Thực trạng giảm phát của nhật bản

Cả hai giải pháp kích thích tiền tệ và tài khóa đều kém hiệu quả bởi tỷ lệ tiết kiệm của người tiêu dùng Nhật Bản tăng, mức chi tiêu ít ỏi của các hộ gia đình và của cả khu vực kinh doan

Thực trạng giảm phát của Nhật Bản

Nhật Bản đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng kinh tế do tình trạng giảm phát kéo dài Kể từ khi bong bóng tài sản tại Nhật Bản bùng

nổ vào đầu thập niên 1990, gọng kìm giảm phát đã siết chặt kinh tế Nhật Bản Lo sợ lạm phát bùng nổ do sự đổ vỡ của thị trường nhà đất và

chứng khoán, Nhật Bản đã giảm mạnh cung tiền từ trên 11% năm 1990 xuống chỉ còn 0,6% năm 1991 Đây là nguyên nhân chính dẫn tới hiện tượng giảm phát tại Nhật Bản Cùng với những sai lầm trong việc giải quyết vấn đề nợ xấu, Nhật Bản đã tiếp tục rơi sâu hơn vào vòng xoáy giảm phát (deflationary spiral) Tình trạng giảm phát do thắt chặt tiền tệ, kéo theo gánh nặng nợ nần và đổ vỡ của các ngân hàng thương mại

trong những năm 1990 được các nhà kinh tế gọi là tình trạng giảm phát

-nợ (debt-deflation) Năm 1998, nền kinh tế Nhật Bản chính thức rơi vào giảm phát Đầu tư và tiêu dùng tư nhân bắt đầu giảm mạnh và giảm phát trở nên nghiêm trọng hơn

Tốc độ tăng cung tiền tương đối ổn định ở mức 3% hàng năm ở Nhật Bản trong hai thập kỷ (1990 - 2010) cũng không ngăn chặn được giảm phát dai dẳng cùng sự gia tăng rất lớn của nợ chính phủ Cả hai giải pháp kích thích tiền tệ và tài khóa đều kém hiệu quả bởi tỷ lệ tiết kiệm của người tiêu dùng Nhật Bản tăng, mức chi tiêu ít ỏi của các hộ gia đình và của cả khu vực kinh doanh Đây chính là “bẫy giảm phát” mà Nhật Bản mắc phải Giảm phát làm cho gánh nặng nợ của doanh nghiệp lớn thêm vì nợ quá hạn gia tăng, lợi nhuận của doanh nghiệp giảm, tiền công thực tế trở nên cao hơn Do đó, doanh nghiệp càng trở nên dè dặt trong đầu tư thiết bị khiến cho nhu cầu đầu tư tư nhân giảm, làm tổng cầu giảm theo

Giá cả hàng hóa tại Nhật Bản liên tục giảm trong năm 2012 và giảm xuống mức thấp 2,6% (quí III-2012) - mức giảm mạnh nhất kể từ năm

1958 Tình trạng giá cả hàng hóa sụt giảm giúp Nhật Bản bán trái phiếu với mệnh giá cao hơn, nhưng lại gây ra giảm phát và đẩy tỷ lệ nợ công trên GDP tăng cao Nợ chính phủ Nhật Bản hiện đang đứng đầu thế giới

với hơn 13.000 tỷ USD, tương đương 230% GDP (năm 2013) Khi giảm phát về giá cả dẫn tới giảm phát tài sản, tiếp đến hàng loạt những tổn thất khác khiến nền kinh tế rơi vào tình trạng suy thoái

Ngoài mối lo giảm phát, Nhật Bản còn phải đương đầu với những thách thức kinh tế khác, nhất là sự tăng giá của đồng Yên Đặc biệt quý

I-2013, tỷ giá đồng Yên so với USD đã tăng 6% Thông thường, giá cả đi xuống trong môi trường đồng tiền mạnh Bởi vậy, đồng Yên tăng giá khiến lợi nhuận tuyệt đối và tỷ suất lợi nhuận của các doanh nghiệp

Nhật Bản bị suy giảm, các công ty của Nhật Bản gặp khó khăn nhiều hơn khi cạnh tranh ở thị trường nước ngoài

