Bài báoTư tưởng nhân bản của phôiơbách

Đây là mảnh đấtsinh ra nhiều triết gia lỗi lạc đã in đậm dấu ấn trong quá trình phát triển của lịch sử triết học thế giới, trong đó phải kể đến Ludwig Feuerbach – người đi vào lịch sử tư

TƯ TƯỞNG NHÂN BẢN CỦA LUDWIG FEUERBACH VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ

Tóm tắt:Ludwig Feuerbach (1804 -1872), triết học duy vật của L.Ludwig

Feuerbach là sự kế tục và phát triển tư tưởng triết học của các nhà duy vật thế kỷ XVII

- XVIII ở Tây Âu Song, sự khác nhau giữa ông và các bậc tiền bối là ở chỗ, ông đã nhìn thấy được tính chất sinh động, muôn màu, muôn vẻ, đa dạng của thế giới vật chất

- giới tự nhiên, đồng thời, ông cũng thừa nhận rằng, con người bằng các giác quan đã nhận thức được thế giới đó

Từ khóa:Ludwig Feuerbach; cổ điển Đức; tư tưởng nhân bản.

Mở đầu

Triết học cổ điển Đức ra đời

trong hoàn cảnh lịch sử ở châu Âu với

những thay đổi lớn về kinh tế, chính trị,

xã hội.Giai cấp tư sản ở các nước đang

có những thắng thế nhất định trước chế

độ phong kiến.Ở Anh, cuộc cách mạng

công nghiệp đang diễn ra mạnh mẽ với

tốc độ đáng kinh ngạc Ở Pháp, cuộc

cách mạng Tư sản năm 1789 nổ ra, báo

hiệu hồi chuông khai tử của chế độ

phong kiến Trong khi đó, nước Đức

vẫn còn trong thời kỳ cuối của chế độ

phong kiến với những mâu thuẫn xã hội

đầy phức tạp.Đây là sản phẩm tất yếu

của hoàn cảnh kinh tế - xã hội Đức nửa

cuối thế kỷ XVIII – nửa đầu thế kỷ

XIX, với những mâu thuẫn kinh tế - xã

hội và tư tưởng phát sinh trong lòng xã

hội Đồng thời, với tư cách là một phần

không tách rời của châu Âu, triết học

cổ điển Đức cũng phản ánh những biến

đổi của thời đại tư bản chủ nghĩa, xuất

phát từ Hà Lan, Anh, Pháp Phần sống động của thời đại ấy đã được thể hiện trong các học thuyết triết học tại Đức với những nhà triết học vĩ đại như Kant, Hegel, và Feuerbach

Triết học cổ điển Đức là đỉnh cao của triết học Tây Âu cận đại và có ảnh hưởng to lớn tới nền triết học hiện đại.Triết học cổ điển Đức với những cái đáng quý của nó đã mang lại cái nhìn mới về thực tiễn xã hội và lịch sử nhân loại.Các nhà triết học thuộc trào lưu này đã đánh giá, đưa con người là nền tảng, xuất phát điểm của một vấn đề triết học Đây là quá trình kế tục lớn tư tưởng triết học cổ đại và triết học Phục hưng Nếu như Kant coi con người vừa

là chủ thể, vừa là kết quả của hoạt động, khẳng định hoạt động thực tiễn cao hơn lý luận thì Hegel coi bản thân lịch sử loài người là lịch sử về phương thức tồn tại của con người, coi con người là những cá thể có thể làm chủ

vận mệnh của mình Đây là mảnh đất

sinh ra nhiều triết gia lỗi lạc đã in đậm

dấu ấn trong quá trình phát triển của

lịch sử triết học thế giới, trong đó phải

kể đến Ludwig Feuerbach – người đi

vào lịch sử tư tưởng nhân loại với tư

cách là đại biểu cuối cùng của nền triết

học cổ điển Đức, là người đã đem đến

sự kết thúc đầy vinh quang cho toàn bộ

nền triết học tư sản cổ điển, là một

nahf nhà duy vật lớn nhất của triết học

thời kỳ trước Mác.(C Mác và Ph

Ăngghen (2005), Toàn tập, tr.46).

