BCTK đề tài cháy rừng tỉnh Hà Giang

Cháy rừng là một trong những hiện tượng thiên tai gây tổn thất to lớn về kinh tế và môi trường sinh thái. Nó tiêu diệt gần như toàn bộ động, thực vật trong vùng bị cháy, cung cấp vào khí quyển khối lượng lớn khói bụi cùng với những khí gây hiệu ứng nhà kính như CO, CO2, NO v.v… Cháy rừng là một trong những nguyên nhân quan trọng làm gia tăng quá trình biến đổi khí hậu trái đất và các thiên tai hiện nay. Mặc dù với những phương tiện và phương pháp PCCCR ngày càng hiện đại, nhưng cháy rừng vẫn không ngừng xảy ra, thậm chí ngay cả ở những nước phát triển nhất. Đấu tranh với cháy rừng đang được xem là một trong những nhiệm vụ cấp bách của thế giới để bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường sống nói chung. Hà Giang là một tỉnh biên giới phía Bắc của Việt Nam, có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng. Phía Bắc giáp 2 tỉnh Vân Nam và Quảng Tây, nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa. Phía Đông giáp tỉnh Cao Bằng, phía Nam giáp tỉnh Tuyên Quang, phía Tây giáp tỉnh Lào Cai và Yên Bái. Hà Giang có tổng diện tích tự nhiên là 792.948,3 ha, trong đó đất quy hoạch cho lâm nghiệp 566.722,43 ha chiếm 71,47 % tổng diện tích tự nhiên. Qua đó cho thấy ngành lâm nghiệp có vị trí, vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế xã hội và an ninh quốc phòng của tỉnh. Rừng Hà Giang có vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường, điều tiết nước cho một số thủy điện lớn của quốc gia và sản xuất nông nghiệp, trồng trọt, sinh hoạt của người dân trong vùng, đồng thời còn là nơi cư trú rất nhiều loài động vật quý hiếm. Vì vậy rừng tỉnh Hà Giang có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn nguồn gen động, thực vật quý hiếm và phòng hộ đầu nguồn, cân bằng hệ sinh thái. Tuy nhiên, trong những năm gần đây nguồn tài nguyên này liên tục suy giảm do nhiều nguyên nhân khác nhau, một trong những nguyên nhân quan trọng đó là tình hình cháy rừng vẫn đang diễn ra hết sức phức tạp.

[ NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU

QUẢ HOẠT ĐỘNG MÔ HÌNH PCCCR TRONG CỘNG

ĐỒNG DÂN CƯ TỈNH HÀ GIANG ]

Cơ quan chủ quản: Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Hà Giang

Cơ quan chủ trì: Hạt kiểm lâm huyện Vị Xuyên

Chủ nhiệm đề tài: TS Vũ Đức Quỳnh Thời gian thực hiện: 2014 - 2016

[ HẠT KIỂM LÂM HUYỆN VỊ XUYÊN ]

MỤC LỤC

2.1.Tình hình nghiên cứu ngoài nước 3

2.2 Tình hình nghiên cứu trong nước 7

Phần 3 11 MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 11 3.1 Mục tiêu của đề tài 11

3.1.1 Mục tiêu tổng quát: 11

3.1.2 Mục tiêu cụ thể: 11

3.2 Nội dung nghiên cứu 11

3.3 Phương pháp nghiên cứu 11

3.3.1 Phương pháp tiếp cận chung 11

3.3.2 Phương pháp nghiên cứu cụ thể 12

Phần 4 16 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 16 4.1 Đặc điểm chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của Hà Giang 16

4.1.1 Điều kiện tự nhiên 16

4.1.2 Điều kiện dân sinh, kinh tế, xã hội 18

4.1.3 Rừng và đất rừng quy hoạch cho lâm nghiệp 19

4.1.4 Thực trạng hoạt động sản xuất lâm nghiệp 20

4.2 Khả năng quản lý và sử dụng vật liệu cháy trong cộng đồng dân cư ở Hà Giang 23

4.2.1 Đặc điểm vật liệu cháy ở các địa điểm nghiên cứu 23

4.2.2 Khả năng quản lý sử dụng vật liệu cháy trong cộng đồng dân cư tỉnh Hà Giang .25

4.2.3 Đề xuất một số biện pháp sử dụng vật liệu cháy an toàn cho cộng đồng dân cư tỉnh Hà Giang 26

