Ebook dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường

Lí thuyết kiến tạo nhận thức của J.Piaget và mô hình dạy học hành động học tập khám phá của J.. Một số luận điểm dạy học theo thuyết lịch sử - văn hoa vế sự phát triển các chức năng tâm

P H A N T R Ọ N G N G Ọ

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC sư PHÀM

Mã số: 02.01.331411 ĐH 2005

MỤC L Ụ C

Phầnthứ nhất 13

Chưmg Ì 14

KHÁI Q U Á T V Ề DẠY HỌC 14

1 Ì Khái niệm học tập 14

1.1.1 Học là gi? 14

1.1.2 Các phương thức học của con người 16

1.1.3 Các cơ c h ế học của con người 20

1.2 Dạy và dạy học 25

1.2.1 Khái niệm dạy 25

1.2.2 Các phương thức dạy 26

1.2.3 Phân biệt dạy học và giáo dục 30

Chưmg2 32 c\c LÍ T H U Y Ế T TÂM LÍ HOC VỀ HỌC TẬP VÀ MÔ HÌNH DẠY

H3C 32

2.1.1 Nội dung chính của thuyết liên tưởng 32

2.1.2 M ỏ hình dạy học thông báo 34

2.2

2.2.3 Mô hình dạy học tạo tác của B.F Skinner 40

2.2.4 M ỏ hình học tập nhận thức của E.c Tolman 44

2.2.5 Mô hình học tập nhận thức xã hội của A.Bandura 46

2.2.6 Mõ hình học táp tư điều chình và biến đổi hành vi nhận thức 52

2.2.7 Các quy luật học tập 54

2.3 Lí thuyết kiến tạo nhận thức của J.Piaget và mô hình dạy

học hành động học tập khám phá của J Bruner 57

2.3.1 Lí thuyết kiến tạo nhận thức của J Piaget 57

2.3.2 Mô hình dạy học hành động học tập khám phá c ủ a Jerome

Bruner 59

3

PHAN T R Ọ N G NGỌ

DẠY HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRONG NHÀ TRƯỜNG

NHÀ X U Ấ T BẢN ĐẠI H Ọ C sư PHẠM

2.4 C á c m ỏ hình d ạ y học dựa trên lí thuyết hoạt đ ộ n g t â m lí 6 5

2.4.1 Một số luận điểm dạy học theo thuyết lịch sử - văn hoa vế sự phát triển các chức năng tâm li cấp cao của L X.Vưgotxky 65 2.4.2 Một số luận điểm dạy học chủ yếu theo lí thuyết hoai động

tâm lí của A.N.Leonchev 72 2.4.3 Lí thuyết về các bước hình thành hành động trí óc và khái

niệm của P.la.Galperin và mô hình dạy học của V.V.Davưdov 77 2.4.4 Mỏ hình dạy học của V.V.DavƯdov dựa trên cơ sở lí thuyết hoạt động tâm lí 86

Chương 3 89

MỂT SỐ VẤN Đ Ể VỀ QUÁ TRÌNH DAY HỌC 89

3 1 Khái n i ệ m quá trình d ạ y học 89

3.1.2 Cấu trúc của quá trinh dạy hoe 90 3.2 M ụ c đích d ạ y h ọ c 92

3.2.2 Các cấp độ mục đích dạy hoe 93 3.3 N ộ i d u n g d ạ y h ọ c 96

3.3.1 Nội dung học tập \ 96 3.3.2 Nội dung dạy 107 3.4 Chương trình, M ô n học, Bài h ọ c và Tài liệu h ọ c t ậ p 108

3.4.1 Chương trình dạy học 108 3.4.2 Môn học và bài học 119 3.5 Hoạt đ ộ n g d ạ y và hoạt đ ộ n g học 131

3.5.1 Sự tương tác giữa người dạy, người học và đối tương day học ." 131 3.5.2 Chức nâng của hoạt động dạy và hoạt động học trong day

học hiện đại 135

Chương 4 í42

NHỮNG VẤN Đ Ể CHUNG VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC 14Í

4 1 Khái n i ệ m phương pháp d ạ y h ọ c 14?

4.1.1 Hai hướng tiếp cận vấn đề phương pháp trong triết h ọ c 142 4.1.2 Khái niệm phương pháp dạy học 145 4.1.3 Cấu trúc phương pháp dạy học 148

4.2 Cơ sở c ủ a v i ệ c xây dựng và sử d ụ n g phương p h á p d ạ y

học 155

4.2.1 Quan hê giữa mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học

155 4.2 2 Quan hệ giữa đối tương học tập, người dạy và người học

trong hoe tập 165

4.3 Phân loại phương pháp d ạ y hoe 168

4.3.1 Vấn đề phân loại phương pháp dạy học 168

4.3.2 Các hê thống phương pháp dạy học 176

Phần thứ hai 183

CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC T R O N G NHÀ TRƯỜNG HIỆN

NAY 183

Chương 5 187

NHÓM PHƯƠNG PHÁP CHU YÊU DÙNG LợI C Ủ A GIÁO VIÊN 187

5.1.2 Điểm mạnh và hạn c h ế của phương pháp thuyết trình 188

5.2 Giải thích và trình diễn 196

5.2.1 Kĩ thuật giải thích 196

5.2.2 Kĩthuât trình diễn 201

Chương 6 208

N H Ó M PHƯƠNG PHÁP TRAO Đ ổ i 208

6 1 Phương pháp v ấ n đáp và kĩ thuật đặt c ả u hỏi 208

6.1.2 Điểm mạnh và han chế của phương pháp vấn đáp 210

6.1.3 Các loai câu hỏi 211

6.1.4 Kĩ thuật soạn thảo và sử dụng cảu hỏi 212

6 2 Phương p h á p t h ả o luận trên lớp 215

6.2.1 Khai niêm 215

6.2.2 Điểm mạnh và hạn chế của phương pháp thảo luận 215

5

6.2.3 Các bước tiến hành thảo luận 216 6.2.4 V a i trò c ủ a người điều khiển và cách d ẫ n dắt buổi t h ả o

luận 219 6.3 Phương pháp thảo luận theo nhóm nhỏ 223

6.3.2 Điểm mạnh và hạn c h ế của thảo luận theo nhóm n h ỏ 224 6.3.3 Các hình thức thảo luận nhóm 227 6.3.4 Một số gợi ý về tổ chức làm viỦc và thảo luận theo nhóm

nhỏ ' ' 229 6.4 Phương pháp động n ã o ^ 231

6.4.1 Khái niỦm 231 6.4.2 Kĩ thuật tiến hành cuộc động não 232

6.5 Xemina 234 6.5.1 Khái niỦm 234

6.5.2 Các hình thức xemina 235

Chương 7 237

NHÓM PHƯƠNG PHÁP T ổ CHỨC HÀNH ĐỘNG HOC C Ủ A HỌC VIÊN 237 7.1 Phương pháp dạy học chương trình hoa 237

7.1.1 Khái niỦm 238 7.1.2 Các đặc trưng của phương pháp dạy học chương trình hoa 239

7.1.3 Cấu trúc của một chương trình dạy học theo chương trình hoa 240 7.1.4 Các loại chương trinh 240

7.1.5 Gợi ý thiết kế chương trình dạy học 243 7.1.6 Điểm mạnh và hạn c h ế của phương pháp dạy học chương

trình hoa 243 7.2 Phương pháp day học theo mỏ hình Thầy thiết kế - Trò thi

công 245 7.2.1 Quan niỦm 245

7.2.2 Cơ sở triết học và tâm lí học của mô hình dạy hoe thầy thiết kế - trò thi công 247 7.2.3 Một số điểm chủ yếu của phương pháp dạy học thầy thiết

kế trò thi công 247

7.2.4 Điểm mạnh và hạn chê của phương pháp thấy thiết kế - trò

thi công 252

7.3 Phương pháp định hướng khái quát hành động học của

học viên 254

7.3.1 Cơ sở lí luận của phương pháp định hướng khái quát hành

động học của học viên 255

7.3.2 Các nguyên tắc của việc dạy học theo phương pháp định

hướng khái quát hành động học của học viên 257

7.3.3 Một số biện pháp kĩ thuật dạy học đọc, viết và học toán

cho học viên theo phương pháp đinh hướng khái quát hành động

học 258

7.4.1 Khái niệm 260

7.4.2 Các mức độ của phương pháp dạy học giải quyết tình

7.4.3 Gợi ý kĩ thuật thỨc hiện dạy học giải quyết tình huống có

7.5 Phương pháp dạy học bằng tình huống 269

7.5.1 Cơ sở tâm lí học và các khái niệm cơ bản 269

7.5.2 Chức năng của giáo viên trong dạy học bằng tinh huống 275

7.5.3 Điểm mạnh và hạn chế của phương pháp dạy học bằng

tinh huống 276

7.5.4 Một số gợi ý thỨc hiện phương pháp dạy học bằng tình

huống 277

Chương 8 280

NHÓM PHƯƠNG PHÁP T ổ CHỨC TƯƠNG TÁC HÀNH ĐỘNG

HOC 280

8 1 Các phương pháp kịch '*: 282

8.1.1 Khái niệm 282

8.1.2 Điểm mạnh và hạn c h ế của các phương pháp kịch 283

8.1.3 Các phương pháp kịch 284

8.2 Các phương pháp dạy học bằng trò chơi 288

8.2.1 Khái niệm 288

8.2.2 Điểm mạnh và hạn c h ế của phương pháp dạy học bằng trò

chơi 290 8.2.3 Các loại trò chơi học tập 291

8.3 D ạ y học tương tác theo lí thuyết lịch s ử v ă n hoa v ề sự phát

triển các chức năng t â m lí c ấ p c a o c ủ a L.x Vưgotxki 2 9 4 8.3.1 Dạy học tương tác phát triển là gì? 294 8.3.2 Một số điểm lưu ý trong phương pháp dạy học tương tác

phát triển 297 8.3.3 Một số gợi ý các biện pháp nâng cao hiệu quả trong dạy

học tương tác phát triển 299

Chương 9 304

CÁC PHƯƠNG PHÁP LÀM VIỆC ĐỘC LỢP C Ủ A HỌC VIÊN CÓ

S ự TRỢ GIÚP CỦA GIÁO VIÊN 304

9 1 H ọ c qua đ ọ c sách 304

9.1.1 Điểm mạnh và hạn c h ế của học qua đọc sách 305 9.1.2 Các mức độ đọc sách của học viên 306 9.1.3 Các gợi ý học viên thực hiện yêu cầu khi đọc sách 307

9.1.4 Gợi Ỷ kĩ thuật đọc sách 308

9.2 Hướng d ẫ n làm bài t ậ p , bài t ậ p lớn và tiểu luận 309

9.2.1 Bài tập 310 9.2.2 Bài tập lớn và tiểu luận 312

9.3 Phương pháp hoạt đ ộ n g s á n g t ạ o c ủ a học viên có hướng

d ẫ n 316 9.3.1 Khái niệm 316

9.3.2 Ưu thế của phương pháp hoạt động sáng tạo 317 9.3.3 Gợi ý vế phương pháp hoạt động sáng tạo của học viên 318

9.4 Phương pháp tự học 321

9.4.1 Những khó khăn của học viên khi tiến hành tự học 321 9.4.2 Một số biên pháp hướng dẫn và quản lí việc tự học của hoe

viên 322

Chương 10 326

Kĩ THUỢT SỬ DUNG PHƯƠNG TIỆN DAY HOC TRONG NHÀ * TRƯỜNG 326 10.1 Khái quát về phương tiện d ạ y học 326

