TIẾNG ỒN TRONG SẢN XUẤT Giảng viên: TS.BS. Trần Văn Đại Mục tiêu học tập: Sau khi học xong bài này, học viên có khả năng: 1. Trình bày một số khái quát chung về tiếng ồn 2. Trình bày khái quát đo và đánh giá tiếng ồn 3. Trình bày tác hại của tiếng ồn đến con người 4. Mô tả triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng bệnh điếc nghề nghiệp 5. Trình bày được các biện pháp cơ bản giảm tiếng ồn trong sản xuất. Nội dung 1. Khái quát chung về tiếng ồn trong Trong quá trình phát triển công nghiệp, số người lao động trong môi trường có tiếng ồn ở mức gây hại ngày một tăng. Tỷ lệ người chịu tác động của tiếng ồn gây hại ở các nước công nghiệp phát triển khoảng 25% đến 30% trong tổng số những người lao động. Do vậy số người bị điếc nghề nghiệp ngày càng tăng và trở nên phổ biến, ở nhiều nước tỷ lệ điếc nghề nghiệp chiếm tới 40% trong số các bệnh nghề nghiệp được bảo hiểm. Ở nước ta tỷ lệ bệnh nhân điếc nghề nghiệp được bảo hiểm chỉ đứng sau bệnh bụi phổi silic nghề nghiệp. Điếc nghề nghiệp là một vi chấn thương âm do tiếng ồn quá mức gây hại lên cơ quan thính giác đặc biệt là những tổn thương không hồi phục của cơ quan Corti ở tai trong. Tiếng ồn có thể đặc trưng bằng những thông số vật lý và sinh lý hay gọi là các đại lượng âm khách quan và các đại lượng âm chủ quan. Về vật lý, âm thanh và tiếng ồn được đặc trưng bởi các đại lượng: tần số âm, áp suất âm, vận tốc âm, bước sóng âm, cường độ âm, công suất âm…Về mặt sinh lý âm thanh và tiếng ồn được đặc trưng bởi độ cao, độ to, mức to, âm sắc, thời gian tác động, mức âm… 1.1. Sóng âm Về mặt vật lý, âm thanh là những sóng dao động xuất hiện trong các môi trường vật chất, chất khí, chất lỏng, chất rắn...gọi chung là môi trường đàn hồi khi chịu các lực kích thích. Những lực kích thích là nguồn âm (như dây đàn và màng trống khi rung hay tiếng nói sự rung của các dây thanh v.v...), sóng dao động được gọi là sóng âm, và môi trường trong đó có sóng âm lan truyền gọi là trường âm. Sự xuất hiện và lan truyền của sóng âm trong môi trường đàn hồi được giải thích như sau: Dao động của các nguồn âm (ví dụ màng trống) gây ra áp lực làm nén hoặc dãn luân phiên các phần tử môi trường (không khí) ở hai phía của nó. Khi bị kích thích như vậy, các phần tử của môi trường sẽ dao động quanh một vị trí cân bằng và truyền các dao động đó có phần tử bên cạnh nhờ vào liên kết đàn hồi giữa chúng. Đến lượt các phần tử này sẽ truyền những dao động đi xa dần nguồn âm. Như vậy sóng âm thực chất là sóng áp suất của môi trường. Khi các dao động âm truyền đến tai người, chúng sẽ tác động lên cơ quan thính giác và cho ta cảm giác âm thanh. Sự xuất hiện và lan truyền của sóng âm trong môi trường đàn hồi được minh hoạ trong hình 1.1 Hình 1.1: Minh hoạ lan truyền của sóng âm trong môi trường đàn hồi 1.2. Tần số âm Tần số dao động âm (f) là số dao động toàn phần mà các phần tử môi trường thực hiện được trong một giây. Đơn vị tần số là Hertz (Hz). Âm thanh và tiếng ồn có tần số trong khoảng 20 20.000 Hz. Các sóng âm có tần số nhỏ hơn 20 Hz gọi là hạ âm, các sóng âm có tần số trên 20.000Hz gọi là siêu âm. 1.3. Cảm giác to nhỏ mức to Âm thanh được gây nên bởi bất kỳ một sự rung động nào đó và lan truyền trong không khí tương tự như sự chuyển động của sóng dọc. Vì vậy nó là một dạng năng lượng cơ học và được xác định bởi các đơn vị năng lượng. Âm thanh từ nguồn phát sẽ tạo nên năng lượng và cường độ của âm thanh tại một điểm trong không gian được xác định bởi mức độ lan truyền âm lượng trên một đơn vị không gian. Đối với một người trẻ tuổi và khoẻ mạnh, ngưỡng nghe của tai có tần số từ 20Hz đến khoảng 20.000Hz. Tuy nhiên tai người chỉ thực sự nhạy cảm với những âm thanh có tần số trong khoảng 500 đến 8.000Hz. Đối với những âm thanh có tần số trên hoặc dưới ngưỡng này, tai người trở nên kém nhạy cảm. Ngoài ra những người càng già cũng thường hay bị lãng tai. Những người phải tiếp xúc với nguồn tiếng ồn lớn trong một thời gian dài sẽ không cảm nhận được những âm thanh có tần số từ trung bình đến cao. Phạm vi âm thanh tai người nghe được như trên hình 1.2 Những âm thanh có cùng mức cường độ âm thanh nhưng có các tần số khác nhau lại gây nên những cảm giác khác nhau. Ngược lại những âm thanh có cường độ và tần số khác nhau lại có thể cho cùng một cảm giác về độ to. Cảm giác chủ quan về cường độ âm của cơ quan thính giác được đánh giá bằng mức to. Mức to của các âm đơn khác xác định bằng cách so sánh chúng với âm chuẩn và trị số của nó lấy bằng của âm chuẩn nếu chúng nghe to bằng nhau. Mỗi đường cong trên biểu đồ là tập hợp tất cả các âm đơn có tần số và mức âm khác nhau nhưng đều nghe to như nhau. Robinson và Dadson đã xây dựng biểu đồ các đường đồng mức to, được thể hiện trên hình 1.3 Hình 1.2: Phạm vi âm thanh tai người nghe được Hình 1.3: Biểu đồ các đường đồng mức to Quan sát các đường đồng mức to có thể nhận thấy: Tai người có độ nhạy cảm rất kém ở các tần số thấp, từ 20 200 Hz Độ nhạy cảm cao nhất của tai người nằm ở tần số 4000 Hz 2. Khái quát đo và đánh giá tiếng ồn 2.1. Khái quát về đo tiếng ồn Các máy đo và phân tích âm thanh hiện đại nhất ngày nay có thể thực hiện nhiều phép đo và đánh giá âm thanh, nhưng chưa có một máy đo nào có thể bắt chước được cách cảm nhận âm thanh của thính giác con người. Vì vậy các máy đo chỉ có thể xác định mức âm (theo đơn vị là decibel viết tắt dB) nghĩa là một giá trị mang tính vật