4.3 Tác động của các chính sách của nhà nước, của tỉnh đối với công tác PCCCR ở tỉnh Hà Giang 26

4.4 Thực trạng và nguyên nhân dẫn đến cháy rừng ở Hà Giang 27

4.4.1 Thực trạng tình hình cháy rừng, công tác PCCCR trên địa bàn tỉnh Hà Giang 27

4.4.2 Nguyên nhân chính dẫn đến cháy rừng ở Hà Giang 31

4.5 Thực trạng thực hiện mô hình PCCCR trong cộng đồng dân cư trong những năm vừa qua 374.5.1 Mô hình PCCCR cấp xã 374.5.2 Mô hình PCCCR cấp thôn 424.6 Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả mô hình PCCCR trong cộng đồng dân cư 484.6.1 Đề xuất mô hình PCCCR trong cộng đồng thôn bản 484.6.2 Đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả mô hình 53

Phần 1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Cháy rừng là một trong những hiện tượng thiên tai gây tổn thất to lớn về kinh tế

và môi trường sinh thái Nó tiêu diệt gần như toàn bộ động, thực vật trong vùng bịcháy, cung cấp vào khí quyển khối lượng lớn khói bụi cùng với những khí gây hiệuứng nhà kính như CO, CO2, NO v.v… Cháy rừng là một trong những nguyên nhânquan trọng làm gia tăng quá trình biến đổi khí hậu trái đất và các thiên tai hiện nay Mặc

dù với những phương tiện và phương pháp PCCCR ngày càng hiện đại, nhưng cháy rừngvẫn không ngừng xảy ra, thậm chí ngay cả ở những nước phát triển nhất Đấu tranh vớicháy rừng đang được xem là một trong những nhiệm vụ cấp bách của thế giới để bảo vệcác nguồn tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường sống nói chung

Hà Giang là một tỉnh biên giới phía Bắc của Việt Nam, có vị trí chiến lược đặcbiệt quan trọng Phía Bắc giáp 2 tỉnh Vân Nam và Quảng Tây, nước Cộng hoà nhândân Trung Hoa Phía Đông giáp tỉnh Cao Bằng, phía Nam giáp tỉnh Tuyên Quang,phía Tây giáp tỉnh Lào Cai và Yên Bái Hà Giang có tổng diện tích tự nhiên là

792.948,3 ha, trong đó đất quy hoạch cho lâm nghiệp 566.722,43 ha chiếm 71,47 %

tổng diện tích tự nhiên Qua đó cho thấy ngành lâm nghiệp có vị trí, vai trò quan trọngtrong việc phát triển kinh tế xã hội và an ninh quốc phòng của tỉnh

Rừng Hà Giang có vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường, điều tiết nước chomột số thủy điện lớn của quốc gia và sản xuất nông nghiệp, trồng trọt, sinh hoạt củangười dân trong vùng, đồng thời còn là nơi cư trú rất nhiều loài động vật quý hiếm Vìvậy rừng tỉnh Hà Giang có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn nguồn gen động, thựcvật quý hiếm và phòng hộ đầu nguồn, cân bằng hệ sinh thái Tuy nhiên, trong nhữngnăm gần đây nguồn tài nguyên này liên tục suy giảm do nhiều nguyên nhân khác nhau,một trong những nguyên nhân quan trọng đó là tình hình cháy rừng vẫn đang diễn rahết sức phức tạp

Trên địa bàn tỉnh hiện có nhiều trạng thái rừng dễ cháy như: rừng trên núi đávôi, rừng thông, rừng bạch đàn, rừng keo, rừng tre trúc Dưới rừng thường có lớp cành

lá rụng và thảm tươi dày đặc, đôi khi cao hàng mét Mùa đông chúng khô đi và trởthành vật liệu cháy nguy hiểm Ngoài ra, ngay cả một số rừng tự nhiên đang phục hồivới nhiều cây nhỏ, cây bụi, cỏ rác trên các vùng đồi trọc và núi đá cũng rất dễ bén lửa

và trở thành đám cháy Nguy cơ cháy rừng sẽ không thể giảm đi chừng nào khối lượngvật liệu cháy tích tụ ngày càng nhiều dưới các trạng thái rừng không được giảm bớt

Kiến thức về PCCCR của các chủ rừng và người dân còn rất hạn chế Mặc dùcháy rừng thường xảy ra nhưng có rất ít chủ rừng thành thạo về chiến thuật và kỹ thuật

chữa cháy rừng hiểu biết về những phương tiện chữa cháy rừng, những cách thức sửdụng chúng một cách hiệu quả để chữa cháy Mỗi khi có đám cháy xảy ra, người tathường rất lúng túng trong triển khai chữa cháy Điều này làm cho chữa cháy rừngkhông hiệu quả và làm mất an toàn cho những người tham gia chữa cháy.

