Lý luận sử học

- Ngoài ra, do sự phát triển của lịch sử và bản thân khoa học, bên cạnh những vấn đề “truyền thống” của PPL, nhiều vấn đề mới về PPL cũng đặt ra, nhất là đối với khoa học xã hội - nhân v

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUY NHƠN

ĐỀ CƯƠNG ÔN THI TUYỂN SINH ĐÀO TẠO TRÌNH ĐỘ THẠC SĨ

CHUYÊN NGÀNH: LỊCH SỬ VIỆT NAM

MÔN: LÝ LUẬN SỬ HỌC

1 Những hiểu biết cơ bản về Lịch sử và Khoa học lịch sử

1.1 Lịch sử

- Khái niệm “lịch sử”

- Mối quan hệ giữa các đặc trưng của nội hàm khái niệm “lịch sử”

- Lịch sử tồn tại khách quan

1.2 Khoa học lịch sử

1.2.1 Sự ra đời của Khoa học lịch sử

- Quá trình ra đời

- Điều kiện hình thành

1.2.2 Đối tượng nghiên cứu của Khoa học lịch sử

* Quan niệm về đối tượng sử học thời cổ đại, phong kiến và tư bản chủ nghĩa có

những điểm khác biệt: Sử học cổ đại phương Đông, phương Tây; Sử học phong kiến

phương Đông, phương Tây; Sử học tư sản nửa đầu thế kỷ XIX trở về trước, Sử học tư sản

từ giửa thế kỷ XIX trở về sau, Sử học tư sản hiện nay

* Đối tượng của sử học theo quan điểm mácxít-lêninnít:

- Cơ sở khoa học cho việc xác định đúng đối tượng sử học theo quan điểm mácxít-lêninnít là học thuyết chủ nghĩa duy vật lịch sử Bao gồm những luận điểm cơ bản sau:

+ Lịch sử xã hội loài người là sự tiếp tục và cũng là một bộ phận của lịch sử tự nhiên, lịch sử quả đất, nó mang tính vật chất

+ Lịch sử xã hội loài người là lịch sử của sản xuất, lịch sử của các phương thức kế tiếp nhau hợp quy luật

+ Lịch sử xã hội loài người là lịch sử của quần chúng nhân dân, lực lượng sáng tạo

ra mọi giá trị vật chất và tinh thần

+ Lịch sử xã hội loài người diễn ra quanh co, phức tạp, nhưng xu thế chung là không ngừng phát triển đi lên tuân theo những quy luật khách quan,

- Nội dung đối tượng sử học theo quan điểm mácxít-lêninnít là quá trình phát

triển thực tế của xã hội loài người, cũng như từng nước, từng dân tộc trong toàn bộ tính thống nhất, tính phức tạp, tính muôn màu muôn vẻ của nó Đó là sự chuyển biến cụ thể của các phương thức sản xuất trong lịch sử (thế giới, khu vực, quốc gia, dân tộc và địa phương); là sự biểu hiện cụ thể, phong phú cuộc đấu tranh giai cấp trong lịch sử, là sự

thể hiện sinh động vai trò sáng tạo, quyết định của quần chúng nhân dân lao động đối với lịch sử.

- Phân tích nội dung đối tượng sử học theo quan điểm chủ nghĩa Mác-Lênin

1.2.3 Chức năng, nhiệm vụ của Khoa học lịch sử

* Chức năng của Khoa học lịch sử

- Chức năng nhận thức, hay chức năng khoa học.

- Chức năng phục vụ con người, hay chức năng xã hội

* Nhiệm vụ của Khoa học lịch sử

- Nhiệm vụ giáo dưỡng (nhận thức): Nghiên cứu lịch sử không phải chỉ để biết quá

khứ, mà trên cơ sở biết quá khứ, hiểu sâu sắc hiện tại, hành động tích cực trong hiện tại, tiên đoán sự phát triển của tương lai và đấu tranh cho thắng lợi tất yếu của tương lai

- Nhiệm vụ giáo dục (trí tuệ, tình cảm): Bồi dưỡng tư duy biện chứng khoa học và giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức, phẩm chất

