắc cho đến khi mất

Từ năm 1956 đến năm 1957, Bùi Xuân Phái giảng dạy tại Trường Mỹthuật Hà Nội Do tham gia phong trào Nhân văn Giai phẩm, Bùi Xuân Phái phải

đi lao động, học tập trong một xưởng mộc tại Nam Định đồng thời ban giámhiệu nhà trường đã đề nghị ông viết đơn xin ngưng giảng dạy tại trường Mỹthuật

Từ năm 1957 trở đi, hoạt động của ông dần bị hạn chế Để kiếm sống,ông phải vẽ tranh minh họa và tranh vui cho các báo, lấy bút hiệu là : PiHa,ViVu, Ly… Đến năm 1984 ông mới có được cuộc triển lãm cá nhân (đầu tiên vàcũng là duy nhất), nhận được sự đánh giá cao từ phía công chúng, đồng nghiệp.Với 24 bức tranh được khách hàng đặt mua ngay trong ngày khai mạc, có thểcoi đây là triển lãm thành công nhất so với trước đó tại Việt Nam Đó cũng làlần đầu tiên, Đài truyền hình Trung ương dành thời lượng lớn phát sóng để giớithiệu về cuộc đời và tác phẩm của Bùi Xuân Phái trong chương trình Văn họcNghệ thuật

Với những đóng góp to lớn cho nền hội họa nước nhà, năm 1996, ôngđược truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật

II. Một số đề tài chính trong tranh của Bùi Xuân Phái

Bùi Xuân Phái quan niệm: “Nhìn cuộc sống trôi đi mà không vẽ thì buồn

quá! Hãy làm việc, vẽ nhiêu để mà sống nhiêu và sống nhiêu để vẽ nhiêu” Do

đó, ông đã để lại một khối lượng tác phẩm đồ sộ với nhiều đề tài khác nhau:chân dung, tĩnh vật, chèo, nông thôn… và đặc biệt người ta biết đến ông hơn cảvới đề tài phố cổ Hà Nội Dòng tranh này của Bùi Xuân Phái được quần chúngmến mộ gọi là Phố Phái Các sáng tác của ông được vẽ trên nhiều chất liệu khác

Trang 3

nhau: vải, bảng gỗ, giấy thậm chí là trên giấy báo, trên vỏ bao thuốc lá …khikhông có đủ nguyên liệu với nhiều phương tiện hội họa khác nhau như: sơn dầu,màu nước, bút chì…

1. Đề tài chân dung

Theo họa sĩ Bùi Thanh Phương, cha anh - họa sĩ Bùi Xuân Phái vẽ rấtnhiều chân dung Ở tất cả chân dung của ông, người ta thấy người mẫu thườnglà những người rất thân với họa sĩ, được ông dành tất cả tình cảm như vợ con,anh em, người hàng xóm, bạn bè đồng nghiệp Và người phụ nữ được ông vẽnhiều chân dung nhất, chính là người vợ của ông (bà Nguyễn Thị Sính) Nhữngbức chân dung vẽ vợ ông, người ta vẫn thường gọi chung là chân dung bà Phái Cảm xúc của nhân vật trong tranh chân dung của Bùi Xuân Phái đượckhắc họa rất đa dạng: lúc vui, lúc buồn, lúc trầm tư, lo lắng… Ông chú trọng bắtlấy cái hồn, khắc họa khuôn mặt, thần thái đặc biệt là đôi mắt Qua đó giúpngười xem cảm nhận một cách sâu sắc tâm trạng của nhân vật trong tranh, làmcho nhân vật trong tranh mang hồn cốt khác nhau với những nét riêng, không hềpha trộn Ta thấy rằng: tranh chân dung của Bùi Xuân Phái rất “mộc”, người họasĩ không hề “trang sức” cầu kì nhưng do được vẽ nên bởi tình cảm chân thành,bằng tình yêu của người nghệ sĩ nên tranh chân dung của ông có sức lay động

rất mãnh liệt Những điều này được thể hiện khá rõ nét trong tác phẩm “Chân

dung cô Liên”.