Thiếu những tổ chức và quy định thích hợp cho PCCCR Nhiều địa phươngtrong tỉnh còn chưa xây dựng được tổ chức và quy định thích hợp cho PCCCR Chưagắn kết được các thành viên trong cộng đồng vào PCCCR, chưa phát huy được nội lựccủa các cộng đồng cho PCCCR, chưa thực hiện tốt được phương châm 4 tại chỗ choPCCCR Những phương án PCCCR hiện tại vẫn chưa đảm bảo phát huy được sứcmạnh của quần chúng nhân dân, chưa phối hợp được các nguồn lực cho PCCCR, chưa

xã hội hoá được hoạt động PCCCR

Rừng là nguồn sống của người dân và là yếu tố bảo vệ môi trường sinh tháiquan trọng của Hà Giang Vì vậy, cháy rừng trong những năm qua đã trở thành mốiquan tâm không chỉ của những người làm lâm nghiệp hay những người sống gần rừng,

có cuộc sống gắn với rừng mà của cả những nhà khoa học, những nhà quản lý củanhiều ngành nhiều cấp và nhân dân địa phương Những phân tích trên cho thấy, đểgiảm thiểu nguy cơ cháy rừng, thì việc xây dựng những mô hình cộng đồng tích cựcchủ động PCCCR tại các địa phương là điều hết sức cần thiết trong thời điểm này Bởitrên thực tế mặc dù đã có những mô hình PCCCR trong cộng đồng tuy nhiên những

mô hình này hoạt động như thế nào, đã có những khó khăn gì trong quá trình triển khailàm hạn chế đến kết quả mong đợi, chúng ta phải đưa ra những giải pháp nào đểkhuyến khích sự tham gia, sự chủ động và tích cực của mỗi cá nhân trong cộng đồngtham gia vào việc PCCCR, tất cả những vấn đề này cần được nghiên cứu và giải quyết

Xuất phát từ thực tế trên, Sở Khoa học Công nghệ tỉnh Hà Giang phê duyệt và

cấp kinh phí thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động mô hình PCCCR trong cộng đồng dân cư tỉnh Hà Giang”.

Nội dung chủ yếu của đề tài gồm: (1) - Nghiên cứu đánh giá thực trạng thực hiện mô hình PCCCR trong cộng đồng dân cư, (2) - Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả mô hình PCCCR trong cộng đồng dân cư

Đề tài được thực hiện từ tháng 12 năm 2014 đến tháng 02 năm 2016 Báo cáo này trình bày những kết quả chính theo nội dung được phê duyệt của đề tài

Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1.Tình hình nghiên cứu ngoài nước

Phòng cháy chữa cháy rừng trên thế giới được bắt đầu được nghiên cứu vào thế

kỷ 20 Thời kỳ đầu chủ yếu tập trung ở các nước có nền kinh tế phát triển như Mỹ,Nga, Đức, Thụy Điển, Canada, Pháp, Úc v.v Sau đó là ở hầu hết các nước có hoạtđộng lâm nghiệp Người ta phân chia 5 lĩnh vực chính của nghiên cứu phòng cháychữa cháy rừng: bản chất của cháy rừng, phương pháp dự báo nguy cơ cháy rừng, cáccông trình phòng cháy chữa cháy rừng, phương pháp chữa cháy rừng và phương tiệnchữa cháy rừng

Theo FAO (2005), trên toàn thế giới có hơn 350 triệu ha diện tích rừng và đồng

cỏ bị đốt cháy mà trong đó có đến 95% nguyên nhân xuất phát từ các hoạt động củacon người, đó là các hoạt động như mở rộng sản xuất nông nghiệp, chuyển đổi mụcđích sử dụng đất ở các nước đang phát triển; tăng cường sử dụng rừng cho các mụcđích giải trí và du lịch ở các nước phát triển và đang phát triển

Để hạn chế tình trạng mất rừng do cháy rừng và việc dùng lửa thực sự đem lạihiệu quả tích cực thì cần phải nâng cao nhận thức cho cộng đồng về công tác PCCCR,trong đó cộng đồng chính là người trực tiếp tham gia vào công tác quản lý, tổ chức vàthực hiện việc PCCCR Mô hình PCCCR trong cộng đồng dân cư hay mô hình quản lýlửa rừng dựa vào cộng đồng đã được nhiều nước trên thế giới thực hiện

Thuật ngữ quản lý lửa rừng dựa vào cộng đồng (CBFiM) được đặt ra bởi SameerKarki tại Trung tâm đào tạo Lâm nghiệp cộng đồng (RECOFTC) tại Bangkok, TháiLan năm 2000 Kể từ khi thuật ngữ này được công nhận đã có nhiều bài báo, phântích, nghiên cứu, các chương trình đào tạo về vấn đề này được triển khai tại nước này.Zhang và các cộng sự (2003) định nghĩa quản lý lửa rừng dựa vào cộng đồng nhưmột cách tiếp cận trong đó người dân có sự hiểu biết sâu sắc về phòng cháy chữa cháy

và tự nguyện tham gia trong việc quản lý lửa

Mô hình quản lý lửa rừng dựa vào cộng đồng cũng đã được thực hiện ở một sốnước trên thế giới trong đó có các nước Châu Phi, Mỹ la tinh, Bắc Mỹ, Úc, Ấn độ,Philipin…

- Tại Namiba

Năm 1996, Cục Lâm nghiệp thuộc Bộ môi trường và Du lịch chọn khu vựcCaprivi (đông bắc Namibia) là khu vực thí điểm để phát triển một mô hình kiểm soátcháy rừng dựa vào cộng đồng (Jurvelius, 1999; Kamminga, 2001) Khu vực thí điểm

bao gồm 1,2 triệu ha tài nguyên rừng tốt nhất của Namibia và thuộc khu vực cận nhiệtđới Hầu hết các khu vực này là đất của địa phương, nhưng một phần quan trọng làrừng của nhà nước, công viên quốc gia và khu bảo tồn động vật hoang dã Trước khibắt đầu dự án, 70-80% rừng trong khu vực thí điểm bị cháy mỗi năm và hầu hết các vụcháy là do con người.

Chương trình đã thu hút sự tham gia của rất nhiều người dân địa phương, họtham gia ở các hoạt động khác nhau như: tham dự chương trình phim truyền hình, họchỏi làm thế nào để chống cháy Những nỗ lực này đã làm giảm 54 % những diện tích

bị cháy hàng năm trong khu vực Cuộc khảo sát cũng kết luận rằng chính phủ nênchuyển giao trách nhiệm và thẩm quyền PCCCR cho người dân

- Tại Ấn độ

Ở Ấn Độ, ủy ban quản lý rừng đã được thành lập ở cấp thôn bản liên quan đếnngười dân trong bảo vệ và bảo tồn rừng Hiện nay có 36.165 ủy ban trong cả nước, baophủ một diện tích hơn 10.240.000 ha ( Bahuguna và Singh , 2001; Kumar , 2001) Các

ủy ban cũng đã được trao trách nhiệm bảo vệ và phòng chống cháy rừng Với mụcđích này, kế hoạch kiểm soát cháy rừng hiện đại đang được sửa đổi và các ủy ban này

là một phần không thể thiếu trong chiến lược phòng chống cháy rừng hiện nay ở Ấn độbởi việc PCCCR bằng máy bay đã thực sự chưa hiệu quả và khá tốn kém

- Kết hợp các sáng kiến bảo tồn/ bảo vệ rừng vào nỗ lực phát triển ở cấp cộng đồng

Để đạt được những mục tiêu này, các mục tiêu cụ thể được quy định như sau:

- Giới hạn/ ngăn chặn, nếu không hoàn toàn loại trừ, sự xuất hiện của cháy rừngrừng ở các cộng đồng của tỉnh;

- Điều chỉnh việc sử dụng lửa của nông dân thông qua việc cấp giấy phép để theo dõi;

- Theo dõi và ghi lại các lần xuất hiện của lửa tại các khu vực rừng của mỗi cộngđồng một cách thường xuyên;

- Tiếp tục điều tra nguyên nhân vụ cháy và đề xuất chính sách cho các cơ quan cóliên quan để xử lý.

Một cách thức khác của chiến lược này đó là huy động tất cả các cộng đồng thamgia vào kế hoạch khen thưởng Đó là cộng đồng nào không để xảy ra cháy rừng, khôngkhai thác gỗ bất hợp pháp hoặc ít bị cháy rừng sẽ được khen thưởng trị giá 200.000peso (khoảng 4.000 USD ( Pogeyed, 1998)

- Nghiên cứu về giải pháp cộng đồng cho phòng cháy chữa cháy rừng ở khu vực Đông Nam Á nói chung

Những vụ cháy rừng với quy mô lớn ở Đông Nam Á, đặc biệt là ở Inđônêsia đãthu hút sự quan tâm của toàn thế giới (Rowell and Moore, 2000) Các tác động tiêucực của nó đã được nhận biết ở mọi cấp từ địa phương, quốc gia đến toàn cầu Để cóthể hiểu rõ hơn những vụ cháy rừng ở Đông Nam Á, trong khuôn khổ của Dự ánphòng cháy chữa cháy rừng Đông Nam Á, Sameer Karki (2002) đã nghiên cứu vai tròcủa cộng đồng đối với các vụ cháy rừng và sự tham gia của họ trong việc ngăn chặncác vụ cháy rừng Báo cáo, được thực hiện nhằm phục vụ mục tiêu của Dự án Phòngcháy Chữa cháy rừng Đông Nam á (PCCCR ĐNA), trình bày những kinh nghiệmthành công về sự tham gia của cộng đồng trong công tác phòng cháy chữa cháy rừng

và phân tích những yếu tố chính trị, thể chế, kinh tế văn hoá tạo điều kiện cho các cộngđồng địa phương tham gia tích cực vào việc ngăn chặn các vụ cháy ngoài ý muốn.Tác giả cho thấy sự đoàn kết cộng động và gắn bó với tài nguyên của địa phương

là rất quan trọng trong việc sử dụng lửa có kiểm soát Ở nhiều nước, có khi người dândùng lửa phá huỷ rừng tự nhiên hoặc rừng trồng để trả thù hay vì các lý do chính trị.Bởi vậy, nâng cao hiệu quả quản lý lửa có thể phải bắt đầu từ việc giải quyết tốt hơncác xung đột và loại bỏ những nguyên nhân sâu xa của cháy rừng như phân chia đấtđai không công bằng

Để hệ thống quản lý cháy rừng dựa vào cộng đồng được bền vững, các biện phápkhuyến khích quản lý cháy rừng phải phù hợp với nhu cầu của cộng đồng Cần hiểu rõmục đích của người dân khi họ tham gia vào công tác quản lý cháy rừng Việc phốihợp các cộng đồng trong chương trình phòng cháy chữa cháy rừng cũng quan trọng, nhất

là trong trường hợp có nhiều bên liên quan muốn hưởng lợi từ tài nguyên rừng Đảm bảo

sở hữu đất đai là một nhân tố quan trọng trong quản lý cháy rừng ở cộng đồng

Bên cạnh các biện pháp khuyến khích, hình phạt đối với việc quản lý không hiệuquả cũng quan trọng Nói chung, hình phạt do cộng đồng thực thi thường có hiệu quảhơn là luật pháp của chính phủ

Việc cộng đồng tham gia thành công vào hoạt động phòng cháy chữa cháy rừngphụ thuộc vào nhiều yếu tố Trong đó có sự gắn kết hay sở hữu của cộng đồng và sựphụ thuộc của họ đối với tài nguyên rừng; kiến thức truyền thống về môi trường vật lý– sinh học của địa phương và phương thức sử dụng lửa; và không có các xung đột vềquyền sở hữu Việc cộng đồng quản lý tài nguyên của mình cũng đảm bảo rằng quyềnlợi và các mối quan tâm của họ sẽ được giải quyết và bảo vệ Sự thành công thườngphụ thuộc vào việc tuân thủ các luật lệ của cộng đồng về sử dụng lửa.

Trong Dự án phòng cháy chữa cháy rừng Đông Nam Á còn nhiều tác giả thamgia nghiên cứu về giải pháp phòng cháy chữa cháy rừng dựa vào cộng đồng Trong đó

họ nhấn mạnh tầm quan trọng những giải pháp kỹ thuật và tổ chức thích hợp chokhuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào phòng cháy chữa cháy rừng (PeterMoore, 2003)

Biến đổi khí hậu trong những thập kỷ gần đây đã làm tăng nguy cơ cháy rừng củahầu hết các khu vực trên thế giới Theo số liệu của Trung tâm giám sát cháy toàn cầu,

số vụ cháy rừng từ những năm 1990 trở lại đây đã tăng lên xấp xỉ gấp 3 lần so với cácthời kỳ trước đó (Johann G Goldammer and Nikola Nikolov, 2009)

Có thể thấy rằng mặc dù các phương pháp và phương tiện phòng chống cháyrừng đã được phát triển ở mức cao, song những thiệt hại do cháy rừng vẫn rất khủngkhiếp ngay cả ở những nước phát triển có hệ thống phòng chống cháy rừng hiện đạinhư Mỹ, Úc, Nga v.v… Trong nhiều trường hợp việc khống chế các đám cháy vẫnkhông hiệu quả Người ta cho rằng, ngăn chặn nguồn lửa để không xảy ra cháy vẫn làquan trọng nