CHUYÊN ĐỀ CÁC LỰC CƠ HỌC

- Nhận xét được: lực đàn hồi có xu hướng đưa lò xo trở về trạng thái ban đầu, khi chưabiến dạng - Biểu diễn lực đàn hồi của lò xo khi bị dãn và nén - Từ thí nghiệm phát hiện ra mối quan

Trang 1

CHUYÊN ĐỀ VẬT LÝ : CÁC LỰC CƠ HỌC

KHỐI LỚP: 10

1 Xác định vấn đề cần giải quyết của chuyên đề.

Tìm hiểu đặc điểm của các lực cơ học và tác dụng của các lực đó đến chuyển động của vật Cụ thể là đặc điểm của lực hấp dẫn, trọng lực, lực đàn hồi, lực căng dây, phản lực, lực ma sát và lực hướng tâm

2 Xác định nội dung kiến thức cần xây dựng trong chuyên đề.

 Nội dung 1: Tìm hiểu đặc điểm của lực hấp dẫn và trọng lực

- Mọi vật trong vũ trụ đều hút nhau với một lực, gọi là lực hấp dẫn

- lực hấp dẫn là lực tác dụng từ xa

- Định luật vạn vật hấp dẫn: Lực hấp dẫn giữa hai chất điểm bất kỳ tỉ lệ thuận với tích 2 khối lượng của chúng và tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách giữa chúng

2 2 1 hd

r

m m G

F =

- Trọng lực của một vật là lực hấp dẫn giữa Trái Đất và vật đó

- Điểm đặt của trọng lực gọi là trọng tâm của vật

- Độ lớn trọng lực (trọng lượng):

2

h R

m M G P

) (

.

+

=

 Nội dung 2 : Tìm hiểu lực đàn hồi của lò xo, lực căng dây và phản lực của mặt tiếp xúc

1 Lực đàn hồi

- Điểm đặt:Lực đàn hồi của lò xo xuất hiện ở hai đầu của lò xo và tác dụng vào các vật

tiếp xúc hoặc gắn với nó làm nó biến dạng

- Hướng: Ngược với hướng của ngoại lực gây biến dạng:

+ Khi bị dãn, lực đàn hồi hướng theo trục vào phía trong

+ Khi bị nén, lực đàn hồi hướng theo trục ra ngoài

- Độ lớn : (định luật Húc) Trong giới hạn đàn hồi, độ lớn của lực đàn hồi của lò xo tỉ

lệ thuận với độ biến dạng của lò xo

F đh = k∆ l

2 Lực căng dây và phản lực của mặt tiếp xúc

- Đối với dây cao su, dây thép…, khi bị kéo, lực đàn hồi gọi là lực căng

- Đối với các mặt tiếp xúc bị biến dạng khi ép vào nhau, lực đàn hồi có phương vông góc với mặt tiếp xúc

 Nội dung 3: Tìm hiểu lực ma sát

- Định nghĩa: Khi một vật chuyển động trượt trên một bề mặt, thì bề mặt tác dụng lên

vật một lực cản trở chuyển động của vật gọi là lực ma sát trượt

- Độ lớn của lực ma sát trượt: F mst = µt N

Trang 2

+ Không phụ thuộc vào diện tích tiếp xúc và tốc độ của vật.

+ Tỉ lệ với độ lớn của áp lực

+ Phụ thuộc vào vật liệu và tình trạng của của 2 mặt tiếp xúc

 Nội dung 4: Tìm hiểu lực hướng tâm

- Lực (hay hợp của các lực) tác dụng vào một vật chuyển động tròn đều và gây ra cho vật gia tốc hướng tâm gọi là lực hướng tâm

r

mv ma

ht

3 Xác định mục tiêu dạy học:

3.1 Kiến thức:

 Nội dung 1:

- Nêu được khái niệm về lực hấp dẫn và các đặc điểm của lực hấp dẫn.