Ludwig Feuerbach (1804-1872)

là nhà triết học lỗi lạc cuối cùng của

triết học cổ điển Đức Ông đã vượt qua

cái bóng của những bậc triết gia lớn của

triết học Đức như Kant và Hegen để

đến với thế giới quan duy vật, một

trong các yếu tố quan trọng nhất của

chủ nghĩa Mác - Lêninsau này Triết

học duy vật của L.Feuerbach với những

đóng góp đã thể hiện được bản chất và

đặc điểm của triết học do ông xây dựng

với đối tượng nghiên cứu là tự nhiên và

con người Với việc đề cao vai trò và vị

trí của con người đồng thời nghiên cứu

tự nhiên trên lập trường duy vật, triết

học Feuerbach nói chung và chủ nghĩa

duy vật nói riêng đã có ảnh hưởng trực

tiếp tới sự phát triển của nền triết học

cổ điển Đức và mở ra một bước ngoặt

phát triển quan trọng trong lịch sử triết

học phương Tây, đặc biệt triết học của

chủ nghĩa Mác - Lênin

1 Nội dung tư tưởng nhân bản

trong triết học Ludwig Feuerbach

Thứ nhất, tư tưởng nhân bản trong triết học L.Feuerbach được thể hiện ở 3 nội dung chính sau: Nội dung nhân bản thứ nhất mà ông đưa ra cho triết học của mình là triết học trước hết phải gắn kết bền chặt với khoa học

tự nhiên, đặc biệt là các bộ môn của sinh vật học, như cổ sinh học, sinh lý học; các môn địa lý học, địa chất học, v.v., vì đó khoa học cho ta cơ sở để hiểu biết đúng đắn về tự nhiên, về con người Theo L.Feuerbach, sự kết hợp giữa triết học và khoa học tự nhiên là

sự kết hợp bền vững hơn, sâu sắc hơn

và có lợi hơn là sự kết hợp gượng ép đang tồn tại giữa triết học và thần học Bằng sự kết hợp này, triết học nhân bản mới có thể bảo đảm được tính khoa học, tính chân thật, giản dị và trong sáng của chính nó

Tuy vậy, phương án cải cách của Ludwig Feuerbach không tránh khỏi những ảo tưởng, do chịu sự tác động của thời đại mình Trong triết học tự nhiên, sự cải cách của L Feuerbach chỉ thể hiện được một nửa Trước hết, trong khi phê phán triết học tư biện, duy tâm của Hêgen, Ludwig Feuerbach không đánh giá đúng mức "hạt nhân hợp lý" của phép biện chứng Hêgen, vì vậy sự phê phán của ông đôi chỗ tỏ ra thiếu sâu sắc, thiếu sức thuyết phục Hơn nữa, mặc dù Ludwig Feuerbach giải quyết một cách duy vật vấn đề cơ bản của triết học, song ông lại né tránh thuật ngữ duy vật, không thừa nhận bản

