SKKN một số BIỆN PHÁP rèn kỹ NĂNG GIẢI TOÁN có lời văn

Đặc biệt lớp 1 là lớp đầu tiên của cấp Tiểu học các em mới được làm quen với việc học và làm toán, nhất là loại toán có lời văn cần kỹ năng tổng hợp: đọc, viết, diễn đạt, trình bày, tính

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO DUY TIÊN

TRƯỜNG TIỂU HỌC ĐỌI SƠN

MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN KỸ NĂNG GIẢI TOÁN CÓ LỜI VĂN

CHO HỌC SINH LỚP 1 Năm học 2016-2017

Cấp học: Tiểu học

Lĩnh vực: Chuyên môn Môn học: Môn Toán

Người thực hiện: Nguyễn Thị Thu Hiền

Chức vụ: Giáo viên

Đọi Sơn, tháng 3 năm 201

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

71.1 Lý do chọn đề tài

Một trong những hạnh phúc lớn nhất của trẻ là được đến trường, được học

đọc, học viết, được học toán Biết đọc, biết viết, biết làm toán thì cả một thế giới mới rộng lớn mênh mông sẽ mở ra trước mắt các em

Học Toán chính là công việc đầu tiên rèn luyện phương pháp suy nghĩ, phương pháp suy luận, phương pháp học tập, phương pháp giải quyết các vấn đề, giúp chúng ta rèn luyện trí thông minh sáng tạo Nó còn giúp chúng ta rèn luyện nhiều đức tính quý báu khác như: Cần cù và nhẫn nại, tự lực cánh sinh, ý chí vượt khó, yêu thích chính xác, ham chuộng chân lý” Vì vậy dạy Toán chính là chuẩn

bị cho học sinh những tri thức, kỹ năng tính toán cơ bản cần thiết cho việc học tập hoặc bước vào cuộc sống lao động kĩ thuật

Tiểu học là bậc học nền tảng nên việc dạy các em có kỹ năng tính toán tốt

và có kỹ năng giải toán có lời văn thành thạo là chúng ta đã trao cho các em chìa khóa để mở ra những cánh cửa bước vào tương lai, là công cụ để các em vận dụng suốt đời Đặc biệt lớp 1 là lớp đầu tiên của cấp Tiểu học các em mới được làm quen với việc học và làm toán, nhất là loại toán có lời văn cần kỹ năng tổng hợp: đọc, viết, diễn đạt, trình bày, tính toán nên các em còn gặp nhiều khó khăn trong việc giải toán có lời văn; vấn đề này sẽ ảnh hưởng đến kết quả học tập của các em

ở môn Toán lớp 1 và ở các lớp trên

Nhận thức được tầm quan trọng đó, tôi đã mạnh dạn chọn đề tài “Một số biện pháp rèn kỹ năng giải toán có lời văn cho học sinh lớp 1”

1.2 Mục đích nghiên cứu

a) Tìm ra điểm yếu của học sinh khi học giải toán có lời văn.

b) Một số những biện pháp giải quyết để khắc phục những điểm yếu này

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Học sinh lớp 1C – Trường Tiểu học Đọi Sơn

Những dạng toán có lời văn trong chương trình môn Toán lớp 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Tổng hợp lớ luận thụng qua thụng qua cỏc tài liệu SGK và thực tiễn dạy học ở lớp 1C – Khối 1 – Trường Tiểu học Đọi Sơn

- Đỏnh giỏ quỏ trỡnh dạy giải toỏn cú lời văn trong năm học

- Tiến hành khảo sỏt chất lượng học sinh

- Đỳc rỳt kinh nghiệm qua quỏ trỡnh nghiờn cứu dạy giải toỏn cú lời văn cho học sinh

1.5 Giới hạn phạm vi nghiờn cứu

Mụn Toỏn lớp 1: Phần “Giải toỏn cú lời văn”

II NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận

Môn Tiếng Việt là một môn học chiếm phần lớn thời gian

trong chơng trình lớp Một Nó góp phần thúc đẩy và hình thành nhân cách của con ngời, đồng thời nó cũng đợc coi là chìa khoá để học sinh bớc vào lâu đài khoa học Mụn Toỏn là một trong những mụn học chiếm phần lớn thời gian trong chương trỡnh lớp Một Mụn toỏn cú vai trũ quan trọng trong việc gúp phần thực hiện mục tiờu giỏo dục tiểu học theo đặc trưng và khả năng của mụn Toỏn, cụ thể là chuẩn bị cho học sinh những tri thức, kỹ năng toỏn học cơ bản cần thiết cho việc học tập hoặc bước vào cuộc sống lao động