Hình 1: Chân dung cô Liên

Trang 4

2. Đề tài nông thôn

Bằng trực cảm của người nghệ sĩ, Bùi Xuân đã hệ thống hóa mọi sự vậtvào một “khung sơ đồ”, bỏ qua mọi ngẫu nhiên, chỉ giữ lại cái cốt lõi của sựvật Mọi sự vật, con người, hoạt động đều rất tiêu biểu, đặc trưng của vùng nôngthôn Việt Nam

Hình 2: Phong cảnh nông thôn

Trong tranh “Phong cảnh nông thôn” ta bắt gặp những cảnh vật rất đặctrưng của nông thôn: cổng làng, quán nước đơn sơ, rặng tre, đường làng…vàcon người trong trang phục và hoạt động đậm chất nông thôn Việt Nam: chăntrâu, ngồi nghỉ ở quán nước, uống bát nước chè xanh, kể dăm ba câu chuyện

Cả bức tranh được bao trùm lên bởi những màu sắc tươi tắn “Phong cảnh nôngthôn” nói riêng và các bức tranh về đề tài nông thôn nói chung của Bùi XuânPhái thường đem đến cho ta một cảm giác bình yên đến lạ lùng

3. Đề tài khỏa thân

Cũng giống như nhiều họa sĩ nổi tiếng thế giới khi về cuối đời, thường trởlại với đề tài tranh khỏa thân như một sự lưu luyến, mong muốn trở lại với tìnhyêu lứa đôi những năm trẻ tuổi Nói về tranh khỏa thân của cha mình họa sĩ BùiThanh Thương cho biết: “Bộ tranh nude cuối đời của cha tôi cũng tương tự như

bộ tranh nude cuối đời của danh họa Picasso, đã gây bất ngờ cho giới hội họa Điêu quan trọng là chúng ta phải phân biệt được cái đẹp, cái hay của tranh nude nghệ thuật và loại tranh khỏa thân kiểu phàm tục Nó cũng giống như nhiêu người thấy bất ngờ, choáng váng khi gặp trong một số đên đài Ấn Độ”.

Những tác phẩm tiêu biểu nhất của đề tài khỏa thân trong tranh của Bùi XuânPhái đó chính là những bức tranh minh họa cho thơ Hồ Xuân Hương Dựa vàothơ Hồ Xuân Hương, họa sĩ đã vẽ nên những bức tranh minh họa để đời cho thơbà

Hầu như các bức tranh khỏa thân của ông thường bắt nguồn từ thực tế (cómẫu) Thời đó, ông hay đến nhà các đồng nghiệp có xưởng vẽ để vẽ mẫu Nhóm

Trang 5

các ông thường khoản từ 3 đến 4 người, chung tiền thuê người mẫu về vẽ BùiXuân Phái thường vẽ ký họa theo người mẫu thực và có nghiên cứu cẩn thận,không chỉ đặc tả hình thể mà còn đặc tả gương mặt với nội tâm nhân vật, sau đóvề nhà mới dựng thành tác phẩm mỹ thuật hoàn chỉnh Các tư thế mà ông vẽmang đậm đặc trưng đàn bà Việt Nam: những cái lưng khom, quần tụt xuốngdưới mông trong lúc chuẩn bị tắm, những cô nàng của thơ Hồ Xuân Hương với

các dáng nằm khiến “quân tử dùng dằng đi chẳng dứt…” Ông nói vui: “những

khoả thân của mình chỉ là ý niệm đã qua,của một thời đã mất" Do vậy, tranh

khỏa thân của ông rất sống động, có tình cảm, có số phận

Hình 3:Tranh minh họa bài thơ Đèo Ba Dội – Hồ Xuân Hương

4. Đề tài chèo

Năm 1970, Bùi Xuân phái sống làm việc với các đoàn chèo Ông đãmượn sân khấu để làm hội hoạ với đủ quy trình của nó Phái xây dựng bảngmẫu phục trang rất là cẩn thận Nét vẽ đơn giản tinh tế phù hợp với tính cáchcủa từng nhân vật Ở giai đoạn đầu những tác phẩm chèo của ông gần như là sựthử nghiệm Trong thời gian nầy màu vẽ khan hiếm có nhiều bức ông dùng màucòn thừa khi làm thiết kế nên có chỗ màu chưa phủ kín giấy Tuy vậy, trong giaiđoạn này tranh của ông đậm nét hồn nhiên, xúc cảm, màu sắc của nhân vật tạonên bảng màu chính cho đề tài Ngôn ngữ hội hoạ của ông không tả kể nhưchèo mà là những nhịp điệu biến ảo mảng nét với những màu tương phản.Những tiếng trống cầm trầu, những tiếng đàn, sáo, mõ chèo như bước ra khỏitranh Ở những hoạ sắc bố cục dìu dặt những đốm màu bất chợt chói Xem tranh