lý. Để chuyển đổi một cách gần đúng các kết quả đo khách quan của máy về cảm giác chủ quan của tai người, cần đưa vào máy các mạch hiệu chỉnh tương ứng với đường đồng mức to gần mức khảo sát nhất. Tuy nhiên công việc này rất phức tạp. Để đơn giản công việc đó người ta chia các đường đồng mức to thành ba vùng và xác định một đường trung bình cho những vùng đó. + Vùng A: các đường đồng mức to từ 0 đến 40 dB (tần số 1000 Hz) + Vùng B: từ 40 đến 70 dB (tần số 1000 Hz) + Vùng C: trên 70 dB (tần số 100 Hz) Như vậy ta có các mạch hiệu chỉnh A, B và C tương ứng kết quả do mức âm được biểu diễn theo dBA, dBB và dBC. Sau này được bổ sung thêm mạch hiệu chỉnh D (mức theo dBD) để xét đến tác động gây nhiễu của tiếng ồn tần số cao. Tuy nhiên phương pháp đo như vậy quá phiền phức và đôi khi không thực hiện được. Vì vậy hiện nay để thực hiện các phép đo, đánh giá về tiêu chuẩn âm thanh, người ta quy định sử dụng mạch hiệu chỉnh A (dBA) để đánh giá tất cả âm thanh, kể cả trong đời sống, sản xuất công nghiệp, giao thông hoặc tiếng ồn máy bay… Ưu điểm của cách đánh giá này là chỉ dùng một trị số, đó là mức năng lượng âm tổng cộng trong toàn bộ phạm vi tần số bức xạ của âm thanh theo hiệu chỉnh A. Vì vậy cách đánh giá theo thang A là đơn giản, phù hợp với hướng dẫn của ISO và được chấp nhận gần như ở tất cả các nước trên thế giới. Tuy nhiên nhược điểm của nó là không cho biết sự phân bố năng lượng tiếng ồn theo các dải tần số, vì vậy không thuận tiện khi thiết lập những biện pháp chống tiếng ồn. 2.2. Đánh giá tiếng ồn theo Tiêu chuẩn Việt Nam tại vị trí làm việc Định mức vệ sinh của tiếng ồn trong sản xuất là giới hạn cho phép về tiếng ồn, mà trong giới hạn đó người công nhân có thể lao động trong nhiều năm không bị bệnh nghề nghiệp do tiếng ồn. Nhưng thực tế để đạt đến giới hạn hoàn toàn hợp vệ sinh đó, đòi hỏi một chi phí khá lớn và yêu cầu kỹ thuật cao; do đó khi lập định mức về vệ sinh người ta phải lấy điều kiện có thể chịu được mà chưa phải là tối ưu. Như vậy định mức vệ sinh là sự thoả hiệp giữa yêu cầu vệ sinh với khả năng kỹ thuật và kinh tế trong một giai đoạn nào đó. Mỗi nước đều có các tiêu chuẩn quốc gia, tiêu chuẩn ngành hoặc các quy định bắt buộc thi hành hay khuyến khích thi hành. Tiêu chuẩn mức ồn tối đa cho phép tại các vị trí làm việc (trong sản xuất) của Việt Nam (TCVN 3985 : 1999 do Ban kỹ thuật Tiêu chuẩn TCVNTC 42 “Âm học” biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đề nghị, Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường ban hành). Nội dung chính nêu rõ: mức ồn cho phép tại các vị trí làm việc được đánh giá bằng mức áp suất âm tương đương (mức âm) tại mọi vị trí làm việc, trong suốt ca lao động (8 giờ), đo theo đặc tính A: + Không được vượt quá 85 dBA, + Mức cực đại không được vượt quá 115 dBA. Nếu tổng thời gian tiếp xúc với tiếng ồn trong ngày không quá: + 4 giờ, mức âm cho phép là 90 dBA; + 2 giờ, mức âm cho phép là 95 dBA; + 1 giờ, mức âm cho phép là 100 dBA; + 30 phút, mức âm cho phép là 105 dBA; + 15 phút, mức âm cho phép là 110 dBA và mức cực đại không quá 115 dBA. Thời gian làm việc còn lại trong ngày làm việc chỉ được tiếp xúc với mức âm dưới 80 dBA. Mức âm cho phép đối với tiếng ồn xung quanh thấp hơn 5 dBA so với các giá trị nêu trên. 3. Tác hại của tiếng ồn đến con người 3.1. Những tác hại chung Qua cơ quan thính giác tiếng ồn ảnh hưởng đến hệ thần kinh, trước mắt là hệ thần kinh trung ương. Điều dễ nhận thấy là tiếp xúc với tiếng ồn cao gây khó ngủ, giấc ngủ chập chờn không sâu, dễ làm thức giấc. Phụ nữ nhạy cảm với tiếng ồn khi ngủ hơn nam giới. Tiếng ồn cũng gây ảnh hưởng đến hệ thần kinh thực vật, làm xuất hiện triệu chứng và tồn tại các trạng thái ngưng trệ ở dưới vỏ đại não và rối loạn khả năng làm việc của các Trung tâm thần kinh thực vật, do đó làm mất khả năng điều khiển của chúng đối với các cơ quan nội tạng hoạt động phù hợp với môi trường bên ngoài và các yêu cầu khác. Công nhân làm việc trong điều kiện tiếng ồn mạnh và thời gian kéo dài thì hệ thần kinh thực vật của họ không hoạt động bình thường, do đó gây ảnh hưởng đến hoạt động của các cơ quan nội tạng, hệ tuần hoàn và tiêu hoá. Tiếng ồn cường độ cao có thể gây co mạch hoặc giãn mạch nhanh. Theo Galakhov và Katievsscaia, số người mắc bệnh cao huyết áp ở nghề có tiếng ồn cao hơn nơi không có là 10 20 %. Tiếng ồn cao có thể làm mất thăng bằng vì tác động đến tiền đình. Tiếng ồn gây hoa mắt, chóng mặt, choáng váng… Tiếp xúc với tiếng ồn cao, người công nhân bị loét dạ dày có tỷ lệ cao hơn. Khi tiếp xúc với tiếng ồn trên 100 dBA, thị trường người lao động bị thu hẹp, thị lực giảm sút, khả năng phân biệt màu sắc giảm. Công nhân làm việc ở nơi có tiếng ồn phải mất thêm 20% năng lượng để hoàn thành cùng một công việc so với công nhân làm việc ở nơi không ồn. Tiếng ồn gây căng thẳng thần kinh, làm giảm sút khả năng tập trung, do đó dễ gây tai nạn lao động. Tiếng ồn là một trong các yếu tố của môi trường tác động xấu lên con người khi làm việc. Cùng với sự phát triển của công nghiệp, các thiết bị có công suất lớn, năng suất cao được sử dụng nhiều hơn, do đó mức ồn ngày càng tăng. Dưới tác dụng lâu dài của tiếng ồn mạnh, thính lực của công nhân bị giảm sút, có khi mất hẳn. Không những thế, tiếng ồn còn có tác hại đến các cơ quan khác của cơ thể: Hệ thần kinh, tuần hoàn, tiêu hoá v.v... Cơ quan thính giác của con người có khả năng tự bảo vệ dưới tác dụng của tiếng ồn mạnh. Đó là khả năng thích nghi. Khi có tiếng ồn mạnh, độ nhậy của thính giác giảm xuống và sau khi tắt tiếng ồn chừng 2 3 phút thì thính giác lại được hồi phục lại. Nhưng khả năng thích nghi ở con người cũng có giới hạn. Theo S.E.Seibecman thì chỉ sau một phút tác dụng của tiếng ồn ở tần số 1800 2000 Hz với mức âm 70 90 dB có thể làm giảm thính lực 10 11 dB. Nhưng nếu thời gian tác động của tiếng ồn mạnh, kéo dài thì sẽ xuất hiện hiện tượng mệt mỏi thính lực và khả năng hồi phục kém dần và cuối cùng là không thể hồi phục. Tác hại của tiếng ồn phụ thuộc vào các đặc điểm sau của tiếng ồn: mức áp suất âm; đặc tính tần số và thời gian tác dụng. Mức ồn khoảng 30 dBA: không ảnh hưởng đến giấc ngủ; 40 dBA: không ảnh hưởng đến giấc ngủ và điều kiện làm việc trí óc; 50 dBA: gây rối giấc ngủ rõ rệt; ảnh hưởng điều kiện cho sinh hoạt và nghỉ ngơi; 65 dBA: quấy rầy công việc, sinh hoạt; bắt đầu gây ảnh hưởng xấu đến tâm lý con người; 80 dBA: chưa gây ảnh hưởng xấu đến tai khi tiếp xúc lâu dài; 85 dBA: bắt đầu gây bệnh nặng tai và bệnh điếc; 100 dBA: gây tổn thương không hồi phục ở tai; 120 dBA: gây đau tai; 150 dBA: tức khắc gây tổn thương thính giác. Trong môi trường sản xuất, nhiều công trình nghiên cứu đã kết luận tiếng ồn mạnh, cao tần, có tính chất xung và kéo dài gây tác hại nhất. Theo Gerhard Lippold (Đức) đã thống kê cho thấy: nếu mỗi ngày công nhân làm việc 8 giờ có tiếp xúc với tiếng ồn thì sau một thời gian sẽ bị tổn thương cơ quan thính giác, gây bệnh điếc nghề nghiệp cho người lao động. Làm việc ở mức ồn 90 100 dBA thì sau khoảng 10 20 năm Từ 100 105 dBA thì sau khoảng 10 năm trên 105 dBA thì sau khoảng 5 năm. 3.2. Bệnh điếc nghề nghiệp (ĐNN) 3.2.1. Đặc điểm bệnh ĐNN Bệnh điếc nghề nghiệp phát triển một cách từ từ theo từng giai đoạn. Mỗi người mắc bệnh có thể có các đặc trưng riêng. Qua giải phẫu, Habermann (1890) và sau này Lange (1911) đã phát hiện thấy các tổn thương đáng kể ở cơ quan Corti của tai công nhân tiếp xúc lâu năm với tiếng ồn mạnh. Nhiều người khác đã tiến hành các cuộc giải phẫu trên cơ thể súc vật chịu tác động của tiếng ồn mạnh cũng đã phát hiện ra các tổn thương tương tự như vậy. Bệnh điếc nghề nghiệp hoàn toàn khác biệt với điếc do tuổi già, do thuốc, hoá chất độc hoặc do hậu quả của viêm nhiễm tai giữa, tai trong v.v...Điếc nghề nghiệp có một số đặc điểm chính sau: + Điếc nghề nghiệp do tổn thương ốc tai, tổn thương tai trong. + Điếc đối xứng hai bên + Thính lực đồ có khuyến chữ V ở tần số 4000 Hz + Điếc nghề nghiệp không hồi phục và cũng không tự tiến triển. Theo các thống kê thì sự giảm sút thính lực thường bắt đầu từ 6 8 năm tuổi nghề, nhưng các biến đổi trong hệ thần kinh và các cơ quan nội tạng khác thường bắt đầu sớm hơn nhiều (sau 3 4 năm tuổi nghề). Độ giảm thính lực theo tần số ở các giai đoạn được minh hoạ trên hình 3.1 Hình 3.1: Độ giảm thính lực theo tần số ở các giai đoạn 3.2.2. Chẩn đoán bệnh ĐNN Triệu chứng lâm sàng bệnh ĐNN Đặc điểm diễn biến rất chậm, thường là hàng chục năm mới phát hiện ra, được chia làm 3 giai đoạn như sau: Giai đoạn mệt mỏi thính lực hay giai đoạn thích nghi thính giác (mức nhẹ): + Khả năng nghe bình thường, nghe được tiếng nói thầm. Các biểu hiện: ù tai, mệt mỏi. + Giai đoạn này nếu ngừng tiếp xúc với tiếng ồn thì hồi phục được. + Nếu đo thính lực âm, chữ V thính lực chưa rõ tổn thương. Chỉ giảm sức nghe với các âm có tần số cao, nhất là ở 4000Hz. Giai đoạn tiềm tàng (mức trung bình): + Khả năng nghe nói thầm giảm: Chỉ nghe được ở khoảng 23m trở lại. Thời kỳ này kéo dài từ 2 20 năm hoặc hơn nữa, tuỳ thuộc vào sức đề kháng của tai. + Nếu phát hiện được ở giai đoan này thì có thể can thiệp không cho hiện tượng phát triển đến giai đoạn điếc + Đo thính lực âm thể hiện rõ điếc tiếp âm thể đáy. Chữ V thính lực lõm xuống từ 4050dB ở giai đoạn tần số từ 30050000Hz, đỉnh là tần số 4000Hz. Giảm tính lực ở cả tần số cao 4000Hz và tần số trung bình 5001000Hz. Giai đoạn điếc rõ rệt ( mức điếc nặng): + Khả năng nghe nói thầm chỉ còn từ 1m trở lại. Bệnh nhân nghe nói chuyện rất khó, luôn luôn nghe thấy tiếng ồn chủ quan và thường kêu bị ù tai hoặc nghe thấy tiếng còi rít. + Ở giai đoạn này có những tổn thương không phục hồi ở cơ quan Corti và dây thần kinh thính giác ở tai trong. + Đo thính lực âm biểu hiện điếc tiếp âm trên toàn thể loa đạo, ngưỡng nghe tăng cao ở tần số cao, tần số trung bình và cả ở tần số thấp. Cận lâm sàng: Nghiệm pháp mệt mỏi thính giác: + Nghiệm pháp này cho phép xác định sự mệt mỏi thính giác hoặc khả năng phục hồi thính lực bằng cách xác định ngưỡng nghe ở 1024Hz, theo dẫn truyền đường khí và đường xương. + Kết quả: Bình thường tăng ngưỡng nghe 10dB. Đo thính lực sơ bộ: + Dùng máy đo thính lực âm, đo ở tần số 1000Hz, đường khí. + Đo định kỳ, nếu đối tượng giảm thính lực >5060dB ở 4000Hz cần được đo thính lực hoàn chỉnh để phát hiện ĐNN. Đo thính lực âm hoàn chỉnh: + Dùng máy đo thính lực âm hoàn chỉnh đã được chuẩn hóa, xác định ngưỡng nghe ở các tần số đối với các trường hợp nghi ngờ. + Kết quả: có tổn thương cả đường xương và đường khí, đường biểu diễn trùng nhau. + Thính lực đồ khuyết chữ V, đỉnh ở 4000Hz, hoặc trong khoảng 30006000Hz, điếc cả hai tai đối xứng. + Tính toán thiếu hụt thính lực (theo %) theo đường xương và theo bảng Fowler Sabine. Chẩn đoán xác định ĐNN Xác định yếu tố tiếp xúc: Nơi lao động có tiếng ồn ≥84dBA. Nếu tiếng ồn có xung thì >80dBA, thời gian lao động được 3 tháng, mỗi ngày 6 giờ trở lên. Triệu chứng lâm sàng: + Mức nghe giảm cả hai tai + Không nghe được các âm tần cao, tiếng nói nhỏ + Không có tổn thương tiền đình như mất thăng bằng, chóng mặt Đo thính lực hoàn chỉnh để xác định ĐNN Chẩn đoán phân biệt ĐNN + Điếc tuổi già: Trên 40 tuổi, mỗi năm thính lực giảm 12dB. Đến 70 tuổi, giảm 20dB ở 4000Hz và 10dB ở 2000Hz. Điếc tuổi già vẫn tiến triển khi ngừng tiếp xúc với tiếng ồn công nghiệp. + Điếc do chấn thương sọ não, do hóa chất độc, do nhiễm khuẩn, do dược phẩm: căn cứ vào tiền sử bệnh tật + Điếc do chấn thương âm: Chấn thương kèm theo áp lực bao giờ cũng có tổn thương tiền đình. Điếc do chấn thương âm không tăng lên như ĐNN + Viêm tai: Viêm tai giữa, viêm tai xương chũm là điếc truyền âm, có tổn thương màng nhĩ; viêm tai trong: khó phân biệt, chỉ căn cứ hay kèm theo tổn thương tiền đình. + Xốp xơ tai: Cửa sổ bàn đạp bị xơ cứng, là điếc hỗn hợp cả truyền âm và tiếp âm. Biện pháp chữa bệnh ĐNN Đối với những người mệt mỏi tính giác do thường phải lao động ở nơi có tiếng ồn vượt quá giới hạn cho phép, có thể điều trị bằng cách nghỉ ngơi xen kẽ tại nơi làm việc, có phòng nghỉ yên tĩnh hoặc có thể nghỉ ngơi dài ngày để phục hồi thính lực. Khi tiếp xúc với tiếng ồn phải có phương tiện bảo vệ cơ quan thính giác hữu hiệu. Trong trường hợp giảm thính lực, cần đo thính lực để phát hiện ĐNN, đồng thời nếu chưa bị ĐNN thì cần được bố trí lao động ở nơi ít tiếng ồn để bệnh không tiến triển. 4. Các biện pháp cơ bản giảm tiếng ồn trong sản xuất Nước ta cũng như nhiều nước trên thế giới một số lượng lớn công nhân còn phải làm việc trong những nơi mà tiếng ồn lớn hơn định mức vệ sinh cho phép. Đặc biệt trong một số ngành nghề như phân xưởng dệt thoi, công nhân sử dụng các thiết bị có khí nén, máy đột dập, cưa đĩa v.v... Do đó, vấn đề đặt ra là cần giảm tiếng ồn trong sản xuất nhằm mục đích chống ô nhiễm của tiếng ồn, đảm bảo sức khoẻ cho người lao động và đảm bảo hiệu quả của quá trình sản xuất. Biện pháp giảm tiếng ồn có hiệu quả và tích cực là trong một phân xưởng sử dụng các thiết bị máy móc gây ồn ít, hoặc công nhân sử dụng các máy móc tự động. Biện pháp này rất có hiệu quả nhưng cũng không dễ dàng thực hiện đối với một nước còn nghèo, nền kinh tế chưa phát triển, phải sử dụng nhiều thiết bị cũ, lạc hậu thậm chí cả những máy đã hết khấu hao. Do đó các biện pháp bị động vẫn cần đặt ra để sữa chữa, giảm những khuyết tật do việc gây ồn của máy móc, nhà xưởng, và nếu cần thiết phải trang bị phòng hộ cá nhân phòng chống ảnh hưởng của tiếng ồn trong môi trường sản xuất cho công nhân. Có nhiều cách phân loại các biện pháp chống tiếng ồn. Dưới đây là cách phân loại các biện pháp chống tiếng ồn được sử dụng tương đối phổ biến. 4.1. Giảm tiếng ồn ngay tại nguồn phát sinh Đây là một biện pháp chủ động và tích cực, giảm tận gốc nguồn phát sinh tiếng ồn bằng cách sử dụng các thiết bị máy móc có mức công suất âm nhỏ. Có thể giảm tiếng ồn ngay từ nguồn phát sinh bằng cách sử dụng biện pháp công nghệ, biện pháp kết cấu hoặc bố trí, sắp xếp các thiết bị máy móc gây ồn. Biện pháp công nghệ: Đây là một biện pháp có hiệu quả giải quyết tận gốc nguồn gốc gây tiếng ồn khi máy làm việc bằng thay thế công nghệ mới máy móc mới ít ồn hơn. Biện pháp kết cấu: Trong các máy móc, thiết bị, khi vận hành các chi tiết máy đều gây ra những mức ồn khác nhau tuỳ theo cách làm việc của chi tiết hay do vật liệu chế tạo các chi tiết hay độ chính xác của các chi tiết v.v... Do đó phải tìm những nguyên nhân gây ồn của các chi tiết để từ đó khắc phục. Biện pháp tổ chức, bố trí thiết bị máy móc: Trong phân xưởng phải có sự bố trí hợp lý các thiết bị máy móc, ngoài vấn đề công nghệ cần phải có sự hợp lý về các mặt gây ồn của các thiết bị. Không nên trong phân xưởng lắp ráp (tương đối yên tĩnh, khoảng 85 dBA) lại cho một động cơ đốt trong chạy thử để kiểm tra vì mức ồn của một động cơ đốt trong có thể trên 100 dBA. Giữa các phân xưởng trong một nhà máy cần quan tâm để sắp xếp hợp lý. Không thể để một phân xưởng có tiếng ồn cao cạnh một phân xưởng yên tĩnh (như lắp ráp) không để các phân xưởng rèn, đập bên cạnh phòng hành chính… 4.2. Biện pháp giảm tiếng ồn trong nhà xưởng Có thể giảm sự lan truyền sóng âm trong nhà xưởng bằng cách sử dụng: Phủ vật liệu hấp thụ âm: Một trong các biện pháp truyền thống để giảm tiếng ồn là dùng lớp phủ bằng vật liệu hấp thụ âm lên tường và trần bên trong nhà xưởng. Người lao động trong phân xưởng chịu tác dụng chủ yếu từ hai loại sóng âm: sóng âm trực tiếp và sóng âm phản xạ. Biện pháp này có hiệu quả cao ở những điểm nằm trong vùng trường âm phản xạ là chính. Tại các điểm mà chịu tác dụng sóng âm thẳng (âm trực tiếp từ nguồn đến người là chủ yếu, thường xẩy ra trong trường hợp người lao động ở gần nguồn ồn) thì hiệu quả của biện pháp này giảm đi đáng kể. Vì vậy muốn giảm ồn cho một vùng nào đó, phải khảo sát tại vùng ấy, trường âm ở đây chịu ảnh hưởng năng lượng sóng âm đến trực tiếp hay qua phản xạ ở tường trần. Tường ngăn: Để giảm mức ồn cho người lao động (ngăn cản sóng âm truyền trực tiếp), trong những điều kiện công nghệ hoặc dây chuyền sản xuất cho phép, có thể dùng tường ngăn giữa nguồn ồn và người lao động. Tường ngăn có thể ngăn toàn bộ chiều cao phân xưởng, các phòng hoặc một phần chiều cao. Màn chắn âm: Màn chắn âm dùng để ngăn cản sóng âm truyền