Đặc biệt mụn Toỏn lớp 1 là mụn học cú vị trớ nền tảng, là cỏi gốc, là điểm xuất phỏt của cả một bộ mụn khoa học Mụn Toỏn mở đường cho cỏc em đi vào thế giới kỳ diệu của toỏn học Rồi mai đõy, cỏc em lớn lờn, nhiều em trở thành vĩ nhõn, trở thành anh hựng, nhà giỏo, nhà khoa học, nhà thơ… trở thành những người lao động sỏng tạo trờn mọi lĩnh vực sản xuất và đời sống; trờn tay cú mỏy tớnh xỏch tay, trong tỳi cú mỏy tớnh bỏ tỳi… nhưng khụng bao giờ cỏc em quờn được những ngày đầu tiờn đến trường học đếm và tập viết 1, 2, 3 … học cỏc phộp tớnh cộng, trừ… Cỏc em khụng quờn được vỡ đú là kỷ niệm đẹp đẽ nhất của đời người và hơn thế nữa, những con số, những phộp tớnh ấy cần thiết cho suốt cả cuộc đời

Đối với mạch kiến thức: “Giải toán có lời văn”, là một trong năm mạch kiến thức cơ bản xuyên suốt chương trình Toán cấp tiểu học Thông qua giải toán

có lời văn, các em được phát triển trí tuệ, được rèn luyện kỹ năng tổng hợp: đọc, viết, diễn đạt, trình bày, tính toán Toán có lời văn là mạch kiến thức tổng hợp của các mạch kiến thức toán học, giải toán có lời văn các em sẽ được giải các loại toán về số học, các yếu tố đại số, các yếu tố hình học và đo đại lượng Toán có lời văn là chiếc cầu nối giữa toán học và thực tế đời sống, giữa toán học với các môn học khác

Vì vậy, việc rèn kỹ năng giải toán có lời văn cho học sinh là trách nhiệm nghĩa vụ đối với giáo viên

2 Cơ sở thực tiễn

Trong các mạch kiến thức toán ở chương trình toán Tiểu học thì mạch kiến thức

“Giải toán có lời văn” là mạch kiến thức khó khăn nhất đối với học sinh, và càng khó khăn hơn đối với học sinh lớp Một Bởi vì đối với lớp Một: Vốn từ, vốn hiểu biết, khả năng đọc hiểu, khả năng tư duy lôgic của các em còn rất hạn chế Nhiều khi với một bài toán có lời văn các em có thể đặt và tính đúng phép tính của bài nhưng không thể trả lời hoặc lý giải là tại sao các em lại có được phép tính như vậy Thực tế hiện nay cho thấy, các em thực sự lúng túng khi giải bài toán có lời văn Một số em chưa biết tóm tắt bài toán, chưa biết phân tích đề toán để tìm ra đường lối giải, chưa biết tổng hợp để trình bày bài giải, diễn đạt câu lời giải còn vụng về, thiếu lôgic Một số em giải toán một cách máy móc nặng về dập khuôn, bắt chước

Bên cạnh đó còn có một số giáo viên chưa phát huy được tích cực chủ động của

học sinh, một số giáo viên vẫn dạy học theo hình thức “Thầy truyền thụ, trò tiếp nhận ghi nhớ” Một số giáo viên ngại sử dụng đồ dùng minh hoạ, ngại tóm tắt bằng sơ đồ hình vẽ hoặc đoạn thẳng, sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp trong việc giúp học sinh tìm đường lối giải và giải toán còn khó hiểu

Về mặt nhận thức giáo viên còn coi việc dạy cho học sinh “Giải toán có lời văn” cho học sinh lớp 1 là đơn giản, dễ dàng nên chưa tìm tòi nghiên cứu để có phương pháp giảng dạy có hiệu quả

Vốn từ, vốn kiến thức, kinh nghiệm thực tế của học sinh lớp 1 còn rất hạn chế nên khi giảng dạy cho học sinh lớp 1 giáo viên đã diễn đạt như với các lớp trên làm học sinh lớp 1 khó hiểu và không thể tiếp thu được kiến thức và không đạt kết quả tốt trong việc giải các bài toán có lời văn