- Nhiệm vụ thực tiễn (phục vụ cuộc sống lao động và đấu tranh xã hội): Tri thức lịch sử là một trong những vũ khí quan trọng sử dụng trong đấu tranh xã hội, đấu tranh cách mạng Người cách mạng phải hiểu biết quá khứ, phải sử dụng tri thức lịch sử làm vũ khí đấu tranh cách mạng

1.2.4 Lịch sử của Khoa học lịch sử

* Đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu của Lịch sử sử học

- Đối tượng của Lịch sử sử học là quá trình ra đời, phát triển của khoa học lịch sử Quá trình này gắn liền với bản thân sự phát triển về nhận thức lịch sử của xã hội loài người, từ khi lịch sử trở thành khoa học

- Nhiệm vụ nghiên cứu của Lịch sử sử học bao gồm:

+ Sự tích luỹ tri thức lịch sử xã hội loài người từ xưa đến nay

+ Những thành tựu nghiên cứu của nhân loại, của dân tộc mình qua các chặng đường phát triển của lịch sử

+ Tác dụng của khoa học lịch sử đối với xã hội

+ Khuynh hướng, quan điểm tư tưởng của sử học ở một thời đại nhất định; cuộc đấu tranh trong lĩnh vực sử học giữa các giai cấp, đảng phái khác nhau

+ Sự tích lũy phương pháp nghiên cứu lịch sử, sự kế thừa và phát triển của sử học + Cuộc đời, sự nghiệp của các nhà sử học và các công trình tiêu biểu của họ + Những bài học, kinh nghiệm rút ra từ nghiên cứu sử học của các thời kì

- Phương pháp nghiên cứu Lịch sử sử học

Trên cơ sở những nguyên tắc phương pháp luận nêu trên phương pháp nghiên cứu, học tập Lịch sử sử học được tiến hành như sau:

+ Thu thập một khối lượng tài liệu cơ bản, được xử lí chính xác

+ Xây dựng đề cương nghiên cứu theo để tài đã chọn hay được giao

+ Biên soạn công trình nghiên cứu

* Lịch sử sử học thế giới

- Sử học thời cổ đại - Sử học thời trung đại

- Sử học tư sản - Sử học mácxít-lêninnít

- Sử học thời kỳ hiện đại

* Lịch sử sử học Việt Nam

- Sử học thời Lý - Trần

- Sử học thời Lê - Sử học thời Nguyễn

- Sử học Việt Nam dưới thời Pháp thuộc

- Sử học Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám đến nay

1.2.5 Gia đình của khoa học lịch sử

- Các khoa học họ hàng

- Các khoa học bổ trợ

- Các khoa học láng giềng

2 Một số vấn đề cơ bản về Sử liệu học và Niên đại học

2.1 Sử liệu học

- Một số khái niệm liên quan

- Quy luật hình thành và phản ánh của tư liệu lịch sử

- Các nguồn sử liệu trong nghiên cứu lịch sử

2.2 Niên đại học

- Một số khái niệm liên quan

- Các tính thời gian trong lịch sử

- Sự chuyển đổi từ Âm lịch sang Dương lịch và ngược lại

3 Khái luận về PPL Sử học

3.1 Vấn đề PPL khoa học nói chung và PPL sử học nói riêng

- Trong những thập kỷ gần đây vấn đề PPL khoa học nói chung, PPL sử học nói riêng được đông đảo các nhà khoa học nước ngoài cũng như ở nước ta quan tâm, có nhiều hội thảo khoa học và nhiều công trình nghiên cứu được công bố

- Nội dung vấn đề PPL lẫn thuật ngữ “PPL” không phải mới xuất hiện trong thời đại chúng ta Nó ra đời cùng với sự hình thành của bản thân khoa học

- Trong nghiên cứu khoa học nói chung, lịch sử nói riêng thường diễn ra cuộc đấu tranh về quan điểm Bởi không có một lĩnh vực khoa học nào, nhất là khoa học xã hội -nhân văn, lại không vận dụng những tư tưởng và thành tựu nghiên cứu về triết học của một giai cấp để giải quyết những vấn đề đang nghiên cứu, nhất là những vấn đề lý luận

cơ bản Việc vận dụng quan điểm tư tưởng triết học của một giai cấp, thời đại lịch sử nhất định vào nghiên cứu khoa học, đó chính là vấn đề PPL khoa học