trực tiếp từ nguồn đến người lao động. Cabin cách âm: Trong môi trường sản xuất, trường hợp người công nhân không trực tiếp điều khiển, vận hành các thiết bị gây ồn trong từng thời gian, có thể sử dụng một phương tiện chống ồn hiệu quả cao là cabin cách âm, người lao động ở trong cabin để điều khiển vận hành máy móc chạy bên ngoài. Bao cách âm: Nếu các biện pháp giảm tiếng ồn ở ngay trong nguồn ồn, ngay bản thân các thiết bị chưa có hiệu quả và chưa đạt đến yêu cầu vệ sinh thì cần giải quyết tiếp các biện pháp ở bên ngoài nguồn ồn. Một trong các biện pháp đó là sử dụng bao cách âm. Bao cách âm có tác dụng chống sự lan truyền của tiếng ồn từ nguồn ồn ra môi trường xung quang. Ưu điểm cơ bản của biện pháp này là đạt hiệu quả cao mà không phải thay đổi kết cấu của máy. Người ta dùng bao cách âm để bao che những thiết bị mà người công nhân trong quá trình sản xuất không phải tiếp xúc thường xuyên với nó như động cơ, máy nén khí, và nhiều thiết bị khác. Chống tiếng ồn khí động trên đường ống: Nguyên nhân tiếng ồn trong đường ống là do các dòng khí chảy với tốc độ cao có hiện tượng xoáy, rối dòng, có sự va chạm đập vào thnh ống. Để giảm âm đường ống cần có sự hấp thụ âm bằng cách đục lỗ đường ống về phía ngoài, ống phải được bao vật liệu hấp thụ âm, ngoài cùng là bao kim loại để bảo vệ vật liệu hấp thụ âm và đường ống. Trong thực tế, người ta thường chỉ dùng ống giảm âm dạng ống đối với các đường ống dàn khí có kích thước dưới 300mm. Khi ống có kích thước tiết diện lớn người ta dùng ống giảm âm dạng tấm, trong đó dòng khí bị phân làm nhiều luồng nhỏ hơn tùy với từng luồng khí. Trong các tài liệu chống ồn cho hệ thống thông gió đều có các mẫu ống giảm âm chuyên dùng cụ thể. Người ta dựa vào các tài liệu đó để lựa chọn loại kiểu ống giảm âm cụ thể tuỳ theo các thông số của hệ thống thông gió cần chống ồn. 4.3. Giảm tiếng ồn bằng biện pháp trang bị bảo vệ cá nhân và tổ chức sản xuất Biện pháp trang bị bảo vệ cá nhân: Trong sản xuất, nếu các biện pháp chống ồn ở trên không giảm mức ồn tại chỗ làm việc đến định mức vệ sinh cho phép hoặc với số thiết bị hoặc điều kiện vận hành thiết bị (phải di động) không thể sử dụng các biện pháp chống ồn đã trình bày ở trên thì người ta sử dụng các phương tiện cá nhân chống ồn. Một số thiết bị như máy dũi ba via, máy khoan đá, máy tán rivê, rèn đập chạy bảng khí nén hoặc một số thiết bị cầm tay khác như máy cưa xăng v.v… thì việc sử dụng các trang bị phòng hộ cá nhân để chống tiếng ồn là thuận lợi hơn cả để bảo vệ người công nhân. Các phương tiện phòng hộ cá nhân chống ồn gồm có nút tai (để lọt trong lỗ tai) bao tai và mũ chống ồn. Việc sử dụng nút tai, bao tai hay mũ chống ồn tuỳ thuộc vào mục đích và đặc thù của nguồn ồn. Sử dụng nút tai nhỏ gọn, kinh tế hơn, tuy nhiên tiếng ồn trong một số ngành sản xuất với nút tai chưa thể giải quyết được trong nhiều trường hợp. Biện pháp tổ chức sản xuất: Các giải pháp kỹ thuật nêu trên có tác dụng trực tiếp đến việc hạn chế tác động có hại của tiếng ồn đến người lao động. Kết hợp các biện pháp kỹ thuật cần phải có những biện pháp tổ chức sản xuất để ngăn chặn các ảnh hưởng xấu của tiếng ồn về lâu dài. Một biện pháp có thể giảm bớt tác hại tiếng ồn lên người công nhân là trong một ca làm việc có thể thay đổi vị trí làm việc để hạn chế mức tiếng ồn cao tác động liên tục lên người công nhân, đồng thời thực hiện các chế độ nghỉ giải lao trong ca, tổ chức khám bệnh đều kỳ để phát hiện các bệnh do tiếng ồn gây ra và áp dụng các chế độ điều trị thích hợp cho người lao động. 4. 4. Biện pháp giảm tiếng ồn cho hệ thống thông gió, điều hoà công nghiệp Ngoài những tiếng ồn trên, chúng ta còn gặp loại tiếng ồn tương đối phổ biến là tiếng ồn của hệ thống điều hoà không khí chủ yếu là hệ thống điều hòa trung tâm, hệ thống thông gió, chúng lan truyền theo đường ống dẫn qua các miệng thổi hoặc miệng hút vào phòng điều hoà. Nguồn gây ồn chính của hệ thống điều hoà không khí là máy quạt gió. Tiếng ồn từ phòng máy quạt theo đường ống dẫn khí xâm nhập vào các phòng điều hoà, làm tăng mức ồn trong các phòng này. Nguyên nhân do tính không đồng nhất của dòng không khí chuyển động khi bị hút hoặc xả, do sự chảy rối của các dòng khí có vận tốc khác nhau chảy lẫn với nhau, hoặc do sự tạo thành xoáy ở mặt giới hạn của dòng chảy. Ngoài ra tiếng ồn cũng còn được tạo ra khi không khí chuyển động trong các đường ống, nhất là khi gặp các van điều chỉnh, tại những đoạn ống rẽ ngoặt, ống phân nhánh, ống thay đổi tiết diện một cách đột ngột. Khi nghiên cứu giảm tiếng ồn hệ thống điều hoà không khí cần lưu ý các vấn đề: + Tiếng ồn khí động có thể lan truyền dưới dạng tiếng ồn không khí trong các đường ống và dạng tiếng ồn kết cấu, theo vỏ ống dẫn vào kết cấu nhà. Vì vậy việc cách chấn động tại các điểm treo đường ống vào kết cấu nhà cửa phải được quan tâm đúng mức. + Tiếng ồn không chỉ lan truyền theo đường ống dẫn khí vào phòng điều hoà mà còn xâm nhập vào các phòng khác trên đường lan truyền qua thành ống. Như vậy tránh đặt đường ống dẫn đi qua các phòng cần yên tĩnh. + Âm thanh có thể lan truyền theo đường ống dẫn khí từ phòng này sang phòng khác. Vì vậy trong trường hợp phải sử dụng chung các đường ống dẫn khí cho nhiều phòng, cần nghiên cứu các giải pháp tiêu âm cho nó….
Trang 1TIẾNG ỒN TRONG SẢN XUẤT
Giảng viên: TS.BS Trần Văn Đại
Mục tiêu học tập:
Sau khi học xong bài này, học viên có khả năng:
1. Trình bày một số khái quát chung về tiếng ồn
2. Trình bày khái quát đo và đánh giá tiếng ồn
3. Trình bày tác hại của tiếng ồn đến con người
4. Mô tả triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng bệnh điếc nghề nghiệp
5. Trình bày được các biện pháp cơ bản giảm tiếng ồn trong sản xuất.
Nội dung
1 Khái quát chung về tiếng ồn trong
Trong quá trình phát triển công nghiệp, số người lao động trong môi trường có tiếng ồn ở mức gây hại ngày một tăng Tỷ lệ người chịu tác động của tiếng ồn gây hại ở các nước công nghiệp phát triển khoảng 25% đến 30% trong tổng số những người lao động Do vậy số người bị điếc nghề nghiệp ngày càng tăng và trở nên phổ biến, ở nhiều nước tỷ lệ điếc nghề nghiệp chiếm tới 40% trong số các bệnh nghề nghiệp được bảo hiểm Ở nước ta tỷ lệ bệnh nhân điếc nghề nghiệp được bảo hiểm chỉ đứng sau bệnh bụi phổi - silic nghề nghiệp Điếc nghề nghiệp là một vi chấn thương âm do tiếng ồn quá mức gây hại lên cơ quan thính giác đặc biệt là những tổn thương không hồi phục của cơ quan Corti ở tai trong
Tiếng ồn có thể đặc trưng bằng những thông số vật lý và sinh lý hay gọi là các đại lượng âm khách quan và các đại lượng âm chủ quan Về vật lý, âm thanh và tiếng ồn được đặc trưng bởi các đại lượng: tần số âm, áp suất âm, vận tốc âm, bước sóng âm, cường độ âm, công suất âm…Về mặt sinh lý âm thanh và tiếng ồn được đặc trưng bởi độ cao, độ to, mức to, âm sắc, thời gian tác động, mức âm…
1.1 Sóng âm
Về mặt vật lý, âm thanh là những sóng dao động xuất hiện trong các môi trường vật chất, chất khí, chất lỏng, chất rắn gọi chung là môi trường đàn hồi khi chịu các lực kích thích Những lực kích thích là nguồn âm (như dây đàn và màng trống khi rung hay tiếng nói - sự rung của các dây thanh v.v ), sóng dao động được gọi là sóng âm, và môi trường trong đó có sóng âm lan truyền gọi là trường âm
Sự xuất hiện và lan truyền của sóng âm trong môi trường đàn hồi được giải thích như sau: Dao động của các nguồn âm (ví dụ màng trống) gây ra áp lực làm nén hoặc dãn luân phiên các phần tử môi trường (không khí) ở hai phía của nó Khi bị kích thích như vậy, các phần tử của môi trường sẽ dao động quanh một vị trí cân bằng và truyền các dao động đó có phần tử bên cạnh nhờ vào liên kết đàn hồi giữa chúng Đến lượt các phần tử
Trang 2này sẽ truyền những dao động đi xa dần nguồn âm Như vậy sóng âm thực chất là sóng
áp suất của môi trường Khi các dao động âm truyền đến tai người, chúng sẽ tác động lên
cơ quan thính giác và cho ta cảm giác âm thanh Sự xuất hiện và lan truyền của sóng âm trong môi trường đàn hồi được minh hoạ trong hình 1.1
Hình 1.1: Minh hoạ lan truyền của sóng âm trong môi trường đàn hồi
1.2 Tần số âm
Tần số dao động âm (f) là số dao động toàn phần mà các phần tử môi trường thực hiện được trong một giây Đơn vị tần số là Hertz (Hz)
Âm thanh và tiếng ồn có tần số trong khoảng 20 - 20.000 Hz Các sóng âm có tần
số nhỏ hơn 20 Hz gọi là hạ âm, các sóng âm có tần số trên 20.000Hz gọi là siêu âm
1.3 Cảm giác to nhỏ - mức to
Âm thanh được gây nên bởi bất kỳ một sự rung động nào đó và lan truyền trong không khí tương tự như sự chuyển động của sóng dọc Vì vậy nó là một dạng năng lượng
cơ học và được xác định bởi các đơn vị năng lượng Âm thanh từ nguồn phát sẽ tạo nên năng lượng và cường độ của âm thanh tại một điểm trong không gian được xác định bởi mức độ lan truyền âm lượng trên một đơn vị không gian
Đối với một người trẻ tuổi và khoẻ mạnh, ngưỡng nghe của tai có tần số từ 20Hz đến khoảng 20.000Hz Tuy nhiên tai người chỉ thực sự nhạy cảm với những âm thanh có tần số trong khoảng 500 đến 8.000Hz Đối với những âm thanh có tần số trên hoặc dưới ngưỡng này, tai người trở nên kém nhạy cảm Ngoài ra những người càng già cũng thường hay bị lãng tai Những người phải tiếp xúc với nguồn tiếng ồn lớn trong một thời gian dài sẽ không cảm nhận được những âm thanh có tần số từ trung bình đến cao Phạm
vi âm thanh tai người nghe được như trên hình 1.2
Những âm thanh có cùng mức cường độ âm thanh nhưng có các tần số khác nhau lại gây nên những cảm giác khác nhau Ngược lại những âm thanh có cường độ và tần số khác nhau lại có thể cho cùng một cảm giác về độ to Cảm giác chủ quan về cường độ âm của cơ quan thính giác được đánh giá bằng mức to Mức to của các âm đơn khác xác định bằng cách so sánh chúng với âm chuẩn và trị số của nó lấy bằng của âm chuẩn nếu chúng
Trang 3nghe to bằng nhau Mỗi đường cong trên biểu đồ là tập hợp tất cả các âm đơn có tần số
và mức âm khác nhau nhưng đều nghe to như nhau Robinson và Dadson đã xây dựng biểu đồ các đường đồng mức to, được thể hiện trên hình 1.3
Hình 1.2: Phạm vi âm thanh tai người nghe được
Hình 1.3: Biểu đồ các đường đồng mức to Quan sát các đường đồng mức to có thể nhận thấy:
Tai người có độ nhạy cảm rất kém ở các tần số thấp, từ 20 - 200 Hz
Độ nhạy cảm cao nhất của tai người nằm ở tần số 4000 Hz
Trang 42 Khái quát đo và đánh giá tiếng ồn
2.1 Khái quát về đo tiếng ồn
- Các máy đo và phân tích âm thanh hiện đại nhất ngày nay có thể thực hiện nhiều phép đo và đánh giá âm thanh, nhưng chưa có một máy đo nào có thể bắt chước được cách cảm nhận âm thanh của thính giác con người Vì vậy các máy đo chỉ có thể xác định mức âm (theo đơn vị là decibel viết tắt dB) nghĩa là một giá trị mang tính vật lý
- Để chuyển đổi một cách gần đúng các kết quả đo khách quan của máy về cảm giác chủ quan của tai người, cần đưa vào máy các mạch hiệu chỉnh tương ứng với đường đồng mức to gần mức khảo sát nhất Tuy nhiên công việc này rất phức tạp
- Để đơn giản công việc đó người ta chia các đường đồng mức to thành ba vùng và xác định một đường trung bình cho những vùng đó
+ Vùng A: các đường đồng mức to từ 0 đến 40 dB (tần số 1000 Hz)
+ Vùng B: từ 40 đến 70 dB (tần số 1000 Hz)
+ Vùng C: trên 70 dB (tần số 100 Hz)
- Như vậy ta có các mạch hiệu chỉnh A, B và C tương ứng kết quả do mức âm được biểu diễn theo dBA, dBB và dBC Sau này được bổ sung thêm mạch hiệu chỉnh D (mức theo dBD) để xét đến tác động gây nhiễu của tiếng ồn tần số cao