Trang 6

chèo của Bùi Xuân Phái đôi khi màu sắc trong tranh ông trở thành làn điệuchính để hình thể, đường nét làm nhạc đệm Mười lăm năm sau tất cả tài liệu vềsân khấu truyền thống này đã được ông thử nghiệm một lần nữa và đúc kết lạivới tầm vóc của những tác phẩm hoàn chỉnh Những gam màu của ông trở nênđằm thắm chắc chắn hơn Ở những bố cục nhóm nhiều bức không còn tiết tấudồn dập nữa mà lắng lại, phảng phất, bảng lảng như có như không Ông đã vẽđược rất nhiều bức tranh về nghệ thuật chèo lớn và nhỏ, những bức tranh chèocủa Bùi Xuân Phái chứa đựng cái thẩm mĩ nhân gian hóm hỉnh của làng xã ViệtNam Những hề mồi, hề gậy, những đào lệch, đào thương… được làm sốngđộng bằng một ngôn ngữ hội hoạ Những bức tranh của ông làm nên một ngônngữ chèo nhân vật người nông dân đồng bằng Bắc Bộ xuất hiện đầy chất thơ,sâu sắc và nhẹ nhàng Xem tranh chèo của ông, ta thấy nét vẽ rất đơn giảnnhưng tinh tế phù hợp với các nhân vật Nữ mặc áo tứ thân với yếm và nhữngdải lụa ngang Màu sắc của ông đơn giản thể hiện tuổi tác, tính cách và địa vị xãhội của nhân vật Người già áo đen, thâm, tím Người trẻ mặc áo tươi sang nhưxanh lơ, hồng cánh xen Ngoài ra, Bùi Xuân Phái còn thể hiện được các hoạtđộng của những người nghệ sĩ chèo trước giờ biểu diễn: ngồi trang điểm, nghỉmệt, trò chuyện với nhau sau màn diễn hay động như thay quần áo, cầm quạt,cầm nón múa thử trước khi ra sàn diễn.

Hình 4: Trước giờ biểu diễn

Trang 7

5. Đề tài về phố cổ Hà Nội

Thành công ở trên nhiều đề tài nhưng theo chúng tôi đề tài thành công,

nổi bật trong sự nghiệp hội họa của Bùi Xuân Phái có lẽ là tranh về phố cổ HàNội

Tranh phố của Bùi Xuân Phái vừa cổ kính lại rất hiện thực, thể hiệnrõ hồn cốt của phố cổ Hà Nội những thập niên 50, 60, 70, 80 của thế kỉ XX Vẽ tranh về phố cổ Hà Nội, người họa sĩ không chỉ tả thực mà còn gửigắm những tình cảm của mình vào tác phẩm do đó chúng ta có thể chia đề tàitranh về Hà Nội của Bùi Xuân Phái làm ba giai đoạn dựa vào màu sắc, conngười trong tranh và tâm tư, tình cảm của người họa sĩ: Từ năm 1960 đến năm1970: thời kỳ nâu, từ năm 1970 đến năm 1980: thời kỳ ghi xám, từ năm 1980đến năm 1988 : thời kỳ lam Ngắm tranh phố cổ của Phái, người xem còn thấyđược tấm lòng của ông gắn liền với từng "mái nhà dưới nắng vàng nghiêngnghiêng hàng dương liễu" (Trần Thụ)

+ Thời kì nâu (1960 – 1970): Những bức vẽ trong thời kỳ này phản ánhkhung cảnh của phố cổ Hà Nội nguyên chất nhất, chưa bị sửa sang, cơi nới.Tranh ông trong giai đoạn này thường bàng bạc nỗi buồn da diết, cô đơn, hoàicổ, như tiếc nuối một thời tuổi trẻ đã mất, phố thường vắng bóng người qua, cáccăn nhà có cửa mặt tiền luôn đóng chặt với dáng vẻ trầm mặc, những mái nhàthâm nâu của khu phố cổ im lìm dưới sức nặng của bầu trời xám như dự báomột cơn giông sắp ập xuống Điều đặc biệt là các ô cửa chỉ được mô tả bằng vệtmàu thẫm