- Ở bất kỳ giai cấp, thời đại nào việc nghiên cứu khoa học bao giờ cũng đứng

trước các vấn đề cấp thiết đặt ra Nghiên cứu khoa học để làm gì? Nghiên cứu khoa học

là nghiên cứu cái gì? Nghiên cứu khoa học như thế nào? (mục đích, nội dung, phương

pháp) Đây là những vấn đề “truyền thống” của PPL khoa học nói chung, PPL khoa học

sử học nói riêng

- Ngoài ra, do sự phát triển của lịch sử và bản thân khoa học, bên cạnh những vấn

đề “truyền thống” của PPL, nhiều vấn đề mới về PPL cũng đặt ra, nhất là đối với khoa học

xã hội - nhân văn, như vận dụng thành tựu của khoa học tự nhiên - kỹ thuật vào nghiên

cứu khoa học xã hội - nhân văn; xử lý mối quan hệ giữa tính dân tộc, tính giai cấp, tính nhân loại trong nghiên cứu khoa học; phương pháp liên ngành trong nghiên cứu lịch sử

Đây là những vấn đề “hiện đại” của PPL khoa học nói chung, PPL khoa học lịch sử nói riêng

1.2 Sự cần thiết và phương pháp học tập PPL sử học mác xít-lêninnít

* Sự cần thiết

PPL sử học mácxít-lêninnít có vai trò rất quan trọng trong nghiên cứu, giảng dạy

và học tập lịch sử:

- Nếu không nắm được PPL sử học mácxít-lêninnít thì các nhà sử học sẽ mất phương hướng, không có khả năng giải quyết những vấn đề lịch sử đặt ra

- Nếu không đứng trên quan điểm PPL sử học mácxít-lêninnít thì các nhà sử học chúng ta sẽ rơi vào lập trường PPL sử học tư sản

- PPL sử học mácxít-lêninnít không chỉ có vai trò to lớn trong học tập, nghiên cứu

và giảng dạy lịch sử, mà còn trang bị cho chúng ta những lý luận cơ bản để tích cực đấu tranh chống lại những quan điểm sai trái của PPL sử học tư sản

* Phương pháp học tập

- Điều kiện tiên quyết để học tập tốt PPL sử học mácxít-lêninnít là nắm vững kiến thức triết học Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối của Đảng ta

- Ngoài ra, cần hiểu rõ những kiến thức lịch sử cụ thể Bởi vì, không nắm vững sự kiện lịch sử thì nắm các vấn đề PPL một cách chung chung, công thức về duy vật lịch sử

- Sự nhận thức lý luận bao giờ cũng gắn với thực tiễn Vì vậy, vận dụng các kiến thức về PPL sử học để giải quyết trong nhận thức những vấn đề lịch sử là yêu cầu của việc học gắn với hành, lý luận đi đôi với thực tế

- Để nhận thức các vấn đề PPL một cách sâu sắc, có kết quả về lý luận và thực tiễn cần phải đọc một số tài liệu tham khảo cần thiết, nắm vững các nội dung cơ bản, suy nghĩ tiến hành các cuộc trao đổi riêng, tổ chức xêmina, vận dụng vào việc giải quyết các vấn

đề cụ thể bằng trình bày miệng hay tập viết

4 PPL về hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử

4.1 Hiện thực lịch sử

4.1.1 Quan niệm về hiện thực lịch sử

Xung quanh vấn đề hiện thực lịch sử có tồn tại hay không, nếu có thì hiện thực lịch sử tồn tại như thế nào, từ trước đến nay có nhiều cách trả lời khác nhau:

* Sử học tư sản

- Các nhà sử học theo chủ nghĩa tương đối, chủ nghĩa thực chứng hay chủ nghĩa kinh

nghiệm khẳng định: họ chỉ tin cái gì là chân lý khi chính giác quan của mình nhìn thấy; còn

những cái gì ngoài trực quan là không có thực mà chỉ là ảo ảnh Đối với các nhà sử học này

thì quá khứ lịch sử là không có thực

- Một số sử gia theo chủ nghĩa duy tâm chủ quan cho rằng: quá khứ là cái gì

không hiện thực, vì những con người của thời đại cũ đã chết đi không bao giờ trở lại, cho nên khái niệm lịch sử của chúng ta không thể là cái phản ánh về quá khứ không tồn tại, mà chỉ là sự phản chiếu những quan điểm, khát vọng của riêng ta về cái đã qua

- Còn các sử gia theo chủ nghĩa duy tâm khách quan lại hiểu quá khứ lịch sử như cái gì “tồn tại” một chỗ nào đấy, ở bên cạnh hay phía sau cái thực tế hiện nay  lịch sử tồn tại là do “ý niệm tuyệt đối”, “tinh thần tuyệt đối”

* Sử học mácxít-lêninnít

- Các nhà sử học mácxít-lêninnít khẳng định: lịch sử xã hội loài người là một hiện

thực khách quan, tồn tại như giới tự nhiên

- Cần phân biệt hai khái niệm “tồn tại” và “hiện có”

- Từ sự phân biệt trên, chúng ta đi đến nhận thức:

Thứ nhất, lịch sử là cái đã xảy ra, không lặp lại, tức “không hiện có”, nhưng lịch

sử “không hiện có” không có nghĩa là lịch sử “không tồn tại”

Thứ hai, lịch sử là “quá khứ”, theo đúng nghĩa của từ này là cái gì đã qua và như

vậy là nó không còn tồn tại nữa Song thực ra, cái quá khứ “không còn tồn tại” ấy vẫn tồn tại trong lịch sử, trong hiện tại Dù những con người làm nên quá khứ đã mất đi và không bao giờ sống trở lại nữa, nhưng họ đã chuẩn bị cho hiện tại ra đời Hiện tại tiếp tục, duy trì quá khứ và phát triển cao hơn theo quy luật khách quan của lịch sử

Thứ ba, quá khứ lịch sử có thể “hiện không có”, nhưng lại “hiện có”

4.1.2 Những điểm giống và khác của hiện thực lịch sử với hiện thực tự nhiên.

- Những điểm chung: đều là những bộ phận của thế giới vật chất; đều mang tính thực tại khách quan và đều bị chi phối bởi những quy luật chung nhất của thế giới vật chất

- Những điểm khác:

Thứ nhất, sự vận động của hiện thực xã hội là hoạt động thực tiễn của con người có

ý thức với tính năng động và tính tư tưởng cao, còn sự vận động của giới tự nhiên nói chung là sự vận động tự thân với tính năng động tương đối thấp, không có ý thức tư tưởng

Thứ hai, hiện thực xã hội nhìn chung mang tính không lặp lại cả về thời gian và

không gian; còn hiện thực tự nhiên thì tính lặp lại rất rõ ràng về không gian và thời gian

Thứ ba, hiện thực xã hội mang tính không lặp lại cho nên không thể quan sát trực

tiếp và tiến hành “thí nghiệm” khi nghiên cứu; còn hiện thực tự nhiên mang tính lặp lại, nên khả năng quan sát của nhà nghiên cứu, việc biểu diễn trong phòng thí nghiệm có thể tiến hành thường xuyên, thuận tiện nhằm khôi phục hiện tương khách quan

4.2 Những hiểu biết cơ bản về nhận thức lịch sử

4.2.1 Quan niệm về nhận thức lịch sử

* Sử học tư sản

Sử gia Mỹ, Biếccơ đưa ra ba luận cứ phủ nhận sự hiểu biết lịch sử như sau:

- Trong nghiên cứu lịch sử chúng ta không thể tiến hành việc quan sát trực tiếp

nên không thể hiểu được lịch sử

- Không bao giờ chúng ta có đầy đủ tài liệu lịch sử để miêu tả đầy đủ quá khứ.

- Nếu có chút ít tài liệu, thì tài liệu ấy bao giờ cũng mang tính chất chủ quan của

người nghiên cứu; bởi vì những người nghiên cứu không thể có thái độ vô tư, không thiên lệch đối với tài liệu

* Sử học mácxít-lêninnít

Thừa nhận sự tồn tại của hiện thực lịch sử, các nhà sử học mácxít-lêninnít cũng thừa nhận khả năng nhận thức của con người về hiện thực lịch sử Để chứng minh điều này, các nhà sử học mácxít-lêninnít đã phê phán và cho rằng lập luận của Biếccơ hoàn toàn không đủ cơ sở để phủ nhận khả năng nhận thức lịch sử của con người Bởi lẽ:

- Việc không trực tiếp quan sát lịch sử không phải là trở ngại ngăn cản chúng ta

hiểu biết quá khứ, vì ngay trong việc nghiên cứu một số ngành khoa học tự nhiên, trong thực nghiệm cũng như trong lý thuyết, không phải lúc nào nhà khoa học cũng trực tiếp quan sát, song vẫn tìm ra chân lý khách quan

- Việc nhà sử học không trực tiếp và không thể nào trực tiếp quan sát lịch sử là một khó khăn cho nghiên cứu lịch sử, nhưng cũng có thể khắc phục được bằng việc nghiên cứu các nguồn tài liệu, được xử lý một cách chính xác khoa học Hơn nữa, trong một mức độ nhất định nào đó, nhà sử học cũng trực tiếp quan sát các tài liệu, đặc biệt là các tài liệu khảo cổ, các di vật, di tích

- Mục đích cuối cùng của nghiên cứu lịch sử không phải là miêu tả đầy đủ, chi tiết

toàn bộ đời sống xã hội trong quá khứ Điều này không cần thiết phải làm; hơn nữa, cũng không thể nào làm được Trong nghiên cứu lịch sử, điều quan trọng nhất không phải là thu thập thật nhiều tài liệu, mà là phải có những loại tài liệu cơ bản, cần thiết đủ để khôi phục được chính xác lịch sử quá khứ

- Các nhà sử học mácxít-lêninnít cho rằng, hiện thực lịch sử tồn tại khách quan, sự nhận thức của con người mang tính chủ quan; song không phải vì thế mà phủ nhận tính khách quan của nhận thức lịch sử Nội dung khách quan của sự kiện lịch sử và việc sử dụng tài liệu-sự kiện theo yêu cầu chủ quan của nhà sử học phải phù hợp, nhằm đạt được mục đích của việc nghiên cứu là tìm ra chân lý Cơ sở để cho nhận thức chủ quan của con người phù hợp với tiến trình khách quan của lịch sử chính là chủ nghĩa duy vật lịch sử

4.2.2 Lịch sử của chủ thể hóa

- Thế nào là lịch sử của chủ thể hóa?

- Vì sao lịch sử nhận thức là lịch sử của chủ thể hóa?

- Mối quan hệ giữa lịch sử nhân thức với lịch sử hiện thực Lịch sử khách thể là lịch sử hiện thực, tồn tại khách quan, đã từng xảy ra và chỉ xảy ra một lần duy nhất, không lặp lại; còn lịch sử của chủ thể hóa là sự nhận thức của con người về lịch sử khách quan đó  Giữa chúng có quan hệ với nhau Đó là mối quan hệ giữa thực tế và phản ánh,

đó là mối quan hệ giữa ăn khớp và tách rời, nhưng trong bất kỳ tình huống nào cũng không thể giống nhau hoàn toàn

5 Quan điểm mác xít về tính khoa học và tính đảng trong nhận thức lịch sử

Vấn đề tính khoa học và tính đảng cũng như mối quan hệ giữa chúng trong nghiên cứu lịch sử là chủ đề của nhiều cuộc thảo luận, tranh luận gay gắt về tư tưởng và học thuật Nhiều ý kiến nêu lên mâu thuẫn giữa tính khoa học và tính đảng, có người khẳng định mối quan hệ giữa hai phạm trù này, nhưng lại đặt tính Đảng Cộng sản lên trước tính khoa học, cũng có không ít người phủ nhận tính đảng trong nghiên cứu lịch sử Vậy, cần nhận thức cho đúng về tính khoa học và tính đảng; mối quan hệ giữa chúng trong sử học

mácxít-lênininnít như thế nào?

5.1 Quan niệm về tính khoa học và tính đảng trong nhận thức lịch sử

* Các sử gia tư sản phủ nhận tính giai cấp, tính đảng, tính tư tưởng trong nghiên

cứu khoa học nói chung, khoa học lịch sử nói riêng Họ cho rằng, nghiên cứu khoa học phải “khách quan”, “vô tư”! Theo họ, nếu tư tưởng giai cấp chi phối hoạt động nghiên cứu khoa học thì khoa học không thể đạt đến chân lý, không phản ánh được sự tồn tại khách quan của sự vật, hiện tượng

* Sử học mácxít-lêninnít công khai thừa nhận tính tư tưởng, tính giai cấp, tính

đảng của khoa học, nhất là khoa học xã hội và nhân văn, trong đó có sử học Trong đó:

- Đảm bảo tính khoa học là mục tiêu hàng đầu mà các nhà khoa học hướng tới, song trong xã hội có giai cấp, người nghiên cứu luôn đứng trên cơ sở một cơ sở học thuyết nhất định vì tất cả các nhà nghiên cứu đều xuất thân từ giai cấp nhất định, phục vụ cho quyền lợi của giai cấp, không thể có một khoa học hoàn toàn “vô tư” Hoạt động nghiên cứu khoa học là một bộ phận không thể tách rời và có quan hệ mật thiết với các hoạt động xã hội khác, trong những bối cảnh lịch sử cụ thể

- Nói đến khoa học là phải đạt đến chân lý, phải phản ánh được sự tồn tại khách quan của sự vật hiện tượng một cách chân thực; nhưng không thể dừng lại ở sự phản ánh

sự vật hiện tượng cụ thể mà còn phải đạt đến sự khái quát lí luận và có thể vận dụng những kết quả nghiên cứu phục vụ cuộc đấu tranh vì tiến bộ, công bằng xã hội

- Sử học mácxít-lêninnít trong khi đề cao tính khoa học cũng khẳng định nguyên tắc phải đứng trên cơ sở những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin (và tư tưởng Hồ Chí Minh đối với các nhà sử học Việt Nam), mà cốt lõi là học thuyết CN duy vật lịch sử

5.2 Nội dung tính khoa học và tính Đảng vô sản trong nhận thức lịch sử

* Nội dung tính khoa học

- Phản ánh sự tồn tại của hiện thực quá khứ khách quan, chân thực, cụ thể.

- Đạt đến sự khái quát lý luận, làm rõ bản chất, quy luật, các mối quan hệ của sự vật hiện tượng, tiếp cận gần hơn tới chân lý

- Trang bị học thuyết tư tưởng của giai cấp tiên tiến bộ, xác định rõ đối tượng nghiên cứu, có quan điểm phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu đúng đắn

- Trình bày kết quả nghiên cứu đảm bảo tính logic, hệ thống, tính cập nhật

- Thành tựu nghiên cứu của sử học phải được vận dụng trong các khoa học khác, phục vụ đắc lực các nhiệm vụ xã hội, nhất là trong cuộc đấu tranh giai cấp

* Nội dung tính Đảng vô sản trong nhận thức lịch sử

- Đứng vững trên lập trường của giai cấp vô sản, trung thành với lý tưởng cộng sản

để hướng đến mục tiêu đấu tranh của giai cấp vô sản, chống lại những tư tưởng xuyên tạc, bóp méo lịch sử; xâm phạm quyền lợi, lý tưởng của giai cấp vô sản và nhân dân lao động

- Nhận thức, vận dụng đúng, linh hoạt, sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng

Hồ Chí Minh vào trong nhận thức lịch sử Tránh tư tưởng rập khuôn, máy móc, giáo điều, áp dụng cứng nhắc quan điểm chủ nghĩa Mác-Lênin

- Nhận thức và quán triệt đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước ta trong nhận thức lịch sử

- Đảm bảo tính chiến đấu của mácxít-lêninnít Tính chiến đấu không đối lập với tinh thần học tập, kế thừa những thành tựu nghiên cứu, những di sản văn hóa tiến bộ nói chung của nhân loại

- Có tính sáng tạo, chống rập khuôn, giáo điều

- Có ý thức tổ chức kỉ luật nhất là trong công bố thông tin khoa học Điều này không ngăn cản sự chủ động, sáng tạo của nhà nghiên cứu Phải xem lợi ích dân tộc, lợi ích nhân dân lao động là trên hết

5.3 Mối quan hệ giữa tính khoa học và tính đảng trong nhận thức lịch sử

* Đối với sử học học tư sản tính khoa học và tính đảng tư sản về cơ bản là không

thống nhất

* Đối với sử học mácxít-lêninnít tính khoa học và tính đảng là hai phạm trù khác

nhau, nhưng chúng có mối quan hệ chặt chẽ, tác động lẫn nhau Theo đó:

+ Tính Đảng vô sản chỉ đạo phương hướng nghiên cứu đúng đắn, đưa sử học đạt đến chân lý khách quan (tính Đảng càng cao thì tính khoa học càng sâu)

+ Sử học phát triển, đạt tính chân lí khách quan sẽ góp phần phục vụ tốt lợi ích giai cấp, dân tộc (tính khoa học càng cao thì tính Đảng càng phát huy hiệu quả)

+ Nói đến tính Đảng không chỉ đề cập đến quan điểm, lập trường giai cấp mà còn gắn liền vấn đề nội dung và phương pháp nghiên cứu Tuy nhiên, nếu chỉ chú ý áp dụng quan điểm, lập trường giai cấp một cách máy móc; không biết vận dụng sáng tạo và không ngừng trau dồi nghiệp vụ, bồi dưỡng chuyên môn, thâm nhập thực tế thì khó đảm bảo tính khoa học, sẽ tách rời tính khoa học và tính Đảng Trong nghiên cứu khoa học

nói chung, sử học nói riêng chúng ta phải lấy tính khoa học làm đầu, đồng thời phải chú ý đảm bảo tính Đảng để khoa học đạt chân lý

6 Quan điểm mác-xít về tính khách quan và chủ quan trong nhận thức lịch sử

Chủ nghĩa khách quan và chủ nghĩa chủ quan là một trong những vấn đề quan trọng của PPLSH đã được bàn luận từ lâu Đây không phải là vấn đề thuộc về phương pháp nghiên cứu, mà còn thuộc về quan điểm, lập trường giai cấp của nhà nghiên cứu Tùy theo cách giải quyết vấn đề này như thế nào mà có thể phân biệt được quan điểm mácxít-lêninnít và quan điểm tư sản về nhận thức và trình bày chân lý khách quan của lịch sử

6.1 Chủ nghĩa khách quan và chủ nghĩa chủ quan trong sử học tư sản

Trong sử học tư sản từ trước đến nay có nhiều trào lưu tư tưởng khác nhau, thậm chí đối lập nhau Song, những trào lưu tư tưởng khác nhau của sử học tư sản đều có thể quy về hai khuynh hướng chính: chủ nghĩa khách quan và chủ nghĩa chủ quan Tuy nhiên, sự phân biệt này cũng chỉ là tương đối Bởi vì, cả hai khuynh hướng này đều là những biểu hiện khác nhau của triết học duy tâm, siêu hình trong sử học tư sản, chúng có cùng nguồn gốc giai cấp và mục đích như nhau: nhận thức lịch sử để phục vụ cho giai cấp tư sản

6.1.1 Chủ nghĩa khách quan trong sử học tư sản

- Chủ nghĩa khách quan trong trong sử học tư sản là hình thái ý thức tư tưởng của giai cấp tư sản Nó được xây dựng trên nguyên lý triết học duy tâm khách quan, cho rằng

cơ sở của mọi sự vật tồn tại không phải là do ý thức con người mà là một ý thức khách quan thần bí nào đó, như “ý niệm tuyệt đối”, “tinh thần tuyệt đối”,

- Chủ nghĩa khách quan trong sử học tư sản không phải lúc nào cũng biểu hiện giống nhau, mà thay đổi tùy theo vị trí của giai cấp tư sản trong lịch sử Nó có những biểu hiện chủ yếu như: Tuyệt đối hóa quy luật lịch sử; phủ nhận tính giai cấp, tính đảng trong nghiên cứu lịch sử,

6.1.2 Chủ nghĩa chủ quan trong sử học tư sản

- Chủ nghĩa chủ quan trong sử học tư sản là ý thức hệ của giai cấp tư sản và

giai cấp tiểu tư sản Nó được xây dựng trên nguyên lý triết học duy tâm khách quan, cho rằng cơ sở của mọi sự vật tồn tại là do cảm giác, biểu tượng và ý thức của con người.