- Phát biểu được định luật vạn vật hấp dẫn.

- Viết được công thức của lực hấp dẫn và giới hạn áp dụng công thức đó.

- Nêu được các đặc điểm về lực đàn hồi của lò xo,đặc biệt là điểm đặt và hướng.

- Phát biểu và viết được công thức của định luật Hooke, hiểu rõ ý nghĩa các đại lượng có

trong công thức và đơn vị của các đại lượng đó

- Nêu được những đặc điểm về lực căng của dây và lực pháp tuyến của hai bề mặt tiếp xúc

là hai trường hợp đặc biệt của lực đàn hồi

- Nắm được đặc điểm của lực ma sát trượt.

- Viết được công thức của lực ma sát trượt

- Nêu được ý nghĩa của lực ma sát trượt trong đời sống và kỉ thuật

- Phát biểu được định nghĩa và viết được biểu thức tính lực hướng tâm

- Nhận biết được chuyển động li tâm, nêu được một vài ví dụ về chuyển động li tâm là có

lợi hoặc có hại

3.2 Kĩ năng

- Dùng kiến thức về lực hấp dẫn để giải thích một số hiện tượng liên quan Ví dụ: sự rơi tự

do, chuyển động của các hành tinh, vệ tinh, …

- Phân biệt lực hấp dẫn với các loại lực khác như: lực điện, lực từ, lực ma sát, lực đàn hồi,

lực đẩy Acsimet, …

- Vận dụng công thức của lực hấp dẫn để giải các bài tập đơn giản

 Nội dung 2 :

- Phát hiện hướng và điểm đặt của lực đàn hồi của lò xo

Trang 3

- Nhận xét được: lực đàn hồi có xu hướng đưa lò xo trở về trạng thái ban đầu, khi chưa

biến dạng

- Biểu diễn lực đàn hồi của lò xo khi bị dãn và nén

- Từ thí nghiệm phát hiện ra mối quan hệ tỉ lệ thuận giữa độ dãn của lò xo và độ lớn của

lực đàn hồi

- Vận dụng công thức về các loại lực ma sát để giải thích một số hiện tượng trong thực tế,

đặc biệt là vai trò của lực ma sát nghỉ trong việc đi lại của người, động vật và các loại phương tiện giao thông

- Vận dụng công thức tính lực ma sát trượt để giải một số bài tập đơn giản

- Nêu được ví dụ về sự có lợi, có hại của ma sát trong thực tế và cách làm tăng, giảm ma

sát trong các trường hợp đó

 Giải thích được vai trò của lực hướng tâm trong chuyển động tròn của các vật

 Chỉ ra được lực hướng tâm trong một số trường hợp đơn giản

 Giải thích được sự chuyển động văng ra khỏi quĩ đạo tròn của một số vật

3.3 Thái độ

- Tự giác tìm hiểu bài trước khi đến lớp

- Tích cực tham gia đóng góp xây dựng bài

- Thích thú trong học tập

3.4 Năng lực có thể phát triển (định hướng các năng lực được hình thành)

- Bảng mô tả các năng lực có thể phát triển trong chủ đề

Nhóm

năng lực Năng lực thành phần Mô tả mức độ thực hiện trong chủ đề Nhóm

NLTP

liên quan

đến sử

dụng

kiến thức

vật lí

K1: Trình bày được kiến thức về các hiện tượng, đại lượng, định luật, nguyên lí vật lí cơ bản, các phép đo, các hằng số vật lí

Nêu được định nghĩa các lực cơ học

K2: Trình bày được mối quan hệ giữa các kiến thức vật lí

Viết được công thức độ lớn của các lực

cơ học

K3: Sử dụng được kiến thức vật lí để thực hiện các nhiệm vụ học tập

- Phân biệt được đặc điểm và tác dụng của các lực cơ học

- Trả lời các câu hỏi SGK

- Làm các bài tập SGK và sách bài tập

K4: Vận dụng (giải thích, dự đoán, tính toán, đề ra giải pháp, đánh giá giải pháp … ) kiến thức vật lí vào các tình huống thực tiễn

