TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA JEAN JACQUES ROUSSEAU

Tiểu luận về TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA JEAN JACQUES ROUSSEAU. Những nội dung trong tư tưởng giáo dục của ông, ưu điểm và những hạn chế trong tư tưởng giáo dục đó. TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA JEAN JACQUES ROUSSEAU. TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA JEAN JACQUES ROUSSEAU

TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA JEAN JACQUES ROUSSEAU

1 Cuộc đời và sự nghiệp giáo dục

Rút- xô ( Rousseau) là triết gia, nhà giáo dục nổi tiếng người Pháp Tư tưởngcủa ông có ảnh hưởng lớn đến triết học, giáo dục và cuộc cách mạng Pháp 1789.Ông thuộc lớp những người tiên phong trong phong trào Khai sáng, người gópphần đặt nền móng tư tưởng cho cuộc cách mạng tư sản Pháp Trong suốt cuộccách mạng (1789-1794), khẩu hiệu và phương châm hoạt động của giai cấp tư sảnPháp đều bắt nguồn từ tư tưởng của J.J Rousseau

Rousseau chào đời ngày 28/6/1712 tại Geneva, Thụy Sĩ, trong âm thanh củanhững tiếng nhạc, những nhịp điệu vĩ cầm của cha ông- Issac- một thợ đồng hồ,nhạc sĩ vĩ cầm hết mực yêu thương con và trong vòng tay nhạy cảm của người mẹ,Suzanne, qua đời chỉ mấy ngày sau khi sinh ông Để bù đắp cho đứa con bất hạnh

đã mồ côi mẹ quá sớm, ông hướng con đến một niềm vui là đọc sách Cậu bé J.J.Rousseau khôi ngô giúp cha trong việc thờ phụng người mẹ đã mất và tập đọc hầuhết những quyển tiểu thuyết của người cha Rousseau không cưỡng lại được sứchấp dẫn kỳ diệu của những cuốn sách lý thú Ngay từ năm 1719, khi mới 7 tuổi,Rousseau đã đọc rất nhiều sác chuyện khác nhau Trong số đó, cậu bé tỏ ra say mê

nhất với “Truyện Danh nhân” của Plutarque- một tác giả trứ danh của Hy Lạp cổ

đại Cuộc đời của hơn bốn mươi danh nhân Hy Lạp, La mã cổ đại với hành độngdũng cảm, cao quý, khát vọng tự do mãnh liệt đã ăn sâu vào tâm trí thơ ngây của

Rousseau Có thể nói “Truyện Danh nhân” của Plutarque đã gieo mầm cho thế

giới quan và nhân sinh quan của Rousseau Ông tự nhủ điều này như sau: “Nó chotôi một tinh thần tự do và cộng hòa, một tín nét bất khuất và kiêu căng, khôngchịuđeo ách và nhận số phận nô lệ” Tâm hồn ông nảy nở trên cơ sở cảm tính, ôngnhìn đời với con mắt mơ mộng, ông tin ở xã hội, công bằng, tốt đẹp, ở con người,cao thượng, tràn đầy sức sống Cho đến một ngày Issac, cha cậu buộc lòng phảitrốn khỏi quê hương để ẩn lánh do tham dự một trận đấu kiếm làm cho đối thủ bịthương mà không thể dẫn con trai theo được Như vậy, đến năm 10 tuổi, ông đã bị

bỏ rơi, bắt đầu sống lang thang và làm nhiều việc để kiếm sống, tự học hỏi để vươn

lín Bởi vậy, trong cuộc đời mình, Rousseau luôn mang mặc cảm bị xê hội bỏ rơi

vă có tư tưởng bất mên

Năm 1726, mới 13 tuổi, ông ký một hiệp ước học nghề tại nhă một người thợkhắc đồng, Du Commun Ông thấy mình yíu nghề, nhưng tiếc thay, người chủ ônglại tính tăn bạo, thô lỗ, chuyín chế, khiến ông đê vấp ngay phải quan hệ chủ- thợlăm ông đau khổ khi mới bước văo đời Kết quả như thế năo, ông thú nhận: “ Tôihọc câch thỉm khât trong im lặng, tôi học câch lẩn trốn, giấu giếm, nói dối, thậmchí, ăn cắp nữa ”

Năm 16 tuổi, ông thấy con người mình bị xđu xĩ bởi câc dục vọng không có đốitượng, ông chỉ biết vuốt ve, đu yếm câc hư tưởng Ông nhận văo lăm đăy tớ ở nhă

bă De Vercellis Quan hệ chủ- tớ thay thế quan hệ chủ- thợ, ông không thấy nỗi tủinhục trong lòng Ông học được rằng: “Những kẻ thống trị khôn vă sướng hơn câcngười bị trị vă nếu có thể đọc được trong trâi tim người khâc, nhất định có nhiềungười muốn xuống thấp hơn lă lín cao”