- Chủ nghĩa chủ quan trong sử học tư sản có nhiều biểu hiện khác nhau như: Đề cao vai trò của cá nhân trong lịch sử, lấy việc viết tiểu sử cá nhân thay cho việc viết lịch

sử, phủ nhận quy luật lịch sử, xuyên tạc quy luật lịch sử,

Hai khuynh hướng này không đối lập nhau trong phương pháp nghiên cứu, mà là những hình thức biểu hiện khác nhau của quan điểm, lập trường giai cấp của giới sử học

tư sản, đồng thời là sự biểu hiện về việc sử học tư sản không còn khả năng phản ảnh đúng thực tế khách quan của lịch sử; họ run sợ trước sự thật lịch sử và quy luật lịch sử

6.2 Quan điểm mácxít-lêninnít về tính khách quan của lịch sử

- Những người mácxít-lêninnít cho rằng, hiện thực lịch sử tồn tại khách quan, sự

nhận thức của con người mang tính chủ quan

- Sử học mácxít-lêninnít một mặt thừa nhận tính khách quan của hiện thực lịch sử,

mặt khác cũng khẳng định tính khách quan trong nhận thức lịch sử

- Quan điểm về tính khách quan trong sử học mácxít-lêninnít hoàn toàn khác hẳn,

phân biệt về nguyên tắc với chủ nghĩa khách quan trong sử học tư sản, thể hiện ở những điểm chủ yếu sau đây:

+ Sử học mácxít-lêninnít trình bày đúng hiện thực khách quan tiến trình chân xác của lịch sử, không bao giờ biện hộ, xuyên tạc quá khứ, vạch trần những mâu thuẫn đối kháng giai cấp và nhìn những mâu thuẫn này trong sự phát triển của xã hội có giai cấp

+ Giữa tính khách quan của sử học mácxít-lêninnít với chủ nghĩa khách quan trong sử học tư sản thì sử học mácxít-lêninnít công khai tuyên bố tính đảng của mình, kết hợp cao độ giữa tính khoa học và tính cách mạng để góp phần vào cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản

+ Trong sử học tư sản tính đảng và tính khách quan khoa học mâu thuẫn nhau, còn trong sử học mácxít-lêninnít có sự thống nhất giữa tính Đảng, tính khoa học và tính khách quan

Tóm lại, sử học mácxít-lêninnít chống lại cả “chủ nghĩa khách quan” và “chủ ngĩa chủ quan” tư sản, thừa nhận tính khách quan của hiện thực lịch sử và khả năng nhận thức lịch sử con người; đồng thời sử học mácxít-lêninnít chân chính phê phán những biểu hiện

“giáo điều”, “ đóng màu”, “rập khuôn”, “máy móc”

7 Quan điểm mác xít về sự kiện và quy luật lịch sử

Không có sự kiện lịch sử thì không có nhận thức lịch sử Sự kiện lịch sử và quy luật lịch sử đều là hiện thực tồn tại khách quan Sự kiện lịch sử có tính cụ thể; quy luật có

tính phổ biến, được con người nhận thức và khái quát lý luận

7.1 Quan niệm về “sự kiện”, “sự kiện lịch sử”

Theo Ăngghen: “Trong bất cứ lĩnh vực lịch sử, phải xuất phát từ những sự kiện

mà chúng ta biết được” Tuy nhiên giữa các nhà khoa học nói chung, sử học nói riêng lại

có quan niệm khác nhau về “sự kiện”, và “sự kiện lịch sử”, thậm chí đối lập nhau

* Quan niệm tư sản về về “sự kiện”, “sự kiện lịch sử”

- F.M Pôvâysơ cho rằng: Lịch sử mà chúng ta đọc, dù được xây dựng trên cơ sở

hiện thực, thực ra không phải là sự kiện mà là một loạt các phán đoán đã có, còn cái mà chúng ta gọi là khái quát lịch sử lại là những phán đoán về sự phán đoán

- C.I Biếc Cơ cho rằng: Bất cứ một sự kiện đơn giản nào cũng bao gồm trong vô

số những sự kiện khác nhỏ hơn mà nhà sử học không hề biết được.

C Hucơ cho rằng: Sự kiện chỉ được nêu ra trong quá trình nghiên cứu nhưng hi

vọng nó dẫn tới chân lí là điều phí công, vì mỗi sự kiện sinh ra là do ý thức chủ quan của nhà nghiên cứu.