Trang 8

Hình 5: Phố cổ Hà Nội

+Thời kì ghi xám (1970 – 1980): Giai đoạn này Bùi Xuân Phái vẽ tranhphố cổ Hà Nội bằng bột màu, nhiều bức được vẽ trên giấy báo, được thể hiệnvới gam màu ghi xám Phố trong tranh ông đã bớt đi vẻ cô liêu, trầm mặc, nétvẽ tung tẩy, nhẹ nhàng, tươi sáng hơn…

Bức tranh này được ông vẽ vào năm 1972 với chất liệu sơn dầu Nhìnvào bức tranh ta thấy vào thời điểm này những khu phố cổ ở Hà Nội vẫn cònmột nét cổ kính, rêu phong của những mái ngói thâm nâu, bên cạnh những ngôinhà cao mới và những căn nhà nhỏ với mái ngói xanh Như vậy, đây có thể làthời điểm đổi mới giữa cái cổ kính và cái hiện đại trong phố cổ Hà Nội Bêncạnh những ngôi nhà nơi phố cổ ta vẫn bắt gặp những ngôi nhà với mái ngóinhiều màu chứ không phải chỉ là mái ngói thâm nâu như giai đoạn trên Khácvới những bức tranh phố cổ Hà Nội ở giai đoạn trước của Bùi Xuân Phái, tathấy toàn những gam màu tối, rêu phong nhưng bức tranh này lại có gam màusáng hơn Trên phố không còn người đàn ông mặc áo dài và cầm ô đi trên hèphố nữa Con người cũng có trang phục khác, tươi sáng hơn, các ô cửa sổ đượcvẽ kỹ lưỡng và chi tiết hơn, xe bò không được phép đi vào thành phố nữa nênkhông hiện diện trong tranh ông…

Trang 9

+ Thời kì Lam (1980 – 1988): ta bắt gặp sự nhẹ nhõm hơn, sự xuấthiện những gam màu ấm của nắng và con người với tà áo đỏ trong tranh ông

Qua ba giai đoạn, ta đều thấy nổi bật lên sự nghiên cứu kĩ lưỡng về cấutrúc phố của Bùi Xuân Phái Kiến trúc đặc trưng của những ngôi nhà, của phố

Trang 10

cổ Hà Nội được người họa sĩ phát hiện và phản ánh Những ngôi nhà có cửa sổ,gác xép, bạt che trước cửa chống nắng bụi là đặc trưng của nhà trong phố cổ HàNội được người họa sĩ phát hiện Còn những ngôi nhà cổ mọc san sát nhau, máingói nghiêng, đầy rêu phong, những mảng tường vôi lở, những ô cửa nhỏ đợichờ, những cột điện đầu ngõ xiêu vẹo, những vỉa hè lát gạch chạy dọc khắp cáccon phố nhỏ là đặc trưng kiến trúc của phố cổ Hà Nội Điều đó được Bùi XuânPhái khái quát với tư duy lập thể Ông thường vẽ bố cục phố ngang, cái trướccái sau, những mái nhà không thẳng hàng được dâng cao, bầu trời thu hẹp chothấy họa sĩ vẽ ở góc độ của người đi tản bộ qua phố ngước nhìn lên Ở một vàitranh bắt đầu xuất hiện lối rẽ của phố, làm bố cục sâu hơn.

Đặc biệt người xem nhận ra ông, không thể lẫn với ai, ở từng nét vẽ, từngmảng màu Bùi Xuân Phái có lối vẽ nhanh, mạnh, dứt khoát, để lại trên tranhnhiều nhát dao trát, những lớp sơn gồ ghề, ít tả, mà tràn trề, no đầy với nhữngmảng màu lớn, đầy phong phú và đày đặn thông qua những vệt bút, những nháttrát mạnh bạo, dứt khoát Những đường viền đậm đặc, những gam nâu, xám,những đốm đỏ, cam bất chợt rực cháy…đặc trưng của Bùi Xuân Phái luôn luônlàm người ta kinh ngạc vì sự đơn giản đến lạ lùng của nó nhưng lại tạo nên mộtdấu ấn rất riêng

Một điều đặc biệt làm nên thành công của Bùi Xuân Phái đó là ông vẽtranh chính xác bằng những gì ông thuộc, bằng cảm quan của người nghệ sĩ chứkhông phải vẽ theo máy móc số học

Hình 8 : Hồ Hoàn Kiếm

Bức tranh vẽ về Hồ Hoàn Kiếm và tháp Rùa trên đó xưa kia có đình TảVọng của chúa Trịnh.Cuối thế kỉ XIX , đình đã bị đổ nát chỉ còn lại thềm, và