Nguyên nhân cơ bản của giảm phát ở Nhật Bản là do lợi nhuận ròng từ xuất khẩu không được sử dụng hiệu quả cho thị trường trong nước Theo Giáo sư R Taggart Murphy (Đại học Tsukaba ở Tokyo), giảm phát là một triệu chứng chứ không phải là nguyên nhân của sự yếu kém của kinh tế Nhật Bản Nguyên nhân sâu xa chính là sự suy giảm trong sức sống của nền kinh tế, không có đủ vốn đầu tư cho những công ty mới

Bối cảnh giảm phát hiện tại không cho phép Nhật Bản tăng lãi suất cơ bản Để kéo kinh tế thoát khỏi tình trạng trì trệ, Nhật Bản buộc phải tiếp tục bơm thanh khoản vào thị trường Với đặc điểm dân số già, mong muốn giảm bớt phụ thuộc vào xuất khẩu và thay vào đó là tăng trưởng tiêu dùng nội địa trong thời gian ngắn thực sự là bài toán khó Để giúp kinh tế ra khỏi khủng hoảng, Nhật Bản vẫn phải duy trì thế mạnh về xuất khẩu của mình, điều này đồng nghĩa với đồng Yên mạnh sẽ là một trở ngại rất lớn

Giải pháp chống giảm phát của Nhật Bản

Nhằm chống giảm phát, Chính phủ Nhật Bản thực thi hàng loạt chính sách, bao gồm:

Thứ nhất, tích cực nới lỏng chính sách tiền tệ

Ưu tiên hàng đầu của Chính phủ Nhật Bản là chính sách “siêu nới lỏng” tiền tệ và chi tiêu tài chính Tháng 4-2013, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) công bố chính sách “tiếp tục nới lỏng tiền tệ về số lượng và chất lượng” Theo đó, BOJ đã áp dụng “giám sát cơ số tiền tệ” để theo đuổi việc nới lỏng số lượng BOJ nhất trí tăng cơ số tiền tệ lưu thông trên thị trường với tốc độ hằng năm khoảng 60.000 - 70.000 tỷ yên

(tương đương 583 - 680 tỷ USD, chiếm khoảng 13% - 15% GDP của Nhật Bản) Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) giảm buộc BOJ tiếp tục thực thi chính sách nới lỏng tiền tệ mạnh hơn nữa nhằm đưa giá cả tăng trở lại và bảo vệ nền kinh tế do tác hại từ chính sách đồng yên mạnh Sự nới lỏng liên tục về tiền tệ có thể khiến cho giảm phát nhường chỗ cho lạm phát tích cực ở mức trung bình tại Nhật Bản Chính sách nới lỏng tiền tệ

được triển khai kết hợp cùng với biện pháp tài chính như tăng cường mua trái phiếu chính phủ, các tài sản tài chính nhiều rủi ro như quỹ đầu

tư tín thác Năm 2014, các ngân hàng Nhật Bản bắt đầu mua lại không giới hạn trái phiếu của Chính phủ Nhật Bản với tổng trị giá 13.000 tỷ yên (khoảng 146 tỷ USD) Việc bơm tiền vào nền kinh tế chắc chắn sẽ dẫn đến giá cả tăng nhanh, đưa mục tiêu lạm phát lên 2% (2014 - 2015) Lượng tiền cơ sở (gồm tiền mặt trong lưu thông và tiền gửi của các tổ chức tài chính) trong BOJ sẽ được nâng gấp đôi, lên 270.000 tỷ yên (tương đương 2.800 tỷ USD) năm 2014

Thứ hai, tập trung đầu tư cho khu vực tư nhân

Chính phủ Nhật Bản cam kết sẽ nỗ lực thúc đẩy đầu tư cho lĩnh vực tư nhân và hoạt động của khối doanh nghiệp nhằm chấm dứt tình trạng giảm phát kéo dài gần hai thập kỷ qua tại nền kinh tế lớn thứ ba thế giới

Chiến lược phát triển nhằm thúc đẩy đầu tư tư nhân và tiêu dùng, đi kèm với kế hoạch chi tiêu 117 tỷ USD trong gói kích thích kinh tế được coi là lớn nhất của Nhật Bản kể từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm

2008 Mục tiêu đặt ra đối với BOJ là tăng gấp đôi lạm phát khoảng 2% trong giai đoạn 2014 - 2015

Thứ ba, thúc đẩy hoạt động của khối doanh nghiệp

Mục tiêu của Nhật Bản là tăng tổng vốn đầu tư cho doanh nghiệp thêm 10%, lên mức khoảng 70.000 tỷ yên trong giai đoạn (2013 - 2015); tăng tổng thu nhập bình quân đầu người (hiện ở mức 3,84 triệu yên trong tài khóa 2012) thêm hơn 1,5 triệu yên trong giai đoạn (2013 - 2023) Nỗ lực thúc đẩy cải cách phát triển kinh tế với các chính sách phù hợp để tiếp thêm sinh lực cho hoạt động của các doanh nghiệp như giảm mạnh thuế doanh nghiệp; thiết lập các đặc khu kinh tế và nhấn mạnh tới vai trò của lĩnh vực kinh tế tư nhân trong thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nói chung

Để thúc đẩy cải cách ngành điện, Chính phủ sẽ tăng đầu tư cho các

ngành liên quan tới ngành điện lên 30.000 tỷ yên, tăng 1,5 lần so với năm 2010 Ngoài ra, Chính phủ đặt mục tiêu tăng gấp 3 lần kim ngạch xuất khẩu của các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực hạ tầng, lên 30.000 tỷ yên và tăng gấp đôi, lên 1.000 tỷ yên kim ngạch xuất khẩu nông phẩm và thực phẩm vào năm 2020

Thứ tư, tăng mạnh chi tiêu công

Khi nghiên cứu về tình trạng giảm phát ở Nhật Bản, các nhà kinh tế hàng đầu đã chỉ ra rằng, cách tốt nhất để chống lại giảm phát là bắt đầu một gói kích thích cực lớn và nhanh chóng Năm 2012, Nhật Bản chính thức công bố gói kích thích kinh tế mới lên đến 20.200 tỷ yên (tương đương 226,5 tỷ USD) nhằm vực dậy nền kinh tế Đây là gói kích thích kinh tế lớn nhất của Chính phủ Nhật Bản kể từ năm 2008 với mục tiêu đưa Nhật Bản thoát ra khỏi tình trạng giảm phát triền miên Trong số 20.200 tỷ yên của gói kích thích kinh tế, có 11.300 tỷ yên do chính

quyền trung ương cấp Phần còn lại do chính quyền các địa phương và khu vực kinh tế tư nhân góp sức Đây là gói chi tiêu lớn nhất của Chính phủ Nhật Bản nhằm tạo ra tăng trưởng kinh tế bền vững thông qua việc khuyến khích đầu tư tư nhân, tăng cường sức cạnh tranh quốc tế của các công ty Nhật Bản cũng như thúc đẩy chương trình tái thiết sau thảm họa động đất - sóng thần (năm 2011) Gói kích thích kinh tế này góp phần gia tăng áp lực đối với Ngân hàng Trung ương Nhật Bản để nới lỏng tiền

tệ, ngăn chặn sự tăng giá của đồng yên khiến các nhà xuất khẩu Nhật

Bản gặp nhiều khó khăn do hàng hóa giảm sức cạnh tranh trên thị

trường quốc tế

Tháng 02-2013, Nhật Bản thông qua dự thảo ngân sách bổ sung 13.100

tỷ yên (khoảng 140,7 tỷ USD) nhằm kéo nền kinh tế thoát khỏi suy thoái

do giảm phát Việc bổ sung ngân sách sẽ giúp Nhật Bản thêm nguồn lực

để chấm dứt tình trạng giảm phát và giúp tạo ra ít nhất 600.000 việc làm mới Khoản ngân sách bổ sung này bao gồm chi tiêu cho các dự án công

để sửa chữa kết cấu hạ tầng giao thông: các đường hầm và các cây cầu

Hỗ trợ các công ty sử dụng phương tiện tiết kiệm năng lượng và thúc đẩy đầu tư kết cấu hạ tầng các nhà máy Cho phép Chính phủ tiếp tục khoản chi tiêu để trả lương hưu cơ bản

Tháng 5-2013, Nhật Bản tiếp tục kích hoạt khoản ngân sách khổng lồ 92.610 tỷ yên (tương đương 906,2 tỷ USD) để tập trung cho các công trình công cộng nhằm tạo đòn bảy vực dậy nền kinh tế BOJ sẽ bơm thêm 1.400 tỷ USD vào nền kinh tế trong giai đoạn 2014 - 2015 nhằm chấm dứt tình trạng trì trệ kinh tế trong hơn 2 thập kỷ qua Những nỗ lực của Chính phủ góp phần làm giá trị đồng yên giảm (vượt qua mốc 100 yên/USD), thấp nhất trong vòng 4 năm qua Đồng yên giảm giá đã mang lại lợi ích cho các nhà xuất khẩu, niềm tin của các nhà đầu tư được dần khôi phục Dòng tiền bắt đầu luân chuyển mạnh