- Lấy ví dụ thực tế về tác dụng và ảnh hưởng của các lực cơ học

- Nêu rõ điều kiện để áp dụng công thức tính các lực

Trang 4

- Giải thích được các hiện tượng thực

tế dựa vào các lực cơ học

- Trả lời các câu hỏi và bài tập trong SGK

Nhóm

NLTP về

phương

pháp

(tập

trung vào

năng lực

thực

nghiệm

và năng

lực mô

hình hóa)

P1: Đặt ra những câu hỏi về một sự kiện vật lí

- Tại sao các vật ở gần Trái Đất thường bị rơi về phía Trái Đất?

- Tại sao các vệ tinh lại quanh quanh Trái Đất, các hành tinh lại quay quanh Mặt Trời?

- Tại sao một xe khi thắng gấp lại trượt một đoạn đường mới dừng lại?

P2: mô tả được các hiện tượng tự nhiên bằng ngôn ngữ vật lí và chỉ ra các quy luật vật lí trong hiện tượng đó

- Quan sát các dạng các hiện tượng thực tế như Trái Đất quay quanh Mặt Trời, các vật gần mặt Đất bị hút về phía Trái Đất, rồi mô tả lại bằng ngôn ngữ vật lí

- Quan sát thí nghiệm và nêu được cách xác định độ lớn lực ma sát, lực đàn hồi

P3: Thu thập, đánh giá, lựa chọn và

xử lí thông tin từ các nguồn khác nhau

để giải quyết vấn đề trong học tập vật lí

- Đọc SGK, tham khảo tài liệu trên mạng, quan sát các hiện tượng thực tế

- Quan sát, phân tích kết quả thí nghiệm và các tình huống thực tiễn

P4: Vận dụng sự tương tự và các mô hình để xây dựng kiến thức vật lí

Vận dụng sự tương tự của lực này để xây dựng đặc điểm của lực khác Như từ đặc điểm của lực đàn hồi ta

có thể xây dựng đặc điểm của lực căng dây và phản lực của mặt tiếp xúc

P5: Lựa chọn và sử dụng các công cụ toán học phù hợp trong học tập vật lí

Các phép biến đổi đại số và các kiến thức

về vectơ P6: chỉ ra được điều kiện lí tưởng của

hiện tượng vật lí

Nêu được điều kiện để áp dụng định luật vạn vật hấp dẫn, định luật Húc

P7: đề xuất được giả thuyết; suy ra các hệ quả có thể kiểm tra được

P8: xác định mục đích, đề xuất phương án, lắp ráp, tiến hành xử lí kết quả thí nghiệm và rút ra nhận xét

Xác định mục đích, đưa ra phương án, tiến hành thí nghiệm:

- Về lực đàn hồi

- Về lực ma sát

Rút ra nhận xét sau khi tiến hành thí nghiệm và thu kết quả

P9: Biện luận tính đúng đắn của kết Phân tích nguyên nhân gây ra sai số trong

Trang 5

quả thí nghiệm và tính đúng đắn các kết luận được khái quát hóa từ kết quả thí nghiệm này

các kết quả thí nghiệm

Nhóm

NLTP

trao đổi

thông tin

X1: trao đổi kiến thức và ứng dụng vật lí bằng ngôn ngữ vật lí và các cách diễn tả đặc thù của vật lí

Phát triển năng lực này thông qua hoạt động thảo luận nhóm để giải quyết các vấn

đề được giao như đặc điểm, tác dụng và ảnh hưởng của các lực cơ học trong thực tế

X2: phân biệt được những mô tả các hiện tượng tự nhiên bằng ngôn ngữ đời sống và ngôn ngữ vật lí (chuyên ngành )