Năm 1728, được sự giới thiệu của một linh mục, Rousseau đến cư ngụ trongnhă bă De Warens vùng Annecy, người bảo hộ ông, một người đăn bă nhđn từ mẵng gọi lă “mẹ” Thời gian sống bín cạnh bă De Warens, Rousseau đê biết đượcthế năo lă hạnh phúc, lă một giai đoạn hạnh phúc thật sự của Rousseau Ông viết: “Nơi đđy khởi đầu một hạnh phúc ngắn ngủi của cuộc đời tôi, nơi đđy những thanhbình đến rồi cũng thoâng trôi qua nhanh nhưng nó cũng cho phĩp tôi được quyềnnói rằng tôi đê được sống , lă những ngăy đê hứa hẹn với tôi từ rất lđu vă tôikhông còn ao ước gì hơn nữa Hạnh phúc của tôi nhờ bă mă có, chỉ xin rằng nó sẽkhông bị suy tăn từ nay trở về sau” Trong thời gian năy, Rousseau khởi sự khâmphâ thiín nhiín với những buổi dê ngoại cũng như lăm quen một văi thú ăn chơicủa giới thượng lưu, tập những phong câch ăn nói, cử chỉ của giới trưởng giả, đượchọc đm nhạc, đọc sâch vă khâm phâ bộ sưu tập cđy cỏ bởi những vị khâch uyínbâc, ngoăi ra còn những buổi thả bộ vă những giấy phút chia sẻ với bă De Warens,tất cả trăn đầy hạnh phúc

Mùa xuân năm 1740, Rousseau quyết định thay đổi cuộc sống “ Tôi bắt đầumột nghề mà tôi chưa bao giờ làm” : gia sư cho hai đứa con của ông De Mably ởLyon Ông De Mably có hai cậu con trai, một cậu thì : ngu ngốc, hay lo xa, cứngđầu và không học được gì cả” và cậu thứ hai “ bảnh trai, cởi mở, nhanh nhẹn, hayphá phách, khôn ngoan, nhưng là một thứ khôn ngoan vui vẻ” Tuy nhiên nó “ghétcay ghét đắng việc học và không chịu chăm chú, vì vậy cần phải có nhiều thời giờ

để đánh đổ thái độ này” Có thể nói, muốn thành công trong việc dạy học hai đứatrẻ cá biệt này, cần phải có một ông thầy nhiều kinh nghiệm và những phươngpháp thích hợp Rousseau đề ra những nguyên tắc giáo dục của mình và áp dụngvào hai cậu học trò Tuy nhiên, phần thì không có kinh nghiệm, phần thì bản tínhhồn nhiên với trẻ con, vì thế thành quả gia sư của Rousseau cũng không đạt đượcnhiều so với những nguyên tắc sư phạm của chính ông đề ra Ông viết : “ Đối vớichúng, tôi chỉ biết sử dụng có ba phương tiện, ba phương tiện này của tôi luôn luôn

vô ích và thường có hại cho trẻ: đó là tình cảm, lí luận và sự giận giữ” Ông DeMably không hài lòng về kết quả dạy học của Rousseau và quyết định choRousseau nghỉ việc từ tháng 5/1741 Tuy nhiên, những kinh nghiệm gia sư tạiLyon này lại rất quan trọng cho các tác phẩm về giáo dục của Rousseau sau này Năm 1743, ông làm thư ký cho Đại sứ Pháp ở Venise, ông lại vấp một nỗi bấtcông khác Tên đại sứ tàn ác, ỷ vào mình, gây khó khăn về lương bổng cho ông :

“Nền trật tự mà người ta cho là tốt, không cho phép tôi được hưởng cái gì là côngbằng cả.”

Ông kết luận rằng: “ Bao lời kêu ca, than phiền của tôi, mặc dầu là công bằng,đều vô hiệu quả Do đó, trong tâm hồn tôi nảy ra mầm mống thù ghét, đối với cácthể chế của Nhà nước ta Các thể chế ấy, theo tôi, là dở cả Lợi ích công cộng vàcông lý chân chính bao giờ cũng bị hy sinh để duy trì tôi không biết nền trật tự nào

đó Trật tự này thực sự phá hủy mọi trật tự và chỉ có tác dụng làm sự trừng phạtcủa chính quyền nặng thêm đối với kẻ yếu bị áp bức, đồng thời thúc đẩy, kẻ nàonắm quyền lực trong tay lộng quyền thêm” (Confessions, VII)

Thời kì từ năm 1750 cho tới năm 1762, ông có nhiều tranh luận gay gắt trongnhóm các nhà triết học Ông là một người suy nghĩ khắt khe với xã hội, một xã hộikhông cho ông một địa vị xứng đáng nào, bằng cách phê phán xã hội qua nhiều tácphẩm quan trọng, trong đó tiêu biểu là cuốn “ The Contrat Social” (Khế ước xãhội)- một tác phẩm về lịch sử chính trị, đưa ra quan điểm về xây dựng con ngườicông dân, con người tập thể, phục vụ nhà nước và xã hội Năm 1762, Rouseau cho

ấn hành cuốn “ Emile hay vấn đề giáo dục” (5 quyển)- một tác phẩm về giáo dục.Những tác phẩm của ông đều xuất phát từ một đường lối chung: nỗ lực tìm kiếm tự

do, tự do chính trị cho công dân, tự do khám phá thiên nhiên cho trẻ em và tìmcách xác định bản chất chân thật của con người và xã hội

Năm 1766, ông được mời sang Anh nhưng bất đồng ý kiến với người mời vàtrở về Pháp

Từ năm 1770, Rousseau tập trung vào việc sáng tác và viết đủ thể loại trênnhiều lĩnh vực từ triết lý đến chính trị, kinh tế, tiểu thuyết, thơ, ca nhạc kịch, âmnhạc, phê bình, Trong các tác phẩm của mình, Rousseau đã đưa ra những quanđiểm mới, tư tưởng triết lý về con người, về chính quyền, về quyền công dân, vềgiáo dục Triết lý của ông có thể tóm tắt trong những điểm sau: Con người tựnhiên tốt, chính trị-xã hội làm ung thối con người; sự tiến bộ góp phần làm cho conngười đau khổ; cần phải hình thành lại nhân cách con người bằng giáo dục Ngoài

ra người ta biết đến Rousseau bởi ông còn là tác giả đầu tiên viết về tiểu thuyếttình cảm lãng mạn, mở đầu phong trào lãng mạn từ cuối thế kỉ XVIII đến giữ thế kỉXIX ở Châu Âu