Thứ năm, tăng thuế doanh thu

Hiện, thuế doanh thu của Nhật Bản ở mức 5% - thấp nhất trong số các nước công nghiệp hoá Trong khi ở châu Âu, khoản thuế này lên tới gần 20% Doanh thu thuế của Nhật Bản hiện chỉ đạt 17% GDP - mức thấp nhất trong các thành viên thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế OECD Mục tiêu của Nhật Bản là tăng gấp đôi thuế tiêu dùng (hiện là 5%) và xây dựng lại hệ thống an sinh xã hội để cắt giảm chi tiêu công trong bối cảnh dân số lão hoá ngày càng nhanh Theo kế hoạch, thuế tiêu dùng sẽ tăng mạnh từ 5% lên 8% trong tháng 4-2014 và lên 10% trong tháng 10-2015 Trong bối cảnh khủng hoảng nợ leo thang, dân số ngày càng già hóa và chi phí an ninh xã hội tăng cao, việc tăng thuế tiêu dùng

sẽ cho phép Nhật Bản có cơ hội giữ được tốc độ tăng trưởng và cắt giảm được mức thâm hụt ngân sách

Theo nhà kinh tế Nhật Bản - ông Nishibori, Nhật Bản nên tăng thuế doanh thu, nhưng chia đều ra trong mười năm với mức tăng là 1% mỗi năm Với phương pháp này, sẽ không chỉ tránh được cho người tiêu dùng một cú sốc đột ngột mà còn đảo ngược lại tình trạng giảm phát nhờ tạo ra tâm lý đoán trước lạm phát Theo ông, phương pháp này không chỉ giảm nhẹ ảnh hưởng đối với người tiêu dùng mà còn hạn chế giảm phát bằng cách tạo ra lạm phát kỳ vọng Về nguyên tắc, người tiêu dùng

sẽ cắt giảm chi tiêu nếu như thuế đột nhiên tăng đến 10% Nhưng khi nó tăng từ từ và được dự báo sẽ tiếp tục tăng thì người dân vẫn chi tiêu như bình thường

Một số nhận xét, đánh giá

Chính sách kinh tế của Thủ tướng Shinzo Abe đã phát huy tác dụng khiến kinh tế Nhật Bản phục hồi nhanh chóng Với chiến lược “kiềng 3 chân” của Chính phủ (gồm chính sách tiền tệ mạnh mẽ, chính sách tài khóa linh hoạt và chiến lược tăng trưởng khuyến khích đầu tư tư nhân), đồng yên Nhật Bản đã giảm giá, xuất khẩu phục hồi, sản lượng công nghiệp đã tăng 1,7% (tháng 4-2013) so với tháng trước, đánh dấu tháng thứ năm tăng liên tiếp Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Nhật Bản trong quý I-2013 tăng 3,5% Kết quả tích cực này phần lớn được thúc đẩy bởi nhu cầu nội địa tăng cao do tâm trạng lạc quan của người tiêu dùng Đầu tư vẫn tăng mạnh trong lĩnh vực phi sản xuất nhờ chính sách nới lỏng tiền tệ và các biện pháp kinh tế hiệu quả khác, bên cạnh đó là

sự hồi phục của các nền kinh tế thế giới

Chi tiêu hộ gia đình đã tăng 0,8% so với cùng kỳ năm ngoái, niềm tin kinh doanh tại Nhật Bản đã được cải thiện đáng kể Chỉ số niềm tin của các nhà sản xuất lớn tăng 4 điểm trong quý I-2013 sau khi giảm liên tiếp trong 2 quý trước đó

Với gói kích thích “khủng” 226,5 tỷ USD (tính đến tháng 5-2013) nhằm tăng lạm phát lên 2%, đồng yên lập tức giảm giá so với USD Tiền mất giá khiến giá trị cổ phiếu giảm theo Các nhà đầu tư tranh thủ “cơ hội” mua vào ồ ạt khiến thị trường chứng khoán Nhật Bản tăng mạnh Hoạt động bảo lãnh cổ phiếu và trái phiếu của các ngân hàng đầu tư Nhật Bản cũng bùng nổ mạnh mẽ Nhật Bản phát hành số cổ phiếu có tổng trị giá 1.700 tỷ yên (tương đương 17 tỷ USD), tăng gấp 3 so với cùng kỳ năm