Phân biệt được đặc điểm của từng lực và tác dụng và ảnh hưởng cụ thể của từng lực bằng ngôn ngữ đời sống và ngôn ngữ vật lí

X3: lựa chọn, đánh giá được các nguồn thông tin khác nhau,

-Nhận xét kết quả thí nghiệm -So sánh kết quả với các nhóm khác, với SGK

-Nhận xét chung X4: mô tả được cấu tạo và nguyên tắc

hoạt động của các thiết bị kĩ thuật, công nghệ

Mô ta được cấu tạo và nguyên tắc hoạt động của thiết bị giảm xóc trên ô tô và xe máy

X5: Ghi lại được các kết quả từ các hoạt động học tập vật lí của mình (nghe giảng, tìm kiếm thông tin, thí nghiệm, làm việc nhóm… )

Phát triển năng lực này thông qua hoạt động thảo luận nhóm, thông qua hoạt động báo cáo của các nhóm, hoạt động gợi ý và hợp thức hóa kiến thức của GV

X6: trình bày các kết quả từ các hoạt động học tập vật lí của mình (nghe giảng, tìm kiếm thông tin, thí nghiệm, làm việc nhóm… ) một cách phù hợp

Phát triển năng lực này thông qua hoạt động báo cáo kết quả

X7: thảo luận được kết quả công việc của mình và những vấn đề liên quan dưới góc nhìn vật lí

Phát triển năng lực này thông qua hoạt động thảo luận nhóm, báo cáo kết quả X8: tham gia hoạt động nhóm trong

học tập vật lí

Phát triển năng lực này thông qua hoạt động thảo luận nhóm

Nhóm

NLTP

liên quan

đến cá

nhân

C1: Xác định được trình độ hiện có về kiến thức, kĩ năng, thái độ của cá nhân trong học tập vật lí

- Xác định được trình độ kiến thức hiện có: lực hấp dẫn, trọng lực, lực đàn hồi,…thông qua bài bài kiểm tra ở lớp, bài tập tự giải ở nhà

- Đánh giá được kĩ năng thí nghệm

C2: Lập kế hoạch và thực hiện được

kế hoạch, điều chỉnh kế hoạch học tập vật lí nhằm nâng cao trình độ bản thân

- Lập được kế hoạch tập học vật lí và thực hiện kế hoạch học tập ở lớp,ở nhà

- Theo dõi quá trình thực hiện kế hoạch và

có điều chỉnh kế hoạch cho phù hợp nhằm

Trang 6

nâng cao trình độ của bản thân.

C3: chỉ ra được vai trò (cơ hội) và hạn chế của các quan điểm vật lí trong các trường hợp cụ thể trong môn Vật lí và ngoài môn Vật lí

Trình bày được điều kiện áp dụng các định luật vạn vật hấp dẫn và định luật Húc

C4: so sánh và đánh giá được - dưới khía cạnh vật lí- các giải pháp kĩ thuật khác nhau về mặt kinh tế, xã hội và môi trường

C5: sử dụng được kiến thức vật lí để đánh giá và cảnh báo mức độ an toàn của thí nghiệm, của các vấn đề trong cuộc sống và của các công nghệ hiện đại

* Trong cuộc sống:

- Tác dụng của trọng lực trong sự rơi của các vật gần mặt đất và ảnh hưởng đến con người

* Trong kĩ thuật:

- Các thiết bị giảm xóc

- Các vệ tinh nhân tạo C6: nhận ra được ảnh hưởng vật lí lên

các mối quan hệ xã hội và lịch sử

Nhận biết được tầm quan trọng của các kiến thức vật lí đến sự phát triển của ngành hàng không vũ trụ

4 Tiến trình dạy học:

4.1 Nội dung 1:Tìm hiểu lực hấp dẫn và trọng lực (K1, K2, K3, K4, P1, P2, P3, P4, P6, P7, P8, P9, X1, X2, X3, X5, X6, X7, X8, C1, C3, C5, C6)

4.1.1 Hoạt động 1: Lực hấp dẫn là gì?

1 Chuyển giao nhiệm vụ - Đề nghị HS làm việc cá nhân, đọc mục I trang 67 SGK

VL10, trả lời câu hỏi sau: Lực hấp dẫn gì? Cho ví dụ ?