Tháng giêng năm 1766, ông chạy qua Anh trốn tránh trong nhà triết gia DavidHume, nhưng sau 18 tháng ông lại ra đi vì hoang tưởng rằng Hume đang âm mưuhãm hại mình

Rousseau quay về Pháp dưới tên giả “Renou” Vì từ năm 1770, ông chính thức

bị cấm không được trở lại nước Pháp Trong một sáng đi dạo ngày 2/7/1778 khi đi

dạo tại điền trang của gia đình Marquis de Giradin ở Ermenonville, Rousseau bịxuyết huyết não và qua đời.

Rousseau được an táng trong điện Panthéon ở Paris năm 1794, mười sáu nămsau ngày ông qua đời Ngôi mộ được thiết kế thật giản dị, để gợi nhớ những lýthuyết về tự nhiên của Rousseau

Qua những sự kiện tiêu biểu trong cuộc đời và sự nghiệp của ông, ta có thể thấyông là một người có tâm hồn cao quý, tình cảm dồi dào, tin tưởng ở xã hội và conngười, mơ ước một cuộc đời êm đềm trong công bằng, bình đẳng, bác ái Nhưngbước vào đời, Rousseau gặp toàn khổ nhục trong xã hội phong kiến, bị bóc lột, đàn

áp, ức hiếp Người ấy nhất định một mặt tìm cách này, cách khác, thoát khỏi một

số mệnh điêu linh, mặt khác có người như Le Neveu de Rameau tiêu cực tiếp nhận

xã hội thối nát đó, lợi dụng các tất xấu của nó và chỉ biết châm biếm, mỉa mai nó.Nhưng Rousseau không thế, ông có một lập trường đấu tranh, tự mình tìm kiếm,xây dựng một nền hạnh phúc tư riêng: “ Tôi trả thù những kẻ hành hạ tôi, tôi trảthù theo cách của tôi Tôi không thể nào trừng phạt chúng một cách tàn ác hơn làtìm hiểu cách nếm mùi vị hạnh phúc mặc dầu chúng không muốn tôi làm được nhưvậy”

2 Các tác phẩm tiêu biểu

Có thể nói, nhắc đến J.J Rousseau, người ta không thể không nhắc đến hai tác

phẩm Bàn về khế ước xã hội ( The Contrat Social) và Emile hay vấn đề giáo dục: 2.1 Tác phẩm Bàn về khế ước xã hội

“Bàn về khế ước xã hội” là tên gọi vắn tắt của bản luận văn lớn nhan đề “Bàn

về khế ước xã hội hay là các nguyên tắc của quyền chính trị” của Jean Jacques

Rousseau, xuất bản năm 1762 Cuốn sách chỉ ra định hướng xây dựng xã hội côngdân và nhà nước pháp quyền, là một trong những động lực tư tưởng dẫn đến cuộccách mạng tư sản Pháp 1789 và được coi là “Thánh kinh chính trị” của cách mạngdân chủ Toàn bộ cuốn sách được chia làm 4 quyển với 48 chương Mục đích chínhcủa tác giả là “tìm xem trong trật tự dân sự có hay không một số quy tắc cai trị

chính dáng, vững chắc, biết đối đãi với con người như con người và có chăngnhững luật pháp đúng với nghĩa chân thực của nó” Để thực hiện mục đích ấy,Rousseau đã “gắn liền cái mà luật pháp cho phép với cái mà lợi ích thúc đẩy phảilàm, khiến cho công lý và lợi ích không tách rời nhau” Khế ước xã hội – tại sao?Xuất phát từ luận điểm: “Người ta sinh ra tự do, nhưng rồi đâu đâu con người cũngsống trong xiềng xích”, Rousseau nhận thấy phương pháp duy nhất giúp con người

tự bảo vệ mình là họ phải kết hợp lại với nhau thành một lực lượng chung, đượcđiều khiển bằng một động cơ chung, khiến mọi người đều hành động một cách hàihoà Hình thức liên kết sức mạnh ấy chính là khế ước xã hội Khi tham gia vào khếước xã hội, mỗi thành viên sẽ từ bỏ quyền riêng của mình để góp hết vào quyềnchung, nhưng không ai bị thiệt thòi bởi lẽ nhờ khế ước xã hội, con người mất đi cái