- Tuy nhiên phương pháp đo như vậy quá phiền phức và đôi khi không thực hiện được Vì vậy hiện nay để thực hiện các phép đo, đánh giá về tiêu chuẩn âm thanh, người
ta quy định sử dụng mạch hiệu chỉnh A (dBA) để đánh giá tất cả âm thanh, kể cả trong đời sống, sản xuất công nghiệp, giao thông hoặc tiếng ồn máy bay…
- Ưu điểm của cách đánh giá này là chỉ dùng một trị số, đó là mức năng lượng âm tổng cộng trong toàn bộ phạm vi tần số bức xạ của âm thanh theo hiệu chỉnh A Vì vậy cách đánh giá theo thang A là đơn giản, phù hợp với hướng dẫn của ISO và được chấp nhận gần như ở tất cả các nước trên thế giới
- Tuy nhiên nhược điểm của nó là không cho biết sự phân bố năng lượng tiếng ồn theo các dải tần số, vì vậy không thuận tiện khi thiết lập những biện pháp chống tiếng ồn
2.2 Đánh giá tiếng ồn theo Tiêu chuẩn Việt Nam tại vị trí làm việc
Định mức vệ sinh của tiếng ồn trong sản xuất là giới hạn cho phép về tiếng ồn, mà trong giới hạn đó người công nhân có thể lao động trong nhiều năm không bị bệnh nghề nghiệp do tiếng ồn Nhưng thực tế để đạt đến giới hạn hoàn toàn hợp vệ sinh đó, đòi hỏi một chi phí khá lớn và yêu cầu kỹ thuật cao; do đó khi lập định mức về vệ sinh người ta phải lấy điều kiện "có thể chịu được" mà chưa phải là "tối ưu" Như vậy định mức vệ sinh
là sự thoả hiệp giữa yêu cầu vệ sinh với khả năng kỹ thuật và kinh tế trong một giai đoạn nào đó Mỗi nước đều có các tiêu chuẩn quốc gia, tiêu chuẩn ngành hoặc các quy định bắt buộc thi hành hay khuyến khích thi hành
Trang 5Tiêu chuẩn mức ồn tối đa cho phép tại các vị trí làm việc (trong sản xuất) của Việt Nam (TCVN 3985 : 1999 do Ban kỹ thuật Tiêu chuẩn TCVN/TC 42 “Âm học” biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đề nghị, Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường ban hành)
- Nội dung chính nêu rõ: mức ồn cho phép tại các vị trí làm việc được đánh giá bằng mức áp suất âm tương đương (mức âm) tại mọi vị trí làm việc, trong suốt ca lao động (8 giờ), đo theo đặc tính A:
+ Không được vượt quá 85 dBA,
+ Mức cực đại không được vượt quá 115 dBA
- Nếu tổng thời gian tiếp xúc với tiếng ồn trong ngày không quá:
+ 4 giờ, mức âm cho phép là 90 dBA;
+ 2 giờ, mức âm cho phép là 95 dBA;
+ 1 giờ, mức âm cho phép là 100 dBA;
+ 30 phút, mức âm cho phép là 105 dBA;
+ 15 phút, mức âm cho phép là 110 dBA và mức cực đại không quá 115 dBA
- Thời gian làm việc còn lại trong ngày làm việc chỉ được tiếp xúc với mức âm dưới 80 dBA
- Mức âm cho phép đối với tiếng ồn xung quanh thấp hơn 5 dBA so với các giá trị nêu trên
3 Tác hại của tiếng ồn đến con người
3.1 Những tác hại chung
Qua cơ quan thính giác tiếng ồn ảnh hưởng đến hệ thần kinh, trước mắt là hệ thần kinh trung ương Điều dễ nhận thấy là tiếp xúc với tiếng ồn cao gây khó ngủ, giấc ngủ chập chờn không sâu, dễ làm thức giấc Phụ nữ nhạy cảm với tiếng ồn khi ngủ hơn nam giới Tiếng ồn cũng gây ảnh hưởng đến hệ thần kinh thực vật, làm xuất hiện triệu chứng
và tồn tại các trạng thái ngưng trệ ở dưới vỏ đại não và rối loạn khả năng làm việc của các Trung tâm thần kinh thực vật, do đó làm mất khả năng điều khiển của chúng đối với các cơ quan nội tạng hoạt động phù hợp với môi trường bên ngoài và các yêu cầu khác Công nhân làm việc trong điều kiện tiếng ồn mạnh và thời gian kéo dài thì hệ thần kinh thực vật của họ không hoạt động bình thường, do đó gây ảnh hưởng đến hoạt động của các cơ quan nội tạng, hệ tuần hoàn và tiêu hoá Tiếng ồn cường độ cao có thể gây co mạch hoặc giãn mạch nhanh Theo Galakhov và Katievsscaia, số người mắc bệnh cao huyết áp ở nghề có tiếng ồn cao hơn nơi không có là 10 - 20 % Tiếng ồn cao có thể làm mất thăng bằng vì tác động đến tiền đình Tiếng ồn gây hoa mắt, chóng mặt, choáng váng…
Trang 6Tiếp xúc với tiếng ồn cao, người công nhân bị loét dạ dày có tỷ lệ cao hơn Khi tiếp xúc với tiếng ồn trên 100 dBA, thị trường người lao động bị thu hẹp, thị lực giảm sút, khả năng phân biệt màu sắc giảm
Công nhân làm việc ở nơi có tiếng ồn phải mất thêm 20% năng lượng để hoàn thành cùng một công việc so với công nhân làm việc ở nơi không ồn Tiếng ồn gây căng thẳng thần kinh, làm giảm sút khả năng tập trung, do đó dễ gây tai nạn lao động
Tiếng ồn là một trong các yếu tố của môi trường tác động xấu lên con người khi làm việc Cùng với sự phát triển của công nghiệp, các thiết bị có công suất lớn, năng suất cao được sử dụng nhiều hơn, do đó mức ồn ngày càng tăng Dưới tác dụng lâu dài của tiếng ồn mạnh, thính lực của công nhân bị giảm sút, có khi mất hẳn Không những thế, tiếng ồn còn có tác hại đến các cơ quan khác của cơ thể: Hệ thần kinh, tuần hoàn, tiêu hoá v.v
Cơ quan thính giác của con người có khả năng tự bảo vệ dưới tác dụng của tiếng
ồn mạnh Đó là khả năng thích nghi Khi có tiếng ồn mạnh, độ nhậy của thính giác giảm xuống và sau khi tắt tiếng ồn chừng 2 - 3 phút thì thính giác lại được hồi phục lại Nhưng khả năng thích nghi ở con người cũng có giới hạn Theo S.E.Seibecman thì chỉ sau một phút tác dụng của tiếng ồn ở tần số 1800 - 2000 Hz với mức âm 70 - 90 dB có thể làm giảm thính lực 10 -11 dB Nhưng nếu thời gian tác động của tiếng ồn mạnh, kéo dài thì sẽ xuất hiện hiện tượng mệt mỏi thính lực và khả năng hồi phục kém dần và cuối cùng là không thể hồi phục Tác hại của tiếng ồn phụ thuộc vào các đặc điểm sau của tiếng ồn: mức áp suất âm; đặc tính tần số và thời gian tác dụng
Mức ồn khoảng 30 dBA: không ảnh hưởng đến giấc ngủ; 40 dBA: không ảnh hưởng đến giấc ngủ và điều kiện làm việc trí óc; 50 dBA: gây rối giấc ngủ rõ rệt; ảnh hưởng điều kiện cho sinh hoạt và nghỉ ngơi; 65 dBA: quấy rầy công việc, sinh hoạt; bắt đầu gây ảnh hưởng xấu đến tâm lý con người; 80 dBA: chưa gây ảnh hưởng xấu đến tai khi tiếp xúc lâu dài; 85 dBA: bắt đầu gây bệnh nặng tai và bệnh điếc; 100 dBA: gây tổn thương không hồi phục ở tai; 120 dBA: gây đau tai; 150 dBA: tức khắc gây tổn thương thính giác