2 Thực hiện nhiệm vụ - HS làm việc cá nhân

3 Báo cáo, thảo luận - Hai HS báo cáo trước lớp

- Các HS khác lắng nghe, đưa ra các ý kiến thảo luận

- GV xác nhận ý kiến đúng

4 Kết luận hoặc Nhận định hoặc

Hợp thức hóa kiến thức

- Thể chế hóa kiến thức

- HS ghi nhận kiến thức

4.1.2 Hoạt động 2:Lực hấp dẫn được xác định như thế nào? Điều kiện áp dụng công thức tính lực hấp dẫn

1 Chuyển giao nhiệm vụ - Đề nghị HS làm việc cá nhân, đọc mục II trang 67, 68

SGK VL10, trả lời câu hỏi sau: Lực hấp được xác định bằng định luật gì? Nội dung định luật? Điều kiện áp dụng định luật? Nêu rõ các đại lượng vật lí trong công thức.

Trang 7

4.1.3 Hoạt động 3:Trọng lực là trường hợp riêng của lực hấp dẫn Đặc điểm của trọng lực.

1 Chuyển giao nhiệm vụ - Đề nghị HS làm việc cá nhân, đọc mục III trang 68 SGK

VL10, trả lời câu hỏi sau: Trọng lực là gì? Độ lớn trọng lực được xác định như thế nào? Công thức xác định gia tốc rơi

tự do

4.1.4 Hoạt động 4:Vận dụng kiến thức giải bài tập SGK

1 Chuyển giao nhiệm vụ - Đề nghị HS làm việc nhóm, đọc và làm bài tập số 4, 5, 6,

7 SGK trang 69 và 70

4.2 Nội dung 2:Tìm hiểu lực đàn hồi của lò xo (K1, K2, K3, K4, P1, P2, P3, P4, P6, P7, P8, P9, X1, X2, X3, X5, X6, X7, X8, C1, C3, C5, C6)

4.2.1 Hoạt động 1: Tìm hiểu đặc điểm của lực đàn hồi của lò xo về điểm đặt và hướng.

Tình huống xuất phát - đề xuất vấn đề

1 Chuyển giao nhiệm vụ Dùng hai tay kéo dãn một lò xo thì hai tay có chịu tác

Trang 8

dụng lực của lò xo không? Nếu có thì lực đó có điểm đặt, hướng như thế nào? Đề nghị học sinh hoạt động nhóm

2 Thực hiện nhiệm vụ HS hoạt động nhóm

3 Báo cáo, thảo luận Hai HS đại diện hai nhóm báo cáo

4 Phát biểu vấn đề Phát biểu vấn đề đặt ra

Đề xuất giải pháp giải quyết vấn đề

dụng lực của lò xo không? Nếu có thì lực đó có điểm đặt, hướng như thế nào? Đề nghị học sinh hoạt động nhóm

2 Thực hiện nhiệm vụ Hoạt động nhóm

3 Báo cáo, thảo luận Mỗi nhóm báo cáo kết quả

4 Lựa chọn giải pháp Làm thực nghiệm

Thực hiện giải pháp giải quyết vấn đề (Lí thuyết)

dụng lực của lò xo không? Nếu có thì lực đó có điểm đặt, hướng như thế nào?

2 Thực hiện nhiệm vụ Thảo luận nhóm

4 Kết luận, nhận định Trả lời câu hỏi tình huống đặt ra

Thực hiện giải pháp giải quyết vấn đề (Thực hành)

dụng lực của lò xo không? Nếu có thì lực đó có điểm đặt, hướng như thế nào?

