Văn học dân gian cao lan nhìn từ văn hóa tộc người tt

Qua thao tác đó, luận án góp phần khẳng định mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn hóa tộc người trong tính tương tác đa chiều và biện chứng, đồng thời hiểu thêm về những đặc điểm văn

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1 PGS.TS ĐỖ LAI THÚY

HÀ NỘI, 2018

Công trình đƣợc hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học:

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp

Học viện, họp tại Học viện Khoa học xã hội, 477 Nguyễn Trãi, Quận Thanh Xuân, Hà Nội

vào hồi…….giờ…….phút, ngày…….tháng…….năm 2018

Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Học viện Khoa học Xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Người Cao Lan hiện nay đang sinh sống ở khu vực Trung du và miền núi phía Bắc Việt Nam, trong đó tập trung đông nhất ở Tuyên Quang Cũng giống như các tộc người thiểu số khác, Cao Lan có kho tàng văn học dân gian phong phú, đa dạng, gắn liền với những đặc trưng văn hóa tộc người Tuy nhiên, đến nay văn học dân gian Cao Lan chưa được nghiên cứu tổng thể, đặc biệt, chưa có nghiên cứu nào về văn học dân gian Cao Lan từ góc độ văn hóa tộc người Trước tình hình đó, hàng loạt những câu hỏi đặt ra cần được giải đáp: Từ những cạnh khía của văn hóa tộc người, ta khám phá được gì về văn học dân gian của người Cao Lan? Ngược lại, qua văn học dân gian, ta nhận biết thêm gì về văn hóa Cao Lan? Đặt trong không gian văn hóa tộc người, văn học dân gian góp phần giúp Cao Lan xác định vị thế của mình trong mối quan hệ với các tộc người khác như thế nào? Và đặc biệt, qua việc giải quyết các nghi vấn này, ta định hình được gì về bản sắc văn hóa của Cao Lan?

Nghiên cứu Văn học dân gian Cao Lan từ văn hóa tộc người chính là cái nhìn nội

– ngoại quan, sử dụng những tri thức văn hóa tộc người để minh giải các hiện tượng văn học, qua đó đưa ra một phương cách giải đáp những vấn đề nêu trên Nghiên cứu này cũng xuất phát từ thực tiễn về sự mai một nhanh chóng của văn hóa Cao Lan những năm gần đây Vì thế, luận án tận dụng hoạt động thực địa để nghiên cứu, mong góp vào hiểu biết, ở chiều sâu, văn học dân gian Cao Lan và tộc người Cao Lan

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích

Nghiên cứu văn học dân gian Cao Lan từ văn hóa tộc người, luận án hướng tới vận dụng văn hóa học như một công cụ, lấy các tri thức văn hóa tộc người để lí giải các hiện tượng văn học dân gian Qua thao tác đó, luận án góp phần khẳng định mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn hóa tộc người trong tính tương tác đa chiều

và biện chứng, đồng thời hiểu thêm về những đặc điểm văn hóa trong đời sống cũng như những đặc điểm tâm thức của người Cao Lan

2.2 Nhiệm vụ

- Nghiên cứu những lí thuyết về văn học dân gian, văn hóa tộc người, không gian xã hội như những công cụ nền tảng làm cơ sở lí thuyết cho luận án Bên cạnh đó cần tìm hiểu những vấn đề cơ bản của dân tộc học, nhân học, tâm lí học tộc người

để bổ trợ các lí thuyết trong quá trình nghiên cứu

- Phân tích, lí giải các hiện tượng văn học dân gian Cao Lan qua góc nhìn văn hóa tộc người Đây là nhiệm vụ trọng tâm của luận án

- Định hình bản sắc văn hóa Cao Lan trong mối quan hệ với các tộc người lân cận

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng: Văn học dân gian Cao Lan nhìn từ văn hóa tộc người

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về ngữ liệu khảo sát: Văn học dân gian Cao Lan rất phong phú và đa dạng,

bao gồm nhiều loại hình khác nhau (dân ca, câu đố, tục ngữ, truyện kể, truyện thơ ) Trong phạm vi luận án, chúng tôi tập trung khảo sát hai loại hình văn học dân gian đã được sưu tầm tương đối phong phú là truyện cổ và dân ca (sịnh ca) Cao Lan

- Về phạm vi lí thuyết: Văn hóa tộc người là khái niệm rộng, bao gồm mọi yếu

tố văn hóa cấu thành và làm nên đặc trưng của tộc người này so với tộc người khác

Trong phạm vi luận án, chúng tôi vận dụng những quan điểm về không gian xã hội

của G Condominas như công cụ để khảo sát, soi chiếu vào các hiện tượng văn học dân gian Cao Lan

- Về không gian/địa bàn khảo sát thực địa: Để thực hiện luận án, chúng tôi tiến

hành khảo sát người Cao Lan đang sinh sống tại các tỉnh phía Bắc như Tuyên Quang,

Phú Thọ, Yên Bái, Thái Nguyên, Bắc Giang trong đó trọng tâm là ở Tuyên Quang

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Phương pháp luận

Tiếp cận văn học dân gian Cao Lan từ văn hóa tộc người, chúng tôi tuân thủ tính hệ thống – tổng thể của văn hóa tộc người Theo đó, luận án nhận định các yếu tố của văn hóa tộc người (kinh tế, xã hội, văn hóa ) đều có liên quan, tác động qua lại với con người của tộc người đó, và qua đó, có liên hệ, tác động qua lại với nhau theo một cấu

trúc nhất định Mặt khác, chúng tôi quán triệt một số nguyên tắc trong nghiên cứu văn hóa tộc người như: nguyên tắc tổng thể, nguyên tắc phân cấp, nguyên tắc phát triển

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng kết hợp các phương pháp chính sau đây:

- Phương pháp tiếp cận văn hóa học: Từ cái nhìn văn hóa, chúng tôi sẽ tìm

thấy những mối quan hệ tương hỗ, biện chứng giữa văn hóa và văn học, sử dụng tri thức văn hóa để minh giải các vấn đề văn học, mà ở đây là văn học dân gian Cao Lan

- Phương pháp điền dã dân tộc học: Phương pháp này thể hiện ở những hình

thức tiến hành cụ thể: Một là, lấy quan sát thực địa làm cơ sở thẩm định những tư liệu đã có, đồng thời thu thập thêm tư liệu mới Hai là, phỏng vấn, trò chuyện cá nhân nhằm giúp tìm hiểu rõ hơn về nhận thức, thái độ, hành vi của người địa phương về các vấn đề của văn hóa tộc người mà họ là những thành viên

- Phương pháp so sánh: Bằng cái nhìn so sánh với các tộc người lân cận (như

Sán Chí, Tày, Nùng, Thái, Mường, H’mông…), luận án sẽ khái quát được những điểm tương đồng, khác biệt, những mối liên hệ, giao lưu tiếp biến văn hóa, văn học giữa các tộc người, từ đó bước đầu định hình bản sắc Cao Lan

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Để lí giải các hiện tượng văn học dân

gian Cao Lan từ văn hóa tộc người, luận án cần vận dụng kết hợp tri thức của nhiều ngành khoa học, như văn hóa học, nhân học, ngôn ngữ học, xã hội học…

Bên cạnh những phương pháp chính nêu trên, các phương pháp thống kê, phân loại, sơ đồ hóa cũng được chúng tôi sử dụng như những thao tác với từng nội dung cụ

thể của luận án

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án là nghiên cứu đầu tiên về văn học dân gian Cao Lan từ góc nhìn văn hóa tộc người; qua đó, tạo dựng bức tranh tổng thể của văn học dân gian Cao Lan, đồng thời nhận diện những đặc điểm bản sắc văn hóa Cao Lan trong mối quan hệ với các tộc người lân cận Trong khi đã có nhiều hướng tiếp cận khác nhau đối với văn học dân gian nói chung và văn học dân gian Cao Lan nói riêng, thì tiếp cận không

gian xã hội là sự thử nghiệm một hướng nghiên cứu mới đối với một đối tượng vốn

đã trở nên quen thuộc - văn học dân gian Cao Lan

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án

- Về lí luận: Luận án cung cấp một hướng tiếp cận mới khi nghiên cứu về văn

học dân gian từ góc độ văn hóa tộc người Cách tiếp cận này không đồng nhất với cách tiếp cận văn hóa nói chung, bởi văn hóa là chung cho mọi cộng đồng tộc người, còn văn hóa tộc người xác định những dấu ấn, những bản sắc văn hóa của tộc người này có thể phân biệt với tộc người khác

- Về thực tiễn: Luận án cung cấp thêm những hiểu biết về Cao Lan, qua đó

góp phần vào việc bảo tồn văn hóa tộc người Luận án có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên chuyên ngành ngữ văn, văn hóa học, những nghiên cứu về tộc người Cao Lan và văn hóa tộc người nói chung

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung luận án được triển khai thành 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận

Chương 2: Khái quát văn học dân gian Cao Lan

Chương 3: Văn học dân gian Cao Lan nhìn từ không gian sinh tồn

Chương 4: Văn học dân gian Cao Lan nhìn từ không gian thiêng

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Về nguồn gốc và lịch sử tộc người Cao Lan ở Việt Nam

Với vị trí chiến lược đặc biệt và những trầm tích văn hóa độc đáo, từ lâu Việt Nam đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các học giả nước ngoài Với tộc người Cao Lan, vào đầu những năm 1900, các học giả người Pháp (đáng kể nhất là

Bonifacy) đã quan tâm điều tra, khảo sát về nguồn gốc tộc người, các đặc điểm đất đai, canh tác và một số nét văn hóa truyền thống của Cao Lan

Ở Việt Nam, đến nay, các nghiên cứu đều thống nhất rằng, Cao Lan là tộc người vốn từ Trung Quốc (khu vực Quảng Đông, Quảng Tây) di cư sang Việt Nam vào cuối đời nhà Minh, đầu thời nhà Thanh cách đây khoảng 300 – 400 trăm năm (khoảng giữa những năm 1640 – 1660) Tuy nhiên vấn đề quá trình tộc người Cao Lan vẫn còn nhiều giả thuyết, nhất là việc xác định nguồn gốc tộc người Cao Lan trong mối quan hệ với các tộc người khác cùng di cư sang Việt Nam

1.1.2 Về thành phần tộc người và tộc danh Cao Lan

Qua việc tổng quan các tư liệu, chúng tôi khái quát các quan điểm đã có về thành phần tộc người và tộc danh Cao Lan trên các nhóm sau:

- Nhóm thứ nhất: Cao Lan là một bộ phận thuộc nhóm Mán (tức nhóm Dao) Tiêu biểu cho nhóm nghiên cứu này là quan điểm của các tác giả: Lê Quý Đôn, Lã Văn Lô, Nguyễn Trắc Dĩ, Mạc Đường, Đặng Nghiêm Vạn

- Nhóm thứ hai: Cao Lan là tộc người riêng biệt, không liên quan đến Mán (hay Dao) Tiêu biểu là các quan điểm của Chu Quang Trứ, Phù Ninh - Nguyễn Thịnh, Nguyễn Văn Lợi

- Nhóm thứ ba: Cao Lan và Sán Chí là một tộc người Tiêu biểu là ý kiến của Bế Viết Đẳng, Nguyễn Nam Tiến, Nguyễn Xuân Cần, Trần Văn Lạng

- Nhóm thứ tư: Cao Lan và Sán Chí là hai tộc người độc lập Tiêu biểu là ý kiến của Phạm Hoằng Quý (Đại học Dân tộc Quảng Tây – Trung Quốc), Nguyễn Khắc Tụng, Khổng Diễn, Trần Bình, Nguyễn Văn Lợi

1.1.3 Về văn hóa Cao Lan

Cho đến nay, những công trình nghiên cứu trực tiếp và khái quát về văn hóa Cao

Lan có thể kể đến như: Văn hóa truyền thống Cao Lan (Phù Ninh - Nguyễn Thịnh, 1999), Dân tộc Sán Chay ở Việt Nam (Khổng Diễn - Trần Bình, 2003), Văn hóa Cao Lan (Lâm Quý, 2004) Các công trình này đã tạo dựng không gian văn hóa đặc thù của

Cao Lan qua hai phương diện: văn hóa vật chất/vật thể và văn hóa tinh thần/phi vật thể

Các nghiên cứu về văn hóa vật chất của người Cao Lan (đất đai – nhà ở, công

cụ sản xuất, canh tác và tập quán canh nông, trang phục…) cho thấy, “phần vật thể của người Cao Lan trước khi được nâng lên thành vật thể văn hóa thì vẫn ở dạng thô

sơ Nó xuất phát từ sự sáng tạo của một người hay một nhóm người trước nhu cầu của cuộc sống (…) Văn hóa vật thể của người Cao Lan xuất hiện, tồn tại và phát triển hoặc mất đi đồng thời với tiến trình phát triển, tư duy, trí thông minh của họ (…) Văn hóa vật thể của người Cao Lan được xếp vào diện văn hóa vật thể thông Minh” Nhận định này của Lâm Quý đã làm nổi bật sự phát triển của văn hóa vật thể gắn liền với các đặc điểm tư duy, trình độ phát triển của người Cao Lan

Về văn hóa tinh thần: Các nghiên cứu đều đề cập đến vấn đề tôn giáo, tín

ngưỡng và một số lễ tục của người Cao Lan; về cơ cấu gia đình, dòng họ và hương

ước làng bản của người Cao Lan; về ngôn ngữ và văn nghệ dân gian; về lễ hội truyền thống của người Cao Lan…

1.1.4 Về văn học dân gian Cao Lan

Cho đến nay, ngoài một số đề tài, luận văn, luận án nghiên cứu một số thể loại

cụ thể, còn hầu hết các nghiên cứu đều giới thiệu văn học dân gian như một bộ phận trong văn nghệ dân gian Cao Lan Về nội dung này, phải nói đến công sức sưu tầm giới thiệu của Lâm Quý, Ngô Văn Trụ… Bên cạnh đó là một số luận văn, luận án

của Lê Hồng Sinh (Khảo sát đặc điểm truyện thơ Cao Lan “Kó Lau Slam”, 2003), Triệu Thị Linh (Ngôn từ nghệ thuật trong xình ca Cao Lan, 2008), Đặng Thị Hường (Thơ ca dân gian Cao Lan từ góc nhìn văn hóa, 2015), Bùi Thị Mai Lan (Sình ca của người Cao Lan ở Phú Thọ, 2017)…

1.1.5 Nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa

Đến nay, tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa đã trở nên tương đối quen thuộc, bởi đã có những tiểu luận, chuyên luận được xuất bản, trong đó phải kể đến

Hồ Xuân Hương – Hoài niệm phồn thực (2008) của Đỗ Lai Thúy, Tiếp cận văn học

từ góc nhìn văn hóa (2013) của Lê Nguyên Cẩn, Nghiên cứu văn học dân gian từ

mã văn hóa dân gian (2018) của Nguyễn Thị Bích Hà, Những chuyên luận này đã

cung cấp cho chúng tôi những vấn đề cơ bản về lí thuyết, phương pháp và đặc biệt

là các thao tác nghiên cứu Bên cạnh đó cũng có nhiều luận văn, luận án được thực

hiện như Văn xuôi Nguyễn Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tường từ góc nhìn văn hóa (Ngô Minh Hiền, 2009), Thơ Hoàng Cầm từ góc nhìn văn hóa (Lương Minh Chung, 2012), Thơ Nguyễn Duy từ góc nhìn văn hóa, (Trần Thị Lệ Minh, 2013), Thơ ca dân gian Mông từ góc nhìn văn hóa (Hùng Thị Hà, 2015) Như vậy, nghiên cứu văn

học từ góc nhìn văn hóa không phải là hướng nghiên cứu mới, nhưng với các luận văn, luận án nêu trên, bên cạnh những đóng góp nhất định, vẫn tồn tại những hạn chế về thao tác, trong đó chủ yếu là tìm ra các chủ đề văn hóa trong văn học chứ

chưa thật sự lí giải các hiện tượng văn học bằng những đặc điểm/tri thức văn hóa

1.1.6 Về văn học dân gian Cao Lan từ góc nhìn văn hóa

Về văn học dân gian Cao Lan, đến nay đã có một số công trình, luận án nghiên cứu

một số thể loại, trong đó đáng kể nhất là luận án Thơ ca dân gian Cao Lan từ góc nhìn

văn hóa của Đặng Thị Hường (bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, năm 2015)

1.2 Cơ sở lí luận

Trong phần Phạm vi nghiên cứu, chúng tôi đã xác định: luận án vận dụng những quan điểm về không gian xã hội của G Condominas như công cụ để khảo sát, soi chiếu

vào các hiện tượng văn học dân gian Cao Lan Để thực hiện được ý tưởng này, luận

án cần chỉ ra được các mối tương quan giữa không gian xã hội và văn hóa tộc người, giữa không gian xã hội và văn học dân gian, đặc biệt là những phương diện

cơ bản của không gian xã hội Trong quá trình phân tích các mối quan hệ trong không gian xã hội để soi chiếu vào các dữ kiện ngữ văn cụ thể, chúng tôi cũng vận dụng một số quan điểm xã hội học của Emile Durkheim [60], quan điểm nhân học của John Monaghan và Peter Just [123], Marcel Maus [121], quan điểm văn hóa học của J.Frazer [79], Robert Lowie [113], B.E Tylor [213], v.v…

1.2.1 Không gian xã hội trong mối tương quan với văn hóa tộc người

Trong mối tương quan với văn hóa tộc người, không gian xã hội được xác định như sự cụ thể hóa đặc trưng/bản sắc tộc người qua các mối quan hệ cụ thể Mặt khác, nếu văn hóa tộc người thường giới hạn phạm vi từng tộc người, thì không gian xã hội

có khả năng khái quát hóa các tộc người, với những đặc điểm/đặc trưng văn hóa

tương đồng tạo thành không gian rộng lớn hơn, như cách mà Condominas đã làm

trong Không gian xã hội vùng Đông Nam Á Vì thế, không gian xã hội vừa mang tính

cụ thể, vừa có sức khái quát hóa Tính cụ thể sẽ giúp chúng ta định hình được bản

sắc văn hóa tộc người; tính khái quát cho thấy sự thống nhất của tộc người đó trong

một không gian rộng hơn - không gian văn hóa vùng

1.2.2 Văn học dân gian trong mối quan hệ với không gian xã hội

Văn học dân gian là những sáng tác ngôn từ, nên nó luôn được sáng tạo và tái tạo trong các đặc điểm văn hóa và chủ thể của sự sáng tạo ấy chính là con người Trong mối quan hệ với các yếu tố kể trên, con người luôn giữ vị trí trung tâm và điều tiết các mối quan hệ quanh nó Vì thế, văn học dân gian có mối quan hệ mật thiết với không gian xã hội với những mối quan hệ mà nó thể hiện Từ góc nhìn không gian xã hội sẽ thấy được tính tổng thể của văn học dân gian trong sự liên kết chặt chẽ với văn hóa tộc người

1.2.3 Những phương diện cơ bản của không gian xã hội

G.Condominas chủ trương xem xét các khía cạnh của không gian xã hội bằng cách lấy từng khía cạnh ấy trong các nền văn hóa khác nhau Vì đối với mỗi khía cạnh chúng ta đang xem xét có thể bị chồng lấn bởi các khía cạnh khác trong một hệ thống Vì thế, việc định hình một số khía cạnh của không gian xã hội chỉ là tương đối Theo đó, những phương diện cơ bản của không gian xã hội được cụ thể hóa qua các mối quan hệ đặc thù của con người với thiên nhiên, con người với con người:

- Về mối quan hệ với không gian thời gian

- Về những mối quan hệ với môi trường

- Những mối quan hệ và trao đổi của cải

- Những mối quan hệ về giao tiếp và ngôn ngữ

- Những mối quan hệ họ hàng và xóm giềng

Tiểu kết chương 1

Những nghiên cứu đã được khái quát ở trên, ở những mức độ khác nhau, đã tạo dựng một cách khái quát không gian văn hóa Cao Lan; cung cấp những tri thức cơ bản

về văn học dân gian, văn hóa tộc người Tuy nhiên hầu hết những nghiên cứu ấy đều chưa cắt nghĩa, lí giải, đặc biệt chưa thấy được mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn hóa Cao Lan Luận án này nghiên cứu văn học dân gian – nơi văn hóa được dồn nén và bảo lưu, chính là một điểm tựa để tìm về nguồn cội tộc người cũng như những dấu ấn văn hóa truyền thống của tộc người ấy; xác lập những mắt xích văn hóa qua những sự kiện định hình nên cấu trúc văn hóa Cao Lan

Với tính chất tổng hợp bao gồm cả văn hóa, lịch sử, địa lí…, không gian xã hội

đã thực sự trở thành công cụ để có thể soi chiếu, thám mã những di sản văn học, những đặc trưng văn hóa tộc người Đây là điều mà hầu hết các nghiên cứu trước đây chưa đề cập đến rõ nét, nhất là với những nghiên cứu về Cao Lan thì chưa được quan tâm như một công cụ, một phương pháp tiếp cận

Chương 2 KHÁI QUÁT VĂN HỌC DÂN GIAN CAO LAN

Để làm nổi bật diện mạo văn học dân gian Cao Lan cần có một cái nhìn khái quát về tất cả các thể loại tạo thành bức tranh chung của văn học dân gian tộc người, lấy đó làm cơ sở ngữ liệu văn học cho những kiến giải từ góc nhìn văn hóa tộc người Mặt khác, qua sự khái quát này, chúng ta sẽ có thêm cơ sở để nhìn nhận mối tương quan giữa các thể loại, đồng thời xác định được “thể loại cái” trong dòng văn học dân gian của một tộc người

2.1 Truyện cổ Cao Lan

2.1.1 Về diện mạo truyện cổ Cao Lan

Đến nay, về văn bản, nếu tính đầu truyện (cả dị bản), hiện có khoảng 52 truyện (chính thức được công bố) Còn nếu không tính dị bản – tức xét về cốt truyện thì hiện mới sưu tầm được 30 truyện (đã xuất bản) và 22 truyện (chưa xuất bản) Số lượng truyện cổ đã công bố như thế rõ ràng là rất khiêm tốn đối với kho tàng truyện cổ phong phú của người Cao Lan

2.1.2 Về phân loại truyện cổ Cao Lan

Đến nay chưa có công trình nào đề cập đến việc phân loại truyện cổ Cao Lan, đặc biệt là phân chia theo hệ thống thể loại như thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, ngụ ngôn… như thông thường Trong nghiên cứu này, chúng tôi khái quát các truyện đã sưu tầm được theo các chủ đề và xếp thành các nhóm truyện, bao gồm:

- Nhóm truyện về Trời - Đất và các lực lượng siêu nhiên (10 truyện)

- Nhóm truyện về quan hệ gia đình (28 truyện)

- Nhóm truyện về lao động sản xuất (03 truyện)

- Nhóm truyện đấu tranh xã hội (04 truyện)

(07 truyện còn lại, chúng tôi không xếp vào các chủ đề trên)

Việc phân chia các nhóm truyện này, một mặt phù hợp với hướng nghiên cứu của đề tài (nhìn từ văn hóa tộc người); mặt khác tạo được bức tranh khái quát về tư duy, quan niệm của người Cao Lan về thiên nhiên, vũ trụ, về đời sống lao động, các mối quan hệ xã hội, qua đó nhận diện những đặc thù văn hóa của tộc người Dĩ nhiên cách phân chia theo hệ thống chủ đề sẽ không tránh khỏi những điểm giao thoa giữa các yếu tố hoặc một vài nội dung đan xen trong các truyện Vì vậy, chúng tôi xác định sự phân chia này cũng mang tính tương đối

2.2 Dân ca Cao Lan

2.2.1 Cội nguồn tiếng hát

Theo tư liệu viết tay của Lâm Quý (do gia đình nhà thơ cung cấp cho chúng tôi), tất cả những bài sịnh ca này nhân dân truyền lại rằng do nàng Lưu Ba (Lưu Tam) sáng tác ra và truyền lại cho đời sau Nhân vật này, hiện nay đã trở thành thần

Ca hát của người Cao Lan Nàng Lưu Ba có thể là một nhà thơ lớn, một nữ nghệ sĩ dân gian có tài thời thượng cổ Nhưng qua nhiều thời kì lịch sử, tên tuổi nàng đã bị thất truyền, đến nay chỉ còn lại những truyền thuyết về nàng và nhân dân đã tôn lên thành một vị thần Ca hát

Truyền thuyết về nàng Lưu Ba không chỉ tồn tại như một câu chuyện xa xưa mà trên hết, nó luôn hiện hữu trong đời sống tinh thần của người Cao Lan Đặc biệt, việc thiêng hóa nhân vật này thành thần Ca hát chính là một thông tin ban đầu về một tộc

người yêu ca hát, say mê ca hát, tôn thờ ca hát Họ yêu nhau bằng/từ tiếng hát để

rồi cất tiếng hát trong đám cưới; họ cất tiếng hát cúng mụ cho đứa trẻ mới chào đời;

họ hát mời thần Ca hát về chứng giám việc làm nhà mới; họ hát đưa tiễn linh hồn về cõi trời, v.v… Tiếng hát như thế đã đi theo suốt cuộc đời của người Cao Lan, trở thành nguồn sáng thiêng liêng trong văn hóa tộc người

2.2.2 Phân loại dân ca Cao Lan

Việc phân loại dân ca (sịnh ca) Cao Lan có nhiều quan điểm, cách thức khác nhau Căn cứ vào những ngữ liệu dân ca đã được sưu tầm, giới thiệu và xuất phát từ góc nhìn không gian xã hội, chúng tôi chia dân ca Cao Lan theo các nhóm gắn với các không gian, đối tượng tham gia và mục đích cụ thể của từng loại như sau:

2.2.3 Giới thiệu một số loại sịnh ca Cao Lan

Trong số năm loại sịnh ca kể trên, loại (1) và loại (2) đã được sưu tầm, in trong

tập sách Dân ca Cao Lan [12] Tuy nhiên loại (1) cũng mới chỉ có đêm hát thứ

nhất Trong luận án, chúng tôi sẽ bổ sung ngữ liệu cho một số đêm hát tiếp theo Loại (3) có một tập sách riêng, cũng được chúng tôi sưu tầm, lược dịch và giới thiệu trong nội dung này Loại (4), (5) không có sách riêng mà được lồng ghép trong các sách cúng gắn với các nghi lễ cụ thể của người Cao Lan Vì vậy, trong giới hạn dung lượng luận án cũng như giới hạn ngữ liệu, ở phần này, chúng tôi chỉ giới thiệu loại (1), (2) và (3); còn loại (4) và (5) sẽ được chúng tôi giới thiệu lồng ghép trong các phân tích ở chương 3 và 4 của luận án