chất thế giới quan của mình Ludwig

Feuerbach xuất phát từ những khiếm

khuyết của chủ nghĩa duy vật ở những

thế kỷ trước để phủ nhận các giá trị

thực sự của nó trong lịch sử, hay nói

cách khác, ông quy hiện tượng nhất

thời của một khuynh hướng thế giới về

bản chất của nó, tức "thấy cây mà

không thấy rừng" Ông nói nhiều đến

vận động, phát triển, song không lý giải

một cách đúng đắn động lực của phát

triển Trọng tâm phân tích của Ludwig

Feuerbach là làm sáng tỏ tính khách

quan của tự nhiên, chứ không phải tính

biến đổi, tính quy luật, tính tất yếu

khách quan và tính lịch sử của nó Với

những điều vừa nêu, có thể thấy rằng

Ludwig Feuerbach chưa thể vượt qua

khuôn khổ của chủ nghĩa duy vật siêu

hình

Nội dung nhân bản thứ hai nói

về nguồn gốc tự nhiên của con người

L.Feuerbach khẳng định, con người có

nguồn gốc từ tự nhiên, là sản phẩm của

một quá trình tiến hoá lâu dài của thế

giới vật chất - điều mà các nhà triết học

duy vật trước ông chưa mấy ai nói đến

Với nguyên lý nhân bản này, ông đã

chốt lại quan điểm duy vật của mình về

con người, chỉ rõ mối quan hệ chặt chẽ,

sự gắn bó hữu cơ giữa con người với

phần thế giới còn lại L.Feuerbach đã

vạch ra sai lầm nghiêm trọng của chủ

nghĩa duy tâm cũng như của tôn giáo

bằng sự khẳng định "tư duy chỉ có thể

xuất hiện từ cõi tự nhiên" Sai lầm của

quan điểm duy tâm và tôn giáo là sai lầm mang tính chất ý thức hệ, bởi theo ông, tư duy vốn là thuộc tính cơ bản của con người đã bị chủ nghĩa duy tâm

và tôn giáo tách ra khỏi con người để rồi lại biến nó thành một sức mạnh siêu việt, linh thiêng, sáng tạo ra thế giới vật chất, sáng tạo ra thế giới con người, thống trị cả tự nhiên lẫn con người

Nội dung nhân bản thứ ba và cũng là nguyên lý quan trọng nhất của triết học L.Feuerbach: con người là trung tâm và cùng với giới tự nhiên, con người cũng là đối tượng nghiên cứu chủ yếu của chủ nghĩa duy vật Theo ông, con người là một sinh vật có hình thể vật chất ở trong không - thời gian

và chỉ có như vậy, con người mới có năng lực quan sát và suy nghĩ, nghĩa là

có khả năng nhận thức thế giới Con người có đầy đủ các giác quan để nhận thức thế giới xung quanh mình

Khác với các nhà triết học trước

đó khi giải quyết vấn đề cơ bản của triết học, L.Feuerbachđã đứng hẳn trên lập trường của chủ nghĩa duy vật Ông khẳng định rằng, quan hệ thật sự của tư duy đối với tồn tại là: tồn tại - chủ thể,

tư duy - thuộc tính(L.Phoiơbắc (1995),

Tuyển tập các tác phẩm triết học,

tr.128) Sự thừa nhận tư duy là thuộc tính cơ bản của con người của L.Phoiơbắc, một mặt, đã chống lại quan niệm coi tư duy như một thực thể độc lập và đối lập với con người của chủ nghĩa duy tâm và nhị nguyên luận; mặt

khác, là tiền đề để ông đưa ra nguyên lý

nhân bản thứ tư - con người là một

chỉnh thể và thống nhất, là sự thống

nhất giữa linh hồn và thể xác hay giữa

tinh thần và thể chất Tính chỉnh thể và

sự thống nhất giữa tinh thần và thể chất

của con người đã được ông quan niệm

như là bản chất tự nhiên vốn có ở mỗi

con người Từ đó, L Feuerbach đi đến

khẳng định, bản chất con người là

thống nhất, giống nhau và không thay

đổi Ông còn chỉ rõ, chỉ có về mặt lý

luận mới có thể hình dung ra sự tách

biệt giữa tinh thần và thể chất, còn

trong cuộc sống hiện thực, tinh thần và

thể chất luôn gắn bó chặt chẽ và phụ

thuộc lẫn nhau

Thứ hai,L Feuerbach đã vận

dụng những nội dung nhân bản để

xây dựng nên đạo đức học.

Về đạo đức học, L Feuerbach đã

chỉ rõ, nguồn gốc hay điều kiện đầu

tiên của đạo đức là cảm giác: "Tiếng

nói của cảm giác là mệnh lệnh tuyệt đối

đầu tiên"(L.Phoiơbắc Sđd,tr.636)

Lòng khát khao hạnh phúc là cơ sở cho

mọi hành vi của con người, nhưng hành

vi đó như thế nào thì lại phụ thuộc vào

cảm giác của họ Nhờ có cảm giác, con

người nhận biết được tốt, xấu, hạnh

phúc và bất hạnh, vui sướng và đau

khổ, vinh và nhục, v.v., từ đó mà quyết

định hành vi của mình

Ôngđã xây dựng đạo đức học

của mình dựa trên hai quy tắc cơ bản:

một là, để đạt đến hạnh phúc, con người phải biết hạn chế những nhu cầu của mình một cách hợp lý; và hai

là, phải có tình yêu trong mối quan hệ giữa người và người.Theo L Feuerbach, con người luôn có khát vọng vươn tới hạnh phúc, song lòng khát khao hạnh phúc của mỗi người không phải lúc nào cũng có thể thực hiện một cách vô điều kiện, mà luôn phải chịu hai sự uốn nắn Sự uốn nắn thứ nhất là do hậu quả tự nhiên của hành vi của người đó Bởi lẽ, ở mỗi con người đều có những giới hạn nhất định

về mặt sức lực, về tài năng và trí tuệ, và như L.Feuerbach đã viết, "sau trác táng thì đến chán chường, sau thói quen chơi bời quá độ thì đến bệnh tật" (L.Phoiơbắc Sđd, tr.621).Như vậy, sự uốn nắn thứ nhất này hoàn toàn là do những yếu tố thuần tuý tự nhiên, sinh học quy định; nó có thể không giống nhau ở những người khác nhau Sự uốn nắn thứ hai là do hậu quả xã hội của những hành vi của người đó Sống trong xã hội, con người có nhiều mối quan hệ với những người khác, mà tất

cả mọi người ai cũng có lòng khát khao đạt đến hạnh phúc Bởi vậy, nếu một người vì để đạt đến hạnh phúc cho riêng mình đã không tôn trọng hay làm xúc phạm đến hạnh phúc của người khác, thì lập tức họ sẽ bị người khác trả thù, nghĩa là, họ sẽ bị người khác phản kháng lại, thậm chí, hạnh phúc của họ còn bị phá hoại Từ đó, L.Feuerbach đã rút ra kết luận hết sức sâu sắc rằng, nếu

chúng ta muốn thoả mãn lòng mong

muốn hạnh phúc của bản thân thì cần

phải biết đánh giá đúng hậu quả của

hành vi mà mình làm, nghĩa là, phải

biết tự hạn chế nhu cầu của mình một

cách hợp lý, phải tuân theo hai uốn nắn

tự nhiên và xã hội; đồng thời phải biết

tôn trọng những người khác cũng có

quyền bình đẳng với chúng ta trong

việc mưu cầu hạnh phúc Đó mới là con

người có đạo đức

Tuy vậy, đạo đức học của

L.Feuerbach rất trừu tượng.Nó hoàn

toàn tách khỏi đời sống xã hội, khỏi quá

trình lịch sử.Bởi lẽ, con người chỉ là

một sinh vật, nó có bản chất tự nhiên

giống nhau và không thay đổi trước

những biến cố của lịch sử xã hội.Như

Ph.Ăngghen đã nhận xét, đạo đức học

của L.Ludwig Feuerbach “được gọt

giũa cho thích hợp với mọi thời kỳ, mọi

dân tộc, mọi hoàn cảnh, và chính vì thế

mà không bao giờ có thể áp dụng được

ở đâu cả.Và đối với thế giới hiện thực,

nó cũng bất lực như cái mệnh lệnh

tuyệt đối của Cantơ vậy"(C.Mác và

Ph.Ăngghen Sđd, T.21, tr.425)

Thứ ba, tính nhân bản trong

triết học L.Ludwig Feuerbach thể

hiện sâu sắc ở học thuyết về tôn giáo.

Trước hết, L.Ludwig Feuerbach

đã tiến hành phê phán tôn giáo và chủ

nghĩa duy tâm của Hêgen nói riêng, chủ

nghĩa duy tâm nói chung Ông vạch ra

mối quan hệ thân thiết và đồng hành

giữa chủ nghĩa duy tâm của Hêgen với tôn giáo (Thiên Chúa giáo) Ôngphủ nhận sự tồn tại bẩm sinh của những tình cảm tôn giáo trong con người; ông vạch

rõ nguồn gốc, bản chất của tôn giáo, sự phát triển của tôn giáo đi từ những biểu tượng vật chất tự nhiên - (Ngẫu tượng giáo) có tính chất khu vực đến những biểu tượng tinh thần, phổ biến trong phạm vi rộng lớn trên toàn thế giới Nhìn chung, sự phê phán tôn giáo của L.Feuerbach đã vượt hẳn lên so với tất

cả những nhà triết học trước ông ở chỗ, ông đã bám sát lấy con người, coi con người là trung tâm, là chủ thể sáng tạo

ra tôn giáo, chứ không phải tôn giáo làm ra con người Chính vì vậy mà L.Feuerbach chủ trương thủ tiêu hết mọi tôn giáo có thần, có Thượng đế, thiết lập nên một thứ tôn giáo mới - tôn giáo không có Thượng đế, mà "Người

là Thần đối với người" Về điều này, Ph.Ăngghen đã nhận xét: "Ludwig Feuerbach hoàn toàn không muốn xoá

bỏ tôn giáo, ông muốn hoàn thiện tôn giáo Bản thân triết học cũng phải hoà vào tôn giáo"(C.Mác và Ph.Ăngghen Sđd, T.21, tr.416)

Trong học thuyết về tôn giáo của mình, L.Feuerbach cũng nói nhiều về tình yêu giữa người và người.Mối quan

hệ thân thiết, tình yêu thương giữa người và người đã được L.Feuerbach tôn phong thành một tôn giáo, thậm chí

cả khi đó chỉ là mối quan hệ giữa hai người với nhau Đối với ông, tôn giáo

là sự thể hiện căn bản nhất cái bản chất

tình cảm yêu thương chân thực của con

người L.Feuerbach đặc biệt đề cao tình

yêu nam - nữ, coi đó là một trong

những hình thức cao nhất trong việc

thực hiện tôn giáo mới của ông

Tuy vậy, trong thuyết nhân bản

thể hiện trong quan điểm về tôn giáo,

Ludwig Feuerbach nhấn mạnh giá trị

con người, "tố chất người" nói chung,

song chưa nêu ra được những tính quy

định xã hội thực sự làm nên bản chất

con người Ông đề cao tình yêu phổ

quát, cổ suý cho huyền thoại về tình

yêu, chủ nghĩa duy tâm xã hội đan xen

với chủ nghĩa không tưởng chính trị về

một Nhà nước thể hiện sự trọn vẹn,

hiện thực, phát triển, trực tiếp của bản

chất con người Ôngphê phán một ảo

tưởng để hướng đến thứ ảo tưởng khác

- "tôn giáo của Tình yêu’ phi lịch sử

Như thế, sự tiến bộ xã hội được nhà tư

tưởng nhân bản xem xét qua lăng kính

của sự thay thế các hình thức sinh hoạt

tinh thần, chứ không phải hoạt động

thực tiễn - vật chất của con người

2 Ý nghĩa tư tưởng nhân bản trong

triết học Ludwig Feuerbach

Thứ nhất, với việc xác lập chu

nghĩa duy vật và tư tưởng nhân bản,

L.Feuerbach đã tạo nên diện mạo

mới trong triết học cổ điển Đức Triết

học nhân bản của ông được thể hiện sâu

sắc trong học thuyết về tôn giáo và đạo

đức học Ông phê phán triết học duy

tâm nói chung và triết học duy tâm của Hêgen nói riêng; ông vạch ra bản chất của tôn giáo và mối quan hệ họ hàng giữa chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo

Thứ hai, chu nghĩa duy vật nhân bản Ludwig Feuerbach - sự xác lập một chiều hướng tiến bộ trong sự phát triển cua triết học phương Tây nói chung, chu nghĩa duy vật nói riêng.

Điểm mới mà Feuerbach đóng góp vào sự phát triển của triết học phương Tây thể hiện ở chính chủ nghĩa duy vật nhân học của ông Trước Feuerbach, mỗi nhà triết học đều đưa vào học thuyết triết học của mình những nét mới, nhưng trong giới hạn của chủ nghĩa duy tâm I.Kant thực hiện “bước ngoặt Copernic” để luận chứng về khả năng và giới hạn của nhận thức, năng lực “tiên thiên” của tư duy Song, trong quá trình ấy ông đem đối lập “hiện tượng” và “vật tự nó”, xem xét không gian và thời gian như những hình thức tiên thiên của trực quan cảm tính Kant nhấn mạnh ưu thế của “lý tính thực tiễn”, song thực tiễn được ông hiểu theo nghĩa rất rộng bao hàm cả sinh hoạt đạo đức và tôn giáo Fichte thực hiện bước chuyển mới trong triết học cổ điển Đức bằng việc xây dựng hệ thống “triết học khoa học”, trong đó đề cao “cái Tôi” trong quan hệ với cái “không Tôi”, nghĩa là nhấn mạnh tính thứ nhất của ý thức, tinh thần trong quan hệ với vật chất, giới tự nhiên

Cải cách triết học của Feuerbach

trước hết thể hiện ở giải quyết một cách

duy vật vấn đề cơ bản của triết học,

thoát khỏi những luận điểm xuất phát

sai lầm của chủ nghĩa duy tâm Triết

học mới phải xem bản chất con người

là nguyên lý đầu tiên của mình, đó là

bản nguyên tích cực, hiện thực nhất

Con người và tự nhiên - đó là đối tượng

chân chính của triết học Với quá trình

cải cách triết học, Feuerbach đã tạo nên

bước phát triển mới trong triết học

phương Tây nói chung, chủ nghĩa duy

vật nói riêng, thể hiện ở những điểm

sau:

Thứ ba, sự chuyển biến tư

tưởng cua C.Mác và Ph.Ăngghen từ

chu nghĩa duy tâm sang chu nghĩa

duy vật dưới ảnh hưởng cua chu

nghĩa duy vật nhân học Ludwig

Feuerbach.

Cũng giống như các trào lưu triết

học khác, triết học Mác không nằm

ngoài quy luật kế thừa đó Triết học

Mác đã kế thừa những tinh hoa về mặt

tư tưởng của các bậc tiền bối và trên cơ

sở kế thừa đó nó đã phát triển thành

một học thuyết Như ở trên V.I.Lenin đã

nói, một trong những nguồn gốc lý luận

hình thành triết học Mác đó là triết học

cổ điển Đức, mà trực tiếp là phép biện

chứng của Hegel và chủ nghĩa duy vật

nhân học của Feuerbach Nếu như phép

biện chứng của Hegel đã giúp C.Mác

và Ph.Ăngghen khắc phục được tính

siêu hình, máy móc của chủ nghĩa duy

vật cũ, thì tinh thần kiên quyết duy vật

của Feuerbach lại có tác dụng to lớn kéo các ông thoát khỏi ảnh hưởng của chủ nghĩa duy tâm để chuyển hẳn sang lập trường của chủ nghĩa duy vật Feuerbach đã cung cấp cho C.Mác và Ph.Ăngghen vũ khí tư tưởng để phê phán Hegel, nhờ đó mà các ông vượt qua Hêgen V.I.Lenin khẳng định “ Nó

là người thừa kế chính đáng của tất cả những cái tốt đẹp nhất mà loài người đã tạo ra từ hồi thế kỷ XIX, đó là triết học Đức, kinh tế chính trị học Anh và chủ nghĩa xã hội Pháp” (V.I.Lênin (1982), Toàn tập, tập 32, tr 254)