2 Thực hiện nhiệm vụ Hoạt động nhóm (thực hành theo nhóm)

3 Báo cáo, thảo luận Báo cáo kết quả

4 Kết luận, nhận định, hợp thức

hóa kiến thức

Nhận xét và hợp thức hoá kiến thức

4.2.2 Hoạt động 2: Tìm hiểu độ lớn của lực đàn hồi của lò xo.

Tình huống xuất phát - đề xuất vấn đề

1 Chuyển giao nhiệm vụ Độ lớn lực đàn hồi của lò xo được xác định như thế

nào?

2 Thực hiện nhiệm vụ HS hoạt động nhóm

Trang 9

3 Báo cáo, thảo luận Hai HS đại diện hai nhóm báo cáo

4 Phát biểu vấn đề Phát biểu vấn đề đặt ra

Đề xuất giải pháp giải quyết vấn đề

nào?

2 Thực hiện nhiệm vụ Hoạt động nhóm

4 Lựa chọn giải pháp Làm thực nghiệm

Thực hiện giải pháp giải quyết vấn đề (Lí thuyết)

nào?

2 Thực hiện nhiệm vụ Thảo luận nhóm

4 Kết luận, nhận định Trả lời câu hỏi tình huống đặt ra

Thực hiện giải pháp giải quyết vấn đề (Thực hành)

nào?

2 Thực hiện nhiệm vụ Hoạt động nhóm (thực hành theo nhóm)

3 Báo cáo, thảo luận Báo cáo kết quả

4 Kết luận, nhận định, hợp thức

hóa kiến thức

Nhận xét và hợp thức hoá kiến thức

4.2.3 Hoạt động 3: Tìm hiểu lực căng dây và phản lực của mặt tiêp xúc.

1 Chuyển giao nhiệm vụ - Đề nghị HS làm việc nhóm, đọc mục 4 của phần II trang

73 SGK Trả lời câu hỏi: nêu đặc điểm của lực căng, lực đàn hồi của mặt tiếp xúc khi bị ép vào?

4.3 Nội dung 3:Tìm hiểu lực ma sát (K1, K2, K3, K4, P1, P2, P3, P4, P6, P7, P8, P9, X1, X2, X3, X5, X6, X7, X8, C1, C3, C5, C6)

4.3.1 Hoạt động 1: Đo độ lớn lực ma sát như thế nào?

Trang 10

STT Bước Nội dung

1 Chuyển giao nhiệm vụ - Đề nghị HS làm việc cá nhân, đọc mục I.1 trang 75 SGK

VL10, trả lời câu hỏi sau: Đo độ lớn lực ma sát trượt như thế nào?

4.3.2 Hoạt động 2: Độ lớn lực ma sát phụ thuộc những yếu tố nào và công thức xác định như thế nào?

1 Chuyển giao nhiệm vụ - Đề nghị HS làm việc cá nhân, đọc mục I.2, I.4 trang và 76

SGK VL10, trả lời câu hỏi sau: Độ lớn lực ma sát trượt phụ thuộc những yếu tố nào? Công thức xác định như thế nào?

4.4 Nội dung 4:Tìm hiểu lực ma sát (K1, K2, K3, K4, P1, P2, P3, P4, P6, P7, P8, P9, X1, X2, X3, X5, X6, X7, X8, C1, C3, C5, C6)

4.4.1 Hoạt động 1: Lực hướng tâm là gì? Đặc điểm của lực hướng tâm.

1 Chuyển giao nhiệm vụ - Đề nghị HS làm việc cá nhân, đọc mục I.1 và I.2 trang 80

SGK VL10, trả lời câu hỏi sau: Lực hướng tâm là gì? Công thức tính

4.4.2 Hoạt động 2: Ảnh hưởng của lực hướng tâm trong thực tế.

Định dạng
Số trang	14
Dung lượng	198 KB