Chính vì những vấn đề nêu trên, từ sau khi đi học để tiếp cận kiến thức và phương pháp giảng dạy của lớp 1, đặc biệt còn được nhà trường giao cho trực tiếp phụ trách lớp 1, bản thân tôi có nhiều trăn trở: "Làm thế nào để học sinh lớp 1 giải toán có lời văn đạt kết quả cao?" Đây là điều mà rất nhiều đồng nghiệp của tôi đặc biệt quan tâm Về phía mình, sau khi nghiên cứu nội dung kiến thức và được tiếp cận với học sinh lớp 1, tôi đã áp dụng một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng việc dạy giải toán có lời văn cho học sinh lớp 1

Sau đây, tôi xin trình bày: “ Một số biện pháp rèn kỹ năng giải toán có lời văn cho học sinh lớp 1” mà tôi đã áp dụng

3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề

a Nhận xét, tìm hiểu tình hình thực tế

Trong năm học 2015 - 2016 tôi được giao nhiệm vụ chủ nhiệm lớp 1C với

26 học sinh, qua tìm hiểu thực tế lớp mình và trao đổi đối với các đồng nghiệp, tôi thấy kết quả giải toán có lời văn có những ưu, nhược điểm sau:

*) Ưu điểm

- Học sinh nắm được nội dung bài toán, hiểu câu hỏi

- Phần lớn học sinh biết xây dựng phép tính phù hợp với nội dung bài

*) Nhược điểm

- Nhiều học sinh không biết tóm tắt hoặc tóm tắt sai

- Trả lời không đúng với yêu cầu của bài, lời giải không phù hợp với phép tính

- Trình bày giải thiếu khoa học

- Viết sai danh số

*) Qua khảo sát 2 bài toán dưới đây, chất lượng thu được như sau:

Bài 1: Thành gấp được 6 máy bay, Tâm gấp được 4 máy bay Hỏi cả 2 bạn gấp được bao nhiêu máy bay?

Bài 2: Lan gấp được 10 cái thuyền, Lan cho em 4 cái thuyền Hỏi Lan còn mấy cái thuyền?

Kết quả:

Biết giải và trình bày bài giải khoa học 18/26 69 %

Chưa biết giải và trình bày bài giải theo

đúng các bước

Trong đó học sinh mắc một số lỗi sau:

+ Tóm tắt không đúng, thiếu chính xác

+ Trả lời không phù hợp với phép tính

+ Phép tính sai

+ Sai danh số

+ Trình bày thiếu khoa học

Có học sinh trong bài làm còn mắc nhiều lỗi trên

Từ sự tìm hiểu, phân loại trên đây, tôi đã tiến hành điều tra từng đối tượng học sinh và nhận thức có một số nguyên nhân cơ bản sau đây dẫn đến kết quả chưa cao trong giải toán có lời văn

b Nguyên nhân

*) Nguyên nhân khách quan

+ Nội dung, chương trình, kiến thức môn Toán lớp 1 tăng nhiều, đòi hỏi học sinh phải tiếp thu, lĩnh hội những kiến thức tương đối nặng

+ Học sinh vùng nông thôn bị ảnh hưởng nhiều bởi tư tưởng lạc hậu; phụ huynh học sinh có tư tưởng khoán trắng cho nhà trường, thiếu sự quan tâm đến việc học của con em mình, việc mua sắm sách giáo khoa và đồ dùng học tập đôi khi còn hạn chế ở 1 vài học sinh

*) Nguyên nhân chủ quan

+ Đặc thù của học sinh lớp 1 là mới từ Mẫu giáo chuyển lên Tiểu học nên các em còn chơi nhiều hơn học Khả năng ghi nhớ của các em chưa bền vững, vốn ngôn ngữ còn ít

+ Học sinh chưa đọc kỹ đầu bài, khả năng phân tích đầu bài còn hạn chế Chưa xác định rõ cái gì đã biết, cái gì chưa biết, cái gì cần tìm

+ Chưa biết phân tích các mối quan hệ của dữ kiện trong bài, chưa biết cách xác định các yếu tố liên quan, lúng túng trong việc trình bày