tự do thiên nhiên và cái quyền hạn chế được làm những điều muốn làm mà làmđược, nhưng đổi lại họ thu được quyền tự do dân sự và quyền sở hữu những cái màanh ta có với sự bảo đảm là sức mạnh chung của cả cộng đồng Với khế ước xãhội, con người trải qua sự chuyển biến lớn lao từ trạng thái tự nhiên sang trạng tháidân sự, trở thành người chủ thực sự của chính mình Trên phương diện khế ước vàpháp quyền, con người tuy không đồng đều nhau về thân thể và trí tuệ nhưng vẫnđược hoàn toàn bình đẳng ngang nhau Lập pháp – đỉnh cao của trí tuệ loài ngườiRousseau khẳng định, nguyên lý của cuộc sống chính trị nằm trong quyền uy tốicao “Quyền lập pháp là trái tim của quốc gia, quyền hành pháp là bộ não làm chocác bộ phận hoạt động Bộ não có lúc bị tê liệt mà người vẫn còn sống được mộtcách đần độn, nhưng khi trái tim ngừng đập thì con người chết ngay lập tức” Nhànước tồn tại không do các đạo luật mà do quyền lập pháp Bởi vậy, ông rất đề caoquyền lập pháp trong cơ thể chính trị quốc gia Trí tuệ lập pháp là trí tuệ của toàndân “Trí tuệ ấy thấy rõ mọi ham muốn của con người mà không thiên về một hammuốn nào… Trí tuệ ấy xây dựng một sự nghiệp cao cả lâu dài, có thể phải làmtrong một thế kỷ và hưởng thụ ở thế kỷ sau” Bởi vậy, theo Rousseau, người lậppháp là một người phi thường trong quốc gia về tất cả mọi phương diện; phithường chẳng những là do thiên tài mà chính là do được sử dụng Khi đứng ra xâydựng chế độ cho một quốc gia, người lập pháp rút đi sức mạnh vốn có trong mỗi

người, rồi thay nó bằng một sức mạnh khác, sức mạnh này mỗi khi vận dụng thìphải có sự giúp đỡ của đồng loại “Nếu mỗi công dân không là gì cả và chỉ có thể

là một cái gì nhờ tất cả mọi người mà tồn tại, thì sức mạnh thu được của tất cả mọingười phải bằng hoặc lớn hơn tổng số sức mạnh tự nhiên của mọi cá nhân cộnglại” Do đó, lập pháp là đỉnh cao nhất của sự hoàn thiện mà sức mạnh tập thể có thểđạt tới Tự do và bình đẳng – những giá trị làm người Mọi thể chế tốt đẹp bao giờcũng hướng đến những mục tiêu chung cao cả, đặt con người ở vị trí trung tâm.Rousseau viết: “Nếu tìm xem điều tốt nhất cho tất cả mọi người và đỉnh cao nhấtcủa các hệ thống lập pháp là cái gì, ta sẽ thấy điều đó quy gọn vào hai mục tiêu: Tự

do và Bình đẳng” Ông lập luận, phải là tự do vì cá nhân bị mất tự do bao nhiêu thì

cơ thể quốc gia giảm sút sức lực bấy nhiêu; phải là Bình đẳng vì không có bìnhđẳng thì không thể nào có tự do được Tư tưởng đó của Rousseau đã mở đườngcho sự phát triển tư duy xã hội của nước Pháp và sau này, cách mạng tư sản Pháp

đã hô vang khẩu hiệu: “Tự do – Bình đẳng – Bác ái” như một mệnh lệnh để tiếnlên Tuy nhiên, tác phẩm của Rousseau cũng không tránh khỏi những hạn chế doyếu tố lịch sử Sống trong thời điểm xã hội mà mọi tư tưởng cách tân đều bị ngăncản, cấm đoán và truy tố từ cả Chính phủ lẫn tôn giáo pháp đình, ông vẫn chưahình dung ra được một kiểu nhà nước dân chủ cộng hoà hiện đại không có vua Bởivậy, có những luận điểm của Rousseau mà người thời nay có thể cho là “ngâythơ”: “Chính phủ dân chủ thích hợp với nước nhỏ, chính phủ quý tộc thích hợp vớinước trung bình và chính phủ quân chủ thích hợp với nước lớn” Bên cạnh đó, ôngcũng chưa chỉ ra được những nhân tố quyết định đến tiến trình lịch sử của mỗi

quốc gia Mặc dù vậy, “Khế ước xã hội” vẫn là một trong những đỉnh cao của tư

tưởng khai sáng Pháp thế kỷ XVIII

2.2 Cuốn Emile hay vấn đề giáo dục

Emile hay vấn đề giáo dục chính là “tuyên ngôn giải phóng tuổi trẻ” với lý luận

đòi tự do cho con người cá nhân ở lứa tuổi thiếu niên Xuyên suốt năm quyểntương ứng với năm giai đoạn phát triển khác nhau của thời kì niên thiếu, từ lúc mớisinh ra cho đến khi trở thành một công dân trong xã hội- tư tưởng của Rousseau

đều nhằm vào một mục đích nhất là tạo ra mẫu người công dân tự do cho một xãhội dân chủ lí tưởng, chống lại chủ trương giáo dục nhằm đào tạo ra mẫu người nô

lệ của giáo hội và tay sai của Nhà nước phong kiến

Tác phẩm này được Rousseau viết gồm 5 quyển:

Quyển I (Kể về giai đoạn bé Émile từ lúc ra đời đến lúc tập nói, tức là khoảng

từ 0 đến 2 tuổi): Trong giai đoạn này, nhà giáo dục cần chăm sóc sức khỏe của bé,

từ việc ăn uống đến việc tập luyện cử động tay chân và sử dụng các giác quan Cần

để ý tới các nhu cầu thiết yếu và những nhu cầu giả tạo có tính hình thức và bất lợicủa bé

Quyển II (Giai đoạn Émile từ 3 đến 12 tuổi): Chú bé Émile đang ở lứa tuổi nhiđồng Sự phát triển của cậu bé luôn gắn với các trò chơi giáo dục, chơi mà học, cáchình thức giải trí, trò chơi vận động… được nhà giáo dục áp dụng Tuy nhiên cần