2012 Lượng trái phiếu doanh nghiệp tăng lên 3.100 tỷ yên, mức cao nhất kể từ năm 2009 Các ngân hàng đầu tư cũng được hưởng lợi từ mảng môi giới chứng khoán bởi thị trường chứng khoán liên tục tăng điểm với hàng loạt các gói kích thích kinh tế, tăng 30% trong 6 tháng đầu năm 2013 Tỷ lệ thất nghiệp ở Nhật Bản nhờ đó cũng chưa bao giờ vượt quá 5,8%

Môi trường đầu tư Nhật Bản đã tăng lên cao nhất kể từ năm 2010 (vượt qua cả Mỹ, châu Âu và Trung Quốc) Dự báo, Nhật Bản sẽ chấm dứt giảm phát nếu tiếp tục áp dụng các chính sách nới lỏng tiền tệ Đồng yên giảm giá cũng mang lại lợi ích cho các nhà xuất khẩu, niềm tin của các nhà đầu tư được khôi phục bước đầu, dòng tiền đã luân chuyển khá

mạnh mẽ Quỹ tiền tệ quốc tế IMF dự báo tăng trưởng kinh tế Nhật Bản

sẽ đạt 1,6% năm 2013

Xét trên góc độ toàn cầu, việc Nhật Bản không ngừng nới lỏng chính sách tiền tệ đang làm giảm giá trị đồng yên, có thể mang lại lợi thế về giá cả cho hàng hóa xuất khẩu của nước này nhưng lại tác động tiêu cực cho các nước xuất khẩu vào Nhật Bản Sự bùng phát của việc giảm giá đồng nội tệ (khoảng 10% so với đồng USD) có thể gây ra sự đối địch xuyên quốc gia và tác động xấu, dẫn đến mất cân bằng tài chính toàn cầu, nhất là các đồng tiền có vị thế toàn cầu như USD, euro, bảng Anh

và tình trạng dư thừa tiền mặt quá mức trên các thị trường thế giới có thể gây ra nguy cơ bong bóng tài sản khiến nền kinh tế thế giới lại lâm vào cuộc đại khủng hoảng mới

Theo các chuyên gia kinh tế, chính sách nới lỏng tiền tệ mà Nhật Bản đang thực hiện là “con dao hai lưỡi” Mặc dù đồng yên suy yếu và

những biện pháp nới lỏng tiền tệ đã giúp các nhà xuất khẩu Nhật Bản tăng sức cạnh tranh, phục hồi đầu tư, đẩy chứng khoán đi lên, song

dường như tác động của các chính sách này chưa đủ mạnh để đưa nền kinh tế Nhật Bản cất cánh Trong khi nhu cầu nhập khẩu của Nhật Bản rất cao, sự giảm giá đồng yên đồng nghĩa với thâm hụt thương mại của Nhật Bản sẽ tăng Theo Bộ tài chính Nhật Bản, thâm hụt thương mại hàng hóa của Nhật Bản đã tăng tới mức kỷ lục 879,9 tỷ yên (khoảng 8,6

tỷ USD) tháng 4-2013(2) Đồng yên mất giá đã ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh máy tính cá nhân và ti vi màn hình phẳng (vì phải nhập khẩu nhiều linh kiện bằng USD), khiến chi phí sản xuất tăng Hơn nữa, phản ứng với chính sách giảm giá đồng yên của Nhật Bản, các quốc gia khác có thể châm ngòi cho cuộc đua giảm giá tiền tệ trên toàn cầu và có thể dẫn đến mất cân bằng tài chính toàn cầu Tình trạng dư thừa tiền quá mức trên các thị trường thế giới sẽ là nguy cơ gây bong bóng tài sản khiến kinh tế thế giới lâm vào cuộc khủng hoảng mới Vì vậy, để kinh tế phục hồi vững chắc, Nhật Bản cần thực hiện cải cách cơ cấu, tăng cường nguyên tắc tài chính bảo đảm nguồn lực để thúc đẩy tăng trưởng thực sự./