10.1.1 Khái niệm 326 10.1.2 Phân loại các phương tiện dạy học 329

10.2 Sử d ụ n g phương tiện trực q u a n trong dạỵ h ọ c 335

10.2.1 Hai quan niệm về trực quan trong dạy học 336

10.2.2 Phương tiện trực quan trong dạy học 342

10.2.3 Sử dụng PTTQ trong day h ọ c 354

0 3 Gợi ý kĩ thuật s ử d ụ n g các phương tiện h ỗ trợ trong d ạ y

h ọ c 364

1 0 3 2 Cách sử dụng các bảng (biểu) treo tường 365

1 0 3 4 Các phương tiên hỗ trơ bảng máy tính, băng hình v.v 367

Chiêng li 369

CÁC PHƯƠNG PHÁP KÍCH THÍCH Đ Ỏ N G cơ HỌC TẬP C Ủ A

H O C V I Ê N 3 6 9

1 ' 1 Đ ở n g cơ học t ậ p c ủ a hoe viên 369

11.1.1 Khái niệm 369

11.1.2 Các loại đởng cơ học tập 372

1 ' 2 C á c y ế u t ố t â m lí bên trong ảnh hưởng trực tiếp tới đ ở n g

cơ h ọ c t ậ p 3 7 5

11.2.1 Nhu cẩu và nhu cầu hoe táp của con người 375

11.2.2 Mục tiêu học tập 382

11.2.3 Sự nhận thức và niềm tin hoe tập 387

11.2.4 Mởt số gai ý về biện pháp kích thích đởng cơ học t ậ p 391

1 1 3 C á c b i ệ n p h á p kích thích từ b ẽ n n g o à i ả n h hưởng tới

đ ở n g cơ học t ậ p c ủ a học viên 392

1 1 3 1 Mởt số gợi ý về biện pháp củng cổ trong lí thuyết học tập

của B.F.Skinner 393

1 1 3 2 Mởt số gợi ý giáo viên trong việc khen ngơi và phê bình

học viên 398

Chương 12 402

CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ KÉT Q U Ả HỌC TÁP 402

12.1 Khái n i ệ m c h u n g về đ á n h giá 4 0 2

1 2 1 1 Các khái niệm cơ bản 402

12.1.2 Mục tiêu và mục tiêu học tập 406

12.1.3 Các bước đánh giá 410

1 2 2 Các phương p h á p đ á n h giá kết q u ả h ọ c t ậ p c ủ a hoe viên 411

9

12.2.1 Bài kiểm tra vấn đáp (kiểm tra miệng) 412 12.2.2 Bài kiểm tra tự luận 414 12.2.3 Bài kiểm tra trắc nghiệm 415

12.2.4 Các hình thức cho điểm bài kiểm tra đánh giá 424

Chương 13 42Í

TỔ CHỨC MỘT KHOA HỌC 4 2 Í

1 3 1 C á c hoạt đ ộ n g c h u ẩ n bị c h o m ộ t khoa h ọ c 4 2 Í

13.1.1 Nhờng công việc cần chuẩn bị trước ít nhất ba tháng 429 13.1.2 Nhờng công việc cần chuẩn bị một tuần trước khi khai mạc khoa học 438 13.2 T r o n g thời gian khoa học 44C

13.2.1 Ngày khai mạc khoa học 440 13.2.2 Bài giảng mở đầu của giáo viên 441

13.2.3 Công việc của người điều phối và của trợ giảng trong khoa học 442 13.2.4 Đánh giá khoa học 443

Chương 14 450

SỬ DỤNG PHONG CÁCH VÀ QUYỂN Lực C Ủ A GIÁO VIÊN

TRONG DẠY HỌC 450

1 4 1 P h o n g c á c h d ạ y học c ủ a người giáo viên 4 5 1

14.1.1 Dạy học là quá trình lãnh đạo, tổ chức và quản li 451 14.1.2 Các phong cách dạy học của giáo viên 454

14 2 C á c m ẫ u h ọ c viên đ i ể n hình và c á c h s ử d ụ n g p h o n g

c á c h d ạ y h ọ c c ủ a giáo viên 4 6 1 14.2.1 Các mẫu học viên điển hình 461

14.2.2 Sử dụng phong cách phù hợp trong dạy học 464

14 3 Q u y ề n lực d ạ y học và c á c h sử d ụ n g q u y ề n lực dạy học

c ủ a giáo viên 472 14.3.1 Quyền lực dạy học của giáo viên trong dạy học hiện đai

4 7 3 14.3.2 Sử dụng quyển lực dạy học đối với các mẫu học viên 480 PHU LÚC 484

MỞ Đ Ầ U

T ừ t r ư ớ c t ớ i n a y t r o n g lí l u ậ n d ạ y học t h ư ờ n g c ó h a i x u

h ư é n g : M ộ t s ố n h à n g h i ê n c ứ u cô g ắ n g x â y d ự n g h ệ t h ố n g lí

Ì u ậ ì k h á i q u á t v à t r ừ u L ư ợ n g v ê d ạ y h ọ c Đ i ê u n à y d ễ l à m

n ả i l ò n g n h ữ n g n g ư ờ i có t h ó i q u e n n g ạ i t h a o t á c h o a M ộ t s ô

k h á ' t h i ê n v ẫ v i ệ c c u n g c ấ p cho g i á o v i ê n c á c c h ỉ d ẫ n c ụ t h ê

t h ó c p h ư ơ n g c h â m " h ã y l à m ( l i t ạ i đ â y v à b â y g i ờ " Đ i ê u n à y

c ũ n g d ễ gảy r a t r ạ n g t h á i k h ó c h ị u d ố i v ớ i n h ữ n g a i c ó t h ó i

b i ê n s o ạ n n h ằ m m ụ c Liêu h ư ớ n g đ ô n t h o a m ã n c á c n h u c á u

n ê u t r ê n c ủ a g i á o v i ê n V ì v ậ y n ộ i d u n g c ủ a t à i l i ệ u đ ư ợ c c ấ u

t r ú c t h à n h h a i v ấ n đ ẫ l ớ n : P h ầ n đ ầ u g ồ m 4 c h ư ơ n g , g i ớ i t h i ệ u

k h á i q u á t v ẫ d ạ y h ọ c , c á c lí t h u y ế t t â m lí h ọ c v ề d ạ y h ọ c v à

c á c n ô h ì n h d ạ y h ọ c h i ệ n n a y ; n h ữ n g v ấ n đ ề c h ủ y ế u v ê q u á

t r ì n h ( l ạ y h ọ c v à p h ư ơ n g p h á p d ạ y h ọ c N h ữ n g a i q u a n t â m

n h i ê u đ ế n t i ế n lí l u ậ n d ạ y h ọ c có t h ê t h a m k h ả o p h ầ n n à y

P h ầ n h a i g ồ m 10 c h ư ơ n g , 8 c h ư ơ n g d ầ u g i ớ i t h i ệ u c á c p h ư ơ n g

d ạ y học h i ệ n d a n g d ư ợ c d ù n g t r o n g n h à t r ư ờ n g h i ệ n n a y

N h ữ n g a i q u a n Lâm t ớ i k ĩ t h u ậ t t i ê n h à n h c á c p h ư ơ n g p h á p

d ạ y học có t h ê coi d â y l à n h ữ n g g ợ i ý h ữ u í c h C h ư ơ n g 13 g i ớ i

t h i ệ u p h ư ơ n g p h á p t ẫ c h ứ c m ộ t k h o a h ọ c n g ắ n n g à y , v ớ i d ụ n g

ý g i ú p b ạ n dọc cỏ h i ể u b i ế t t ố i t h i ế u v ề c á c h t ô c h ứ c m ộ t k h o a

h ọ c t h e o d ự á n C h ư ơ n g 14 b à n r i ê n g v ề c á c h t h ứ c s ử d ụ n g

p h o n g c á c h v à q u y ê n l ự c c ủ a n g ư ờ i g i á o v i ê n t r o n g d ạ y h ọ c ,

v ớ i d ụ n g ý l à s ự v ậ n d ụ n g c á c t h à n h L ự u c ủ a k h o a h ọ c t ô c h ứ c

l i

v à o l ĩ n h vực d ạ y học - M ộ t l ĩ n h vực- h i ệ n còn ít được giỏ

n g h i ê n c ứ u v à c á c g i á o v i ê n q u a n t á m

M ặ c d ù cuốn s á c h được v i ế t ra v ố i sự t r ă n t r o t i m tò

n h i ề u n ă m của t á c g i ả n h ư n g c h á c chan còn n h i ề u (Hóm chu';

l à m h à i l ò n g n g ư ờ i dọc T á c g i ả x i n (lược lượng t h ứ trước V í

mong n h ậ n được sự góp ý

Tác giá

Phần thứ nhất

NHỮNG VẤN ĐỂ CHUNG

VỀ DẠY HỌC

• •

13

Chương Ị

KHÁI QUÁT VỀ DẠY H Ọ C

1.1 KHÁI NIỆM HỌC T Ậ P

1.1.1 Học là gì?

Đe t ồ n t ạ i và p h á t t r i ể n , cá n h â n cần có k h ả n ă n g t h í c h ứng vói sự thay đôi của môi t r ư ờ n g sống M u ô n v ậ y cá n h ã n

đó p h ả i chuyên hoa được n h ữ n g k i n h n g h i ệ m xã h ộ i t h à n h

k i n h n g h i ệ m của r i ê n g m ì n h tức là p h ả i học V ậ y học là gì?

Thuật ngữ kinh nghiệm ở đây, nói chung trong cả tài liêu này thường được hiểu theo nghĩa chung nhất, đó là năng lực người (bao gồm cả hiểu biết, thái độ, giá trị, và kĩ năng ứng xử với môi trường tự nhiên và

xã hội)

M ộ t c h á u bé, l ầ n đ ầ u Liên t h ỉ y cóc nước n ó n g đ a n g bốc hơi, k h ô n g b i ế t đó là nước n ó n g , nó sờ tay v à o cốc nước và bị

n ó n g Sau v à i l ầ n n h ư v ậ y , k h i t h ỉ y cốc nước bóc hơi, c h á u chỉ

sờ m ộ t n g ó n t h ô i , có t í n h c h ỉ t t h ă m dò ở đ â y c h á u bé đ ã t h u

được m ộ t k i n h n g h i ệ m , d ẫ n đ ế n thay đôi hành vi của m ì n h ( 1 )

T r o n g đớt t h a m gia phong t r à o "đi t ì m (tia chỉ dỏ", do đ o à n

T N C S H ồ C h í M i n h p h á t dộng, em t h i ê u n i ê n đ ã h i ế u t h ê m

n h i ê u vê t r u y ề n t h ô n g cách m ạ n g của q u ê h ư ơ n g m ì n h Niềm

tự hào và tình yêu quê hương của em được nhân lên ( 2 ) Em

học sinh c h ư a b i ế t cách t í n h d i ệ n tích h ì n h v u ô n g , h ì n h c h ữ

n h ậ t , h ì n h b ì n h h à n h v v Sau t h ò i gian t ì m h i ể u lí t h u y ế t