để ý là trí óc của bé Émile còn non nớt, cho nên các hình thức giáo dục chủ yếuvẫn là cho nó chơi Chú bé Émile không chỉ học tập qua sách vở mà quan trọngnhất là qua kinh nghiệm cuộc sống và môi trường xung quanh

Quyển III (Giai đoạn Émile từ 12 đến 15 tuổi): Cậu bé Émile được giáo dụcchẳng những qua sách vở, qua kinh nghiệm cuộc sống, mà còn được học kiến thứcthực nghiệm hướng nghiệp cho nghề nghiệp tương lai Cậu được học toán học, tựnhiên học, khoa học thực nghiệm để nắm vững các tri thức và ứng dụng vào đờisống Cậu còn được học môn lịch sử nhân loại, môn tâm lý học ứng dụng để ứng

xử mọi tình huống xảy ra trong đời sống hằng ngày Cậu bé Émile đang đi vào tuổitrưởng thành cho nên việc phát triển tư duy logic, tư duy lý luận, phân tích và tổnghợp… được các nhà giáo dục coi trọng

Quyển IV (15 đến 20 tuổi: tuổi của lý trí và những đam mê): Cậu bé cần đượchưởng nền giáo dục đạo đức (trong đó có cả giáo dục giới tính, giáo dục thẩmmỹ…) và giáo dục tôn giáo để bước vào thế giới của người lớn mà không ngỡngàng, vấp váp

Quyển V (Émile 20 đến 25 tuổi - độ tuổi khôn lớn và hôn nhân): Rousseau kểchuyện về Sophie, người sẽ là vị hôn thê tương lai của Émile Như vậy Rousseaudành riêng quyển cuối cùng này để nói về giáo dục các em gái.

3 Bối cảnh kinh tế- chính trị-xã hội của nước Pháp đầu thế kỉ XVIII- cơ sở thựctiễn của tư tưởng giáo dục J.J Rousseau

Thế kỷ XVII- XVIII được gọi là thời đại của cuộc cách mạng tư sản và sự xáclập chế độ tư sản Về mặt thực tiễn, tiền đề kinh tế- chính trị- xã hội cho sự xuấthiện những chuyển biến cách mạng trong giai đoạn này đã được chuẩn bị từ thờiphục hưng (từ nửa sau thế kỷ XIV đến cuối thế kỷ XVI), khi những mầm mốngcủa phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đã hình thành ngay trong chế độ xã hội

cũ Một trong những biểu hiện đầu tiên của quá trình chuyển tiếp của lĩnh vựcchính trị- kinh tế này là sự ra đời của những công xưởng thủ công thay thế chophường hội, sự hình thành các trung tâm kinh tế thương mại, mở rộng giao lưu traođổi hàng hóa, phá vỡ các quan hệ phong kiến chật hẹp, biểu hiện của nền kinh tế tựcung tự cấp

3.1 Tình hình kinh tế

Thế kỷ XVIII, nước Pháp lâm vào tình trạng khốn đốn Nông nghiệp- lĩnh vựckinh tế chính của Pháp lúc bấy giờ vẫn còn lạc hậu; công cụ và phương pháp canhtác lỗi thời, 1/3 diện tích canh tác đất đai bị bỏ hoang, năng xuất lao động thấp đãkhiến 90% dân số nước Pháp sống bằng nông nghiệp nghèo đói Tình trạng sútkém đó là hệ quả tất yếu của một chế độ phong kiến lỗi thời, phản động đang thốngtrị

Về công nghiệp, tuy có sự phát triển hơn so với nông nghiệp, nhiều công trườngthủ công ra đời, máy móc được cải tiến, số lượng công nhân tăng, song nền côngnghiệp Pháp vẫn phát triển tản mạn lại bị kìm hãm bởi các phương thức sản xuấtphong kiến, chế độ thuế khóa ngặt nghèo Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đãxâm nhập vào nông thôn Pháp, đẩy mạnh thêm sự phân hóa nông thôn về mặt giai

cấp Địa chủ tăng thuế má, cướp bóc ruộng đất, tước mất những quyền lợi củanông dân, đẩy những người nông dân vào tình cảnh khốn cùng.

Bối cảnh kinh tế nước Pháp đầu thế kỷ XVIII phản ánh mâu thuẫn giữa các giaicấp trong xã hội Một bên là giới quý tộc có cuộc sống xa hoa của cung đình vàmột bên là đại bộ phận nhân dân lâm vào cảnh bần hàn và bất bình sâu sắc Đây làmột trong những nguyên nhân dẫn đến sự bùng nổ của các cuộc đấu tranh đòiquyền tự do, dân chủ cho con người, thời kỳ nở rộ của tư tưởng giải phóng conngười

là đại biểu cho lợi ích của “đẳng cấp thứ ba” đòi thủ tiêu ách áp bức của phongkiến

Nửa sau thế kỷ XVIII, các phong trào đấu tranh của quần chúng dâng lên mạnh

mẽ như các phong trào đấu tranh ở Nooc- măng, Paris, Ly ông Phong trào phảnphong nhằm thủ tiêu quan hệ sản xuất phong kiến và thiết lập chế độ xã hội mới,

xã hội tư bản chủ nghĩa Để duy trì tòa nhà cũ nát của chế độ phong kiến, chế độquân chủ đã thẳng tay đàn áp nhiều cuộc nổi dậy của nông dân Các chính sách đốinội và đối ngoại được đưa ra dưới thời của vua Lút- vích XIV, XV, XVI trên thực

tế đã thúc đẩy nhanh chóng sự suy vong nền chuyên chế phong kiến

Bối cảnh lịch sử xã hội Pháp thế kỷ XVIII là điều kiện khách quan cho việc giaicấp tư sản trở thành người lãnh đạo có khả năng tập hợp đông đảo quần chúngnhân dân, công nhân, thợ thủ công trong cuộc đấu tranh trong chế độ phong kiến

Giai cấp tư sản đã trở thành lực lượng tiến bộ có thể đại diện cho lợi ích của nhữngngười bị áp bức dưới chế độ phong kiến Để lãnh đạo được cuộc cách mạng lật đổchế độ phong kiến, giai cấp tư sản tất yếu cần có lý luận soi đường Đây chính làmôi trường thuận lợi để nảy sinh các tư tưởng giải phóng con người.