Trang 11

một ngọn tháp đã được dựng lên trên nền này, tức là tháp Rùa hiện nay PhíaHàng Khay nhìn sang thì có 2 cửa, phía Hàng Trống nhìn lại là 3 cửa Điều đócũng chứng tỏ sự quan sát một cách tỉ mỉ của Bùi Xuân Phái

Suốt trong 40 năm lao động nghệ thuật, Bùi Xuân Phái dành cho Hà Nộitất cả tình yêu của mình Ông sống là để vẽ, vẽ vào bất cứ lúc nào, bất cứ chỗnào có thể vẽ được Những tranh phố của ông đủ dựng nên một thành phố thật,thân thiết với những Hàng Khoai, Hàng Mắm, Hàng Chĩnh, Hàng Rươi…nhưng đó là một thành phố của ký ức Ta dễ dàng bắt gặp một người họa sĩ già,mặc áo măng tô loanh quanh ở khắp các con phố cổ nhưng người họa sĩ đókhông bao giờ hoàn thành tác phẩm của mình ngay tại chỗ mà thường về nhàông mới vẽ lại Phố cổ Hà Nội trong tranh ông là phố của những mảng tườngvôi lở, những mái ngói rêu phong, những ô cửa nhỏ đợi chờ, những đám mâytrắng ngần, những cột điện đầu ngõ xiêu vẹo Một bút pháp vừa thực vừa hư,gây ấn tượng sâu sắc Nó làm người ta không ngờ những nơi bình dị mắt ta quennhìn hàng ngày lại có thể đẹp một cách giản dị và mãnh liệt Nhà phê bình mỹ

thuật Thái Bá Vân viết: "Hà Nội rất hội họa ở những phố phường xưa Và có

thể nói công bằng, theo cách của nghệ thuật rằng, Bùi Xuân Phái đã phát hiện

ra nó Là người Hà Nội, hình như ông được sinh ra để gắn bó, để cảm hóa chúng ta vê một thế giới thể hình và màu sắc của riêng đây "Phố Phái" là phố của chung tất cả mọi người, ông chỉ là người đầu tiên phát hiện ra nó - người đầu tiên và sau ông, hình như vẫn chưa có ai, dù đã có rất rất nhiêu họa sĩ say

mê đi tìm vẻ đẹp nơi rêu phong phố cổ" Với ông, vẽ phố được làm như một

sinh hoạt bình thường, dường như không có ngày nào ông không có nhu cầu vẽvề nó Ông vẽ phố như đang trò chuyện với người bạn tri kỷ, câu chuyện khôngcó bắt đầu cũng chẳng có kết thúc Ông bắt được vẻ đẹp của phố cổ khi ngồiuống cà phê, khi đi bộ một mình trên đường, khi ngồi trầm ngâm bên chén rượutrắng, và cả khi đếm lại những ký ức nhọc nhằn của cuộc đời mình Ông vẽ phốtrên giấy báo, gỗ, bao thuốc, vỏ hộp diêm Phố Hàng Bè, Hàng Buồm, HàngBạc, Nguyễn Hữu Huân, ngõ Gia Ngư đã đi vào hàng trăm bức họa của BùiXuân Phái, mỗi bức cảm động như chân dung thân phận một con người, mỗibức phố dường như một lần ông gắm tình yêu, nỗi niềm của ông dành cho HàNội

Phố cổ qua lăng kính tâm hồn ông buồn, lặng lẽ Dù là phố về đêm hayban ngày, phố có người, có quán nhưng đa phần đều thưa thớt và mang mộtnỗi u buồn, vắng lặng một cách khó tả Một ông đồ già che ô, một phụ nữ dángtất tả đi qua khung cửa nhìn xiên, dăm người trong quán trà quạnh vắng bên vỉahè đó là những "nét động" khe khẽ không đủ đánh thức phố khỏi giấc mơ êmđềm…

Mấy chục năm đã trôi qua, cũng có rất nhiều họa sĩ vẽ về phố cổ Hà Nộinhưng có lẽ chưa ai có thể thay thế, vượt qua Bùi Xuân Phái trong mảng đề tàinày Qua tác phẩm của ông, Hà Nội được hiện lên một cách rõ nét, không hề

Định dạng
Số trang	22
Dung lượng	0,9 MB