+ Phương pháp dạy của giáo viên còn hạn chế, chưa lấy học sinh là trung tâm của quá trình dạy học GV chưa chuẩn bị tốt cho các em khi dạy những bài trước Những bài nhìn tranh vẽ viết phép tính thích hợp, đối với những bài này hầu như học sinh đều làm được nên GV tỏ ra chủ quan, ít nhấn mạnh mà chỉ tập trung vào kĩ năng đặt tính, tính toán của HS mà quên mất rằng đó là những bài toán làm bước đệm, bước khởi đầu của dạng toán có lời văn sau này

Từ những nguyên nhân này, tôi đã lựa chọn một số phương pháp, biện pháp và hình thành chủ yếu để khắc phục từng bước nhằm nâng cao chất lượng phần giải toán có lời văn như sau:

a Phương pháp trực quan

b Phương pháp hỏi đáp (đàm thoại)

c Phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề

d Phương pháp luyện tập thực hành

Trong việc rèn cho học sinh giải toán có lời văn, tôi áp dụng linh hoạt các phương pháp đảm bảo nguyên tắc: Học sinh là người tự phát hiện, tự chiếm lĩnh kiến thức từ sách giáo khoa, thông qua kinh nghiệm trong cuộc sống của trẻ, kế thừa những tri thức học sinh đã có, thông qua đồ dùng dạy học theo hướng "Nhẹ nhàng, tự nhiên, chất lượng"

Để học sinh lớp 1 giải toán có lời văn đạt kết quả cao, trước khi vào hướng dẫn học sinh, tôi đặc biệt quan tâm tới việc rèn nền nếp cho học sinh trong khi học Cụ thể như:

a Đồ dùng học tập:

- Yêu cầu học sinh chuẩn bị đầy đủ dụng cụ học tập (sách giáo khoa, bộ đồ dùng học toán, vở toán, bút, thước, bảng con, phấn…)

Học sinh có đủ dụng cụ học tập sẽ là thuận lợi lớn khi giáo viên giảng bài, giao bài tập cho các em làm Đặc biệt là thao tác thực hành của học sinh cùng với giáo viên, giúp học sinh yên tâm học tập, tiếp thu bài tốt hơn

Trường hợp học sinh quá khó khăn, không có điều kiện mua sách giáo khoa, bộ đồ dùng học Toán… tôi dùng quỹ lớp để hỗ trợ các em

b Rèn thói quen chú ý trong giờ học:

+ Trong khi giáo viên giảng thì 100% học sinh phải chú ý, không có hiện tượng học sinh làm việc riêng, nhìn ra ngoài

+ Do học sinh lớp 1 các thao tác còn chậm, thời gian dạy một tiết học là 40 phút nên phải tận dụng tốt quỹ thời gian thì học sinh mới hiểu bài được chắc chắn

c Rèn thói quen kiểm tra lại bài làm 1 đến 2 lần:

+ Sau khi làm xong, học sinh cần đọc lại lời giải, kiểm tra kết quả các phép tính, đáp số, danh số, bước này giúp học sinh rèn tính cẩn thận để đạt kết quả cao trong học tập

Từ việc rèn nền nếp thói quen trên, tôi tiến hành hướng dẫn học sinh từng

bước để rèn kỹ năng giải toán có lời văn như sau:

Bước 1: Rèn kỹ năng hiểu bài toán

Để làm được bài Toán có lời văn thì điều quan trọng nhất là học sinh phải hiểu được bài toán, xem bài toán cho biết những gì? Cần tìm những gì? Tìm bằng cách nào? Do vậy, để giúp học sinh hiểu được bài toán tôi tiến hành như sau:

Giáo viên cần tổ chức cho các em đọc kỹ đề toán, hiểu rõ một số từ khoá quan trọng như: “ thêm, và, tất cả, … ” hoặc “bớt đi, bay đi, ăn đi, bán đi, còn lại, …” (có thể kết hợp quan sát tranh vẽ để hỗ trợ) Để học sinh dễ hiểu đề bài, giáo viên cần gạch chân các từ ngữ chính trong đề bài sát với nội dung cần tóm tắt Khi gạch chân nên dùng phấn màu khác cho dễ nhìn

Trong thời kì đầu, giáo viên nên giúp học sinh tóm tắt đề toán bằng cách đàm thoại “Bài toán cho gì? Hỏi gì?” và dựa vào câu trả lời của học sinh để viết tóm tắt, sau đó cho học sinh dựa vào tóm tắt để nêu lại đề toán Đây là cách rất tốt để giúp trẻ ngầm phân tích đề toán

VD: Nhà An nuôi 16 con vừa gà vừa vịt Trong đó có 6 con vịt Hỏi nhà An nuôi bao nhiêu con gà?