Là người tiêu biểu trong phong trào khai sang Pháp Rousseau đã nêu cao tinhthần dân chủ và chủ nghĩa nhân văn, tôn trọng tự do và bảo vệ quyền lợi con ngườitrong một thực tiễn xã hội đầy rẫy những bất công

4 Tư tưởng giáo dục của Rousseau

4.1 Quan điểm giáo dục

Có thể nói, giáo dục là một vấn đề Rousseau thường xuyên quan tâm và lôi

cuốn ông Cuốn Emile hay vấn đề giáo dục thể hiện một chương trình giáo dục mới

do ông nỗ lực tìm kiếm và xây dựng, mong uốn cải tạo xã hội Pháp bằng con

đường giáo dục Đồng thời, trong cuốn Emile hay vấn đề giáo dục, Rousseau khởi

xướng và trình bày đầy đủ quan điểm tiếp cận hướng vào người học (Learnercentred approach) Tác phẩm đã thể hiện rõ quan điểm giáo dục của ông:

(1) Phê phán những hạn chế của nền giáo dục cổ truyền

Để giải thích cho sự thất bại của mình, Rousseau viết cuốn Tiểu luận cho rằng

ông không phải là yếu kém như người ta tưởng, vì tính tình khép kín, nhút nhát,khuynh hướng ưu sầu của ông, sở thích cô đơn và sự lãnh đạm của ông “ đối vớinhững gì mà người ta gọi là sáng chói” nên ông đã không thành công trong bước

đầu nghề dạy học Trong cuốn Tiểu luận này, Rousseau dùng những lời lẽ tấn công

nền giáo dục cổ truyền:

- Thực tiễn của nền giáo dục hiện hành là do các nhà tôn giáo phụ trách, đó lànền giáo dục cổ lỗ và lỗi thời, người ta đã lạm dụng tiếng latinh, lạm dụnglịch sử thời cổ, lạm dụng việc học tôn giáo

Ông viết: “ Tôi nghĩ rằng cách thức người ta dạy dỗ trẻ con hiện nay rất phi lí

và kì quái Người ta dạy chúng rất nhiều về lịch sử Hy Lạp và La Mã, người ta để

cho chúng ngu dốt hoàn toàn về lịch sử đất nước của chúng; người ta ít quan tâmđến tiếng mẹ đẻ miễn là chúng nói giỏi tiếng latinh; người ta nói với chúng về mộtThượng đế 3 ngôi, về tội lỗi nguyên thủy, về sự hiệu quả của thánh lễ, tất cả nhữngđiều mà đứa trẻ không thể hiểu được Ngược lại, ta lại không nói gì hết về nhữngnền tảng của đạo đức”.

“ Người ta không hề hiểu biết tuổi thơ Các người sáng suốt nhất thì chú trọngđến những gì con người cần phải hiểu biết, mà không xem xét những gì trẻ con cóthể học được Họ luôn luôn tìm kiếm người trưởng thành trong đứa trẻ, mà khôngnghĩ đến hiện trạng của nó trước khi trở thành người lớn”

Ông nói : “Người ta không biết trẻ là gì Người ta tung ra bao ý kiến sai lầm vềvấn đề này Càng đi xa, càng lầm đường, những kẻ tinh khôn nhất chăm chú pháthiện những điều người lớn cần hiểu biết, nhưng không quan tâm đến những điều

mà trẻ em có thể học được Họ luôn luôn phát hiện người lớn trong trẻ em, khôngbao giờ nghĩ đến thực trạng của trẻ em trước khi chúng lớn lên thành người” Theoông, việc làm trước tiên là phải loại bỏ nền giáo dục cổ truyền Nền giáo dục này

“ràng buộc đứa trẻ rất nhiều, và bắt đầu làm cho nó khổ sở để chuẩn bị cho mộthạnh phúc giả tạo trong tương lai xa vời”; nền giáo dục này còn sử dụng nhữngđam mê “làm cho tâm hồn đứa trẻ ung thối: sự ganh đua, sự ganh tị, sự kiêu căng,

sự sợ hãi ”, vì vậy có thể nói nền giáo dục này đi lạc đường “Người ta vừa chonhững đứa trẻ tật xấu, vừa cấm nó có những tật này”

Trong dạy học, Rousseau lên án việc học tất cả những môn học cổ truyền: Sinhngữ và Cổ ngữ, Địa lí, Lịch sử, bài học thuộc lòng và lên án luôn cả những sách vở

mà ông coi như là “ những công cụ làm khổ sở đứa trẻ”

Rousseau nhận định rằng từ bao lâu, ai ai cũng đều đả kích chế độ giáo dục hiệnhành mà chưa ai nghĩ đến để đề nghị một chế độ tốt hơn: “ Biết bao tác phẩm nhằmphục vụ lợi ích chung như tác giả tuyên bố, nhưng cái lợi ích chung mà ta thấyđứng hàng đầu- nghĩa là nghệ thuật xây dựng con người- tới nay vẫn bị xao lãng”.Ông tuyên bố rằng ông đã suy nghĩ về “ một chương trình giáo dục hoàn toàn khác

chương trình cũ” bởi chương trình cũ là “ một sự thí nghiệm mà người ta có quyềnlàm với một đứa trẻ không phải là con của mình” Vì vậy, ông có ý định áp dụngchương trình mới cho học trò của ông.

(2) Tìm hiểu con đường giáo dục mới: một chương trình giáo dục toàn diện

Emile hay vấn đề giáo dục không phải là một tác phẩm có kết thúc “ngẫu

nhiên”, nó thể hiện một mơ ước, một hoài bão ấp ủ trong lòng bao chục năm trời

của Rousseau Cần nói thêm rằng, Rousseau trong cuốn Emile hay vấn đề giáo dục

tuy thực hiện một đường lối giáo dục cá biệt song hướng cho Emile những đức tính

xã hội để khi thời cơ đến, Emile trở thành một công dân tốt

Trong Emile hay vấn đề giáo dục, chính ông thầy dạy kèm bị đuổi bây giờ có

điều kiện áp dụng chương trình giáo dục của mình, không phải áp dụng để dạy dỗnhững đứa trẻ thật mà là để dạy Emile- một học sinh tưởng tượng không cha,không mẹ, và vị vạy theo ông, dễ dạy hơn nhũng đứa con của các gia đình quý tộc.Công việc giáo dục Emile kéo dài từ khi mới sinh cho tới năm lên 20 tuổi, và trảiqua 5 giai đoạn rất rõ ràng:

Từ khi mới ra đời cho tới khi biết nói (0-2 tuổi): Giáo dục cho trẻ sơ sinh và trẻnhỏ Trong giai đoạn đầu tiên này, đứa trẻ cần nhất là được chăm sóc để phát triểnthể trạng Việc vệ sinh thân thể, việc đi, đứng, ngồi, bò của trẻ cũng nên để trẻthích nghi dần với điều kiện tự nhiên nguyên thủy, tránh tối đa sự trợ giúp bằngnhững phương tiện nhân tạo, có như vậy mới tạo được cho trẻ thân thể cườngtráng, thích nghi tốt với môi trường xung quanh

Từ khi biết nói cho tới năm lên 12 tuổi: Giáo dục tiêu cực Trẻ con chưa đủ lí trí

để suy xét, cho nên việc giáo dục nó bằng lí luận dài dòng, bằng những lí lẽ củabổn phận sẽ không mang lại cho chúng sự am hiểu mà trái lại, chỉ làm chúng buồnchán, cảm thấy mất tự do Người lớn đừng bao giờ ra lệnh cho nó làm điều gì cả,hãy hướng cho trẻ tự hiểu biết bản chất sự vật thông qua kinh nghiệm của chính

nó Chẳng hạn, khi trẻ nghịch ngợm làm vỡ cửa kính, thay vì la mắng chúng, hãy

để chúng bị rét trong căn phòng có cửa sổ vỡ đó, bởi hình phạt duy nhất có thể ảnh

hưởng đến trẻ là kết quả của hành động xấu xa Ở đây, quan niệm tự do tronggiáo dục Rousseau là: trẻ con được tự do trong hành động của nó, song đó là tự dotheo luật định, chứ không phải tự do vô độ Đứa trẻ không bị ép buộc hành độngtheo mệnh lệnh của người khác, song hành động của nó lệ thuộc vào sự vật kháchquan.

Nhằm đảm bảo cho trẻ cảm thấy tự do và hứng thú cao độ trong việc học tập,Rousseau đưa ra phương pháp giáo dục để cho trẻ khó nhọc tự tìm tòi, khám pháthế giới giữa thiên nhiên hoang dã nhằm kích thích ở nó óc sáng tạo và tinh thần tựchủ, đồng thời thông qua đó, trẻ tự tạo được sự thích ứng với mọi điều kiện, giúpcho trẻ sống và làm việc sau này

Từ năm lên 12 tuổi cho đến năm 15 tuổi: Giáo dục bằng học vấn Nguyên tắccăn bản của giáo dục trong giai đoạn này là dẫn cho trẻ đến với ý niệm về “ lợiích” Nói cách khác, giáo dục phải xuất phát từ quyền lợi của trẻ em chứ khôngphải vì mục đích cao siêu nào khác Rousseau cũng đã chọn cho Emile nghề mộc,một nghề lao động chân tay vất vả nhưng lại “kiếm được ít tiền hơn hết” Cái chínhtrong việc chọn nghề này là ở chỗ ông muốn Emile được “học nghề làm người”