Thứ tư, từ chu nghĩa duy vật nhân bản Ludwig Feuerbach đến bước ngoặt cách mạng trong lịch sư triết học Feuerbach là nhà tư tưởng đại

diện cho các lực lượng xã hội tiến bộ tại Đức trước khi chủ nghĩa Mác ra đời Mặc dù, Feuerbach không tham gia trực tiếp vào cuộc đấu tranh chính trị, song ông bày tỏ rõ ràng và thẳng thắn những quan điểm dân chủ của mình Feuerbach nhìn thấy nhiệm vụ chủ yếu của công cuộc cải tổ dân chủ là ở chỗ phải giải phóng mọi người ra khỏi xiềng xích phong kiến và những ràng buộc chính trị, còn trong đời sống tinh thần – ra khỏi sai lầm của triết học duy tâm và tín điều tôn giáo

Kết luận

Từ những nội dung và đặc điểm

cơ bản trong chủ nghĩa duy vật nhân học Feuerbach, có thể thấy chủ nghĩa duy vật nhân học Feuerbach đã để lại cho

triết học nhân loại những di sản vô cùng

quí báu: Thứ nhất, Feuerbach tiếp tục

làm rõ quan điểm của chủ nghĩa duy vật

về vật chất và phương thức tồn tại của

nó; về tự nhiên, về mối quan hệ giữa

vật chất và ý thức Thứ hai, với việc

khẳng định triết học của mình là nhân

học, Feuerbach đã mở ra khả năng phát

triển truyền thống của nhân học với tư

cách là học thuyết về con người trong

triết học phương Tây cận, hiện đại Thứ

ba, đối với sự phát triển của chủ nghĩa duy vật, việc thống nhất chủ nghĩa duy vật với thuyết nhân học đã tạo nên hướng phát triển mới của bản thân chủ nghĩa duy vật Feuerbach không chỉ phê phán chủ nghĩa duy tâm và đồng minh của nó là tôn giáo, mà còn vượt qua cả tính chất máy móc của chủ nghĩa duy vật thế kỷ XVII – XVIII

Tài liệu tham khảo:

[1] Ph.Ăngghen (1963), Cách mạng dân chủ tư sản Đức, Nxb Khoa học, Hà Nội [2] Ph.Ăngghen (1976), Ludwig Feuerbach và sự cáo chung của triết học Cổ điển Đức, Nxb Sự thật, Hà Nội

[3] Hoàng Chí Bảo (1996), “Chủ nghĩa Mác là chủ nghĩa nhân đạo hiện thực mang đặc trưng khoa học và cách mạng”, Triết học (2)

[4] Quang Chiến (2000), Chân dung triết gia Đức, Nxb Trung tâm Văn hóa -Ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội

[5] Trịnh Doãn Chính, Đinh Ngọc Thạch (1999), Triết học trung cổ Tây Âu, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

[6] Doãn Chính, Đinh Ngọc Thạch (2008), Vấn đề triết học trong tác phẩm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

[7] Nguyễn Trọng Chuẩn (2002), Một số vấn đề triết học – con người – xã hội, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

[8] Phạm Văn Chung (2007), Triết học Mác về lịch sử, Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội

[9] C.Mác, Ph.Ăngghen (2005), Toàn tập, tập 4, Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội [10] Nguyễn Tiến Dũng (2001), Lịch sử triết học phương Tây, Nxb Tổng hợp TP.Hồ Chí Minh

[11] C.Mác và Ph.Ăngghen (1995), Toàn tập, Tập 21 Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội

[12] L.Phoiơbắc (1955), Tuyển tập các tác phẩm triết học, tập 2, Nxb Mátxcơva