Trong môi trường sản xuất, nhiều công trình nghiên cứu đã kết luận tiếng ồn mạnh, cao tần, có tính chất xung và kéo dài gây tác hại nhất Theo Gerhard Lippold (Đức) đã thống kê cho thấy: nếu mỗi ngày công nhân làm việc 8 giờ có tiếp xúc với tiếng
ồn thì sau một thời gian sẽ bị tổn thương cơ quan thính giác, gây bệnh điếc nghề nghiệp cho người lao động Làm việc ở mức ồn 90 -100 dBA thì sau khoảng 10 - 20 năm Từ 100
- 105 dBA thì sau khoảng 10 năm trên 105 dBA thì sau khoảng 5 năm
Trang 73.2 Bệnh điếc nghề nghiệp (ĐNN)
3.2.1 Đặc điểm bệnh ĐNN
Bệnh điếc nghề nghiệp phát triển một cách từ từ theo từng giai đoạn Mỗi người mắc bệnh có thể có các đặc trưng riêng Qua giải phẫu, Habermann (1890) và sau này Lange (1911) đã phát hiện thấy các tổn thương đáng kể ở cơ quan Corti của tai công nhân tiếp xúc lâu năm với tiếng ồn mạnh Nhiều người khác đã tiến hành các cuộc giải phẫu trên cơ thể súc vật chịu tác động của tiếng ồn mạnh cũng đã phát hiện ra các tổn thương tương tự như vậy
Bệnh điếc nghề nghiệp hoàn toàn khác biệt với điếc do tuổi già, do thuốc, hoá chất độc hoặc do hậu quả của viêm nhiễm tai giữa, tai trong v.v Điếc nghề nghiệp có một số đặc điểm chính sau:
+ Điếc nghề nghiệp do tổn thương ốc tai, tổn thương tai trong
+ Điếc đối xứng hai bên
+ Thính lực đồ có khuyến chữ V ở tần số 4000 Hz
+ Điếc nghề nghiệp không hồi phục và cũng không tự tiến triển
Theo các thống kê thì sự giảm sút thính lực thường bắt đầu từ 6- 8 năm tuổi nghề, nhưng các biến đổi trong hệ thần kinh và các cơ quan nội tạng khác thường bắt đầu sớm hơn nhiều (sau 3 - 4 năm tuổi nghề) Độ giảm thính lực theo tần số ở các giai đoạn được minh hoạ trên hình 3.1
Hình 3.1: Độ giảm thính lực theo tần số ở các giai đoạn
Trang 83.2.2 Chẩn đoán bệnh ĐNN
* Triệu chứng lâm sàng bệnh ĐNN
Đặc điểm diễn biến rất chậm, thường là hàng chục năm mới phát hiện ra, được chia làm 3 giai đoạn như sau:
- Giai đoạn mệt mỏi thính lực hay giai đoạn thích nghi thính giác (mức nhẹ):
+ Khả năng nghe bình thường, nghe được tiếng nói thầm Các biểu hiện: ù tai, mệt mỏi
+ Giai đoạn này nếu ngừng tiếp xúc với tiếng ồn thì hồi phục được
+ Nếu đo thính lực âm, chữ V thính lực chưa rõ tổn thương Chỉ giảm sức nghe với các âm có tần số cao, nhất là ở 4000Hz
- Giai đoạn tiềm tàng (mức trung bình):
+ Khả năng nghe nói thầm giảm: Chỉ nghe được ở khoảng 2-3m trở lại Thời kỳ này kéo dài từ 2 - 20 năm hoặc hơn nữa, tuỳ thuộc vào sức đề kháng của tai
+ Nếu phát hiện được ở giai đoan này thì có thể can thiệp không cho hiện tượng phát triển đến giai đoạn điếc
+ Đo thính lực âm thể hiện rõ điếc tiếp âm thể đáy Chữ V thính lực lõm xuống từ 40-50dB ở giai đoạn tần số từ 300-50000Hz, đỉnh là tần số 4000Hz Giảm tính lực ở cả tần số cao 4000Hz và tần số trung bình 500-1000Hz
- Giai đoạn điếc rõ rệt ( mức điếc nặng):
+ Khả năng nghe nói thầm chỉ còn từ 1m trở lại Bệnh nhân nghe nói chuyện rất
khó, luôn luôn nghe thấy tiếng ồn chủ quan và thường kêu bị ù tai hoặc nghe thấy tiếng
còi rít
+ Ở giai đoạn này có những tổn thương không phục hồi ở cơ quan Corti và dây thần kinh thính giác ở tai trong
+ Đo thính lực âm biểu hiện điếc tiếp âm trên toàn thể loa đạo, ngưỡng nghe tăng cao ở tần số cao, tần số trung bình và cả ở tần số thấp
Trang 9* Cận lâm sàng:
- Nghiệm pháp mệt mỏi thính giác:
+ Nghiệm pháp này cho phép xác định sự mệt mỏi thính giác hoặc khả năng phục hồi thính lực bằng cách xác định ngưỡng nghe ở 1024Hz, theo dẫn truyền đường khí và đường xương
+ Kết quả: Bình thường tăng ngưỡng nghe <5dB;
Nghi ngờ: tăng 5-10dB;
Không bình thường: tăng >10dB
- Đo thính lực sơ bộ:
+ Dùng máy đo thính lực âm, đo ở tần số 1000Hz, đường khí
+ Đo định kỳ, nếu đối tượng giảm thính lực >50-60dB ở 4000Hz cần được đo thính lực hoàn chỉnh để phát hiện ĐNN
- Đo thính lực âm hoàn chỉnh:
+ Dùng máy đo thính lực âm hoàn chỉnh đã được chuẩn hóa, xác định ngưỡng nghe ở các tần số đối với các trường hợp nghi ngờ
+ Kết quả: có tổn thương cả đường xương và đường khí, đường biểu diễn trùng nhau
+ Thính lực đồ khuyết chữ V, đỉnh ở 4000Hz, hoặc trong khoảng 3000-6000Hz, điếc cả hai tai đối xứng
+ Tính toán thiếu hụt thính lực (theo %) theo đường xương và theo bảng Fowler-Sabine
* Chẩn đoán xác định ĐNN
- Xác định yếu tố tiếp xúc: Nơi lao động có tiếng ồn ≥84dBA Nếu tiếng ồn có xung thì
>80dBA, thời gian lao động được 3 tháng, mỗi ngày 6 giờ trở lên
Trang 10- Triệu chứng lâm sàng:
+ Mức nghe giảm cả hai tai
+ Không nghe được các âm tần cao, tiếng nói nhỏ
+ Không có tổn thương tiền đình như mất thăng bằng, chóng mặt
- Đo thính lực hoàn chỉnh để xác định ĐNN
* Chẩn đoán phân biệt ĐNN
+ Điếc tuổi già: Trên 40 tuổi, mỗi năm thính lực giảm 1/2dB Đến 70 tuổi, giảm 20dB ở 4000Hz và 10dB ở 2000Hz Điếc tuổi già vẫn tiến triển khi ngừng tiếp xúc với tiếng ồn công nghiệp
+ Điếc do chấn thương sọ não, do hóa chất độc, do nhiễm khuẩn, do dược phẩm: căn cứ vào tiền sử bệnh tật
+ Điếc do chấn thương âm: Chấn thương kèm theo áp lực bao giờ cũng có tổn thương tiền đình Điếc do chấn thương âm không tăng lên như ĐNN
+ Viêm tai: Viêm tai giữa, viêm tai xương chũm là điếc truyền âm, có tổn thương màng nhĩ; viêm tai trong: khó phân biệt, chỉ căn cứ hay kèm theo tổn thương tiền đình
+ Xốp xơ tai: Cửa sổ bàn đạp bị xơ cứng, là điếc hỗn hợp cả truyền âm và tiếp âm
* Biện pháp chữa bệnh ĐNN
Đối với những người mệt mỏi tính giác do thường phải lao động ở nơi có tiếng ồn vượt quá giới hạn cho phép, có thể điều trị bằng cách nghỉ ngơi xen kẽ tại nơi làm việc,
có phòng nghỉ yên tĩnh- hoặc có thể nghỉ ngơi dài ngày để phục hồi thính lực Khi tiếp xúc với tiếng ồn phải có phương tiện bảo vệ cơ quan thính giác hữu hiệu
Trong trường hợp giảm thính lực, cần đo thính lực để phát hiện ĐNN, đồng thời nếu chưa bị ĐNN thì cần được bố trí lao động ở nơi ít tiếng ồn để bệnh không tiến triển
4 Các biện pháp cơ bản giảm tiếng ồn trong sản xuất
Nước ta cũng như nhiều nước trên thế giới một số lượng lớn công nhân còn phải làm việc trong những nơi mà tiếng ồn lớn hơn định mức vệ sinh cho phép Đặc biệt trong một số ngành nghề như phân xưởng dệt thoi, công nhân sử dụng các thiết bị có khí nén,