+ Trước hết tôi cho học sinh đọc kỹ đề bài Dùng hệ thống câu hỏi gợi mở + Bài toán cho biết gì? (Nhà An nuôi 16 con vừa gà, vừa vịt, trong đó có 6 con vịt)

+ Bài toán hỏi gì (nhà An nuôi bao nhiêu con gà)

+ Cho học sinh hiểu: "Trong đó có 6 con vịt nghĩa là gì?" (Trong số 16 con

có 6 con vịt, còn lại là số con gà)

+ Sau đó tôi yêu cầu học sinh tóm tắt Với bài toán này các

em có thể tóm tắt như sau:

Tóm tắt 1

Nuôi: 16 con gà và vịt

Có : 6 con vịt

Có :…… con gà ?

Tóm tắt 2

Gà và vịt: 16 con Vịt : 6 con

Gà : ……con ? + Ở 2 cách tóm tắt trên đều đúng, song nhìn vào tóm tắt 2, ta sẽ dễ hiểu hơn, vì vậy sẽ hướng học sinh vào tóm tắt 2

Ví dụ: Nhà An có 6 con gà, mẹ mua thêm 4 con gà Hỏi nhà An có tất cả bao nhiêu con gà?

+ Ở ví dụ này, tôi hướng dẫn các em tương tự như ví dụ trên Học sinh có thể tóm tắt như sau:

Tóm tắt: 1

Thêm : 4 con gà

Có tất cả :…con gà?

Tóm tắt: 2

6 con 4 con

? con gà

Qua việc sửa dữ kiện chuyển dạng toán không những học sinh nắm được đặc trưng của một dạng bài toán có lời văn mà còn nắm chắc đặc trưng của các dạng bài toán liên quan và mối quan hệ giữa các dạng toán đó Đồng thời phát huy được tính tích cực, sáng tạo và say mê học toán ở các em Giáo viên lưu ý học sinh, khi tóm tắt bài toán phải dựa vào đặc điểm của từng dạng toán để tóm tắt cho phù hợp, khoa học

Nếu học sinh gặp khó khăn trong khi đọc đề toán thì giáo viên nên cho các em nhìn tranh và trả lời câu hỏi Ví dụ, với bài 3 trang 118, giáo viên có thể hỏi:

- Em thấy dưới ao có mấy con vịt? (… có 5 con vịt)

- Trên bờ có mấy con vịt? ( … có 4 con vịt)

- Em có bài toán thế nào? (…)

Sau đó giáo viên cho học sinh đọc (hoặc nêu) đề toán ở sách giáo khoa

Trong trường hợp không có tranh ở sách giáo khoa thì giáo viên có thể gắn mẫu vật (gà, vịt, …) lên bảng từ (bảng cài, bảng nỉ, …) để thay cho tranh để hỗ trợ học sinh đọc đề toán và tóm tắt bài toán

* Thông thường có 2 cách tóm tắt đề toán:

- Tóm tắt bằng lời:

- Tóm tắt bằng sơ đồ đoạn thẳng:

Với các cách tóm tắt trên sẽ làm cho học sinh dễ hiểu và dễ sử dụng

Sau khi hướng dẫn học sinh tóm tắt, tôi cho các em đọc lại 4 đến 5 lần để giúp các

em làm quen và nhớ cách tóm tắt ở dạng đó

Phần tiếp theo là cho học sinh nhìn vào tóm tắt để nêu lại đầu bài toán, bước này tiếp tục củng cố cho học sinh hiểu bài toán hơn Mặt khác, đây cũng là bước giúp học sinh mở rộng vốn từ, vốn ngôn ngữ mà các em phải cần đến sau này

Song song với việc hướng dẫn học sinh tóm tắt, thì phần trình bày tóm tắt của người giáo viên cũng phải mẫu mực Đối với học sinh lớp 1, tất cả những gì giáo viên làm đều là mẫu mực cho học sinh làm theo Khi đã trình bày vào vở, tiếp tục hướng dẫn học sinh viết phần tóm tắt cân đối vào giữa trang (rèn cách trình bày), có kiểm tra, uốn nắn các em