Từ năm 15 tuổi cho đến năm 18 tuổi: Giáo dục đạo đức và tôn giáo Emile đượcgiáo dục về đạo đức và tôn giáo theo những tình cảm tự nhiên của nó, nghĩa là kíchthích ở nó lòng từ bi, lòng trắc ẩn, lòng từ thiện và tất cả những tính cách hấp dẫn,dịu dàng mà cn người tự nhiên ưa thích, ngăn cản những thói ghen tị, tham lam,độc ác có thể bị ảnh hưởng từ xã hội Nói cách khác, nguyên tắc giáo dục tronggiai đoạn này là phát triển bản tính tư nhiên của con người, loại bỏ khỏi con ngườinhững ảnh hưởng xấu của xã hội Theo Rousseau, mọi người sinh ra đều bình đẳng

và theo bản tính tự nhiên thì không ai sinh ra là vua, là vĩ nhân, là đình thần, làgiàu có, Phải dạy cho trẻ để nó luôn nhớ rằng, con người đều như nhau trong tất

cả các giai cấp Do đó, tình thương yêu con người không nên chỉ bó hẹp trong mộtcộng đồng nhỏ bé, mà phải mở rộng ra tinh thần nhân loại chung, nghĩa là phải dạycho trẻ em yêu mến tất cả mọi người

Từ năm 18 tuổi cho đến năm 20 tuổi: Giáo dục chuẩn bị hôn nhân và chuẩn bị

gia nhập dời sống xã hội; giáo dục phụ nữ.

4.2 Mục đích giáo dục

Theo Rousseau : “ Tất cả đều tốt khi Thượng đế để làm ra, tất cả đều suy đồi ởtrong tay của con người” Rousseau đề cao tác dụng của giáo dục: “ Tất cả cái gì takhông có khi sinh ra và ta cần dùng đến khi ta trưởng thành, đều là do giáo dục cấpcho ta cả”

Mục đích giáo dục nhằm đào tạo những con người xã hội Ông nói: “ Người tamuốn hướng học trò của tôi về nghề võ, về đạo lí, về tư pháp, điều đó tôi khôngcần biết Trước khi nó làm những gì cha me nó muốn, thiên nhiên muốn nó phảisống đời sống của con người trước Sống là một nghề mà tôi muốn nó học Ra khỏitay tôi, nó không phải là thẩm phán, cũng không phải là chiến sĩ hay tu sĩ gì cả:trước hết nó sẽ là một con người” Thành quả của một nền giáo dục tốt là tạo nênmột con người có lí trí Sống là hành động, vì vậy, “sự giáo dục chân chính khôngphải chỉ là những từ ngữ mà là những bài thực hành”

Trong trường hợp tất cả đều tốt khi được Thượng đế tạo ra, tại sao chúng ta lạikhông từ từ để cho sự trong trắng nguyên thủy này phát triển tự do? Rousseau nhìnnhận không thể từ từ như vậy được, và nghĩ rằng cần phải đào tạo con người bằnggiáo dục cũng như người ta “uốn nắn cây cối bằng sự trồng trọt”

Sự giáo dục này xuất phát từ ba nguồn gốc: Thiên nhiên, con người và sự vật.Thiên nhiên phải ở trên hai yếu tố sau Sứ mạng chung của con người trong trật tựthiên nhiên là “trạng thái con người” Và như vậy giáo dục sẽ chuẩn bị cho đứa trẻđầy đủ những phẩm chất để gia nhập đời sống sinh động của xã hội

4.3 Đối tượng giáo dục

Lần này là lần đầu tiên mà một lý luận phát hiện ra đúng đối tượng giáo dục làtrẻ em và phân tích các đặc điểm của tuổi trẻ, theo dõi nó trong sự phát triển vàchuyển biến của nó trong từng giai đoạn một Rousseau cho rằng một nền giáo dục

lương chính phải xuất phát từ trẻ em, theo dõi quá trình phát triển của trẻ em vàbước tiến thiên nhiên của trái tim con người.

4.4 Nội dung giáo dục

4.4.1 Thể dục

Trong lý luận giáo dục của Rousseau, vai trò của thể dục theo nghĩa rộng nghĩa

là toàn bộ con người vật chất, cơ thể và giác quan, cực kì quan trọng vì qua hoạtđộng của con người vật chất, trẻ em:

+ Phát hiện ra bản thân mình, sự tồn tại của mình, cuộc sống của mình

+ Phát hiện ra ngoại giới khách quan, cái gì khác mình,bên ngoài mình, vachạm mình

+ Luyện tập lý trí và trí xét đoán của mình qua cảm giác, qua tri giác, các ướclượng mà nhờ kinh nghiệm mà uốn nắn cho hỏi tốn công, phí sức, các quan hệ giữacác vật với mình và giữa các vật với nhau mà mình phát hiện

Chưa thấy trong một hệ thống giáo dục nào mà vai trò của thể dục quan trọngnhư vậy, biến thành cơ sở cho trí dục và đức dục Do đó, nội dung thể dục gồm:các động tác cơ thể, tất cả các động tác thiên nhiên, cần phải được tự do thực hành,tùy lứa tuổi, hơn nữa cần phải được khuyến khích, các giác quan cần phải được tự

do hoạt động, phải có sự bố trí để các giác quan hoạt động đúng, không sai lệch vàphát hiện được quan hệ giữa cảm giác và các vật bên ngoài gây cảm giác và tùytheo đà phát triển của con người, tiến từ cảm giác lên tri giác từ đó lên ý niệm, xâydựng lý trí, trí xét đoán và trí nhớ Trên cơ sở đó mới thực hiện được trí dục

4.4.2 Trí dục

Trí dục phát triển trên cơ sở thể dục và có tính chất sát thực, thực tiễn Nó nhằmđào tạo cho trẻ em sự hiểu biết về thế giới bên ngoài (vật lý, thiên văn, địa lý), vềcon người, về xã hội ( quyền, tư hữu, hệ thống trao đổi kinh tế và tiền tệ), cuốicùng về Nhà nước và bổn phận của công dân: “Trước khi bước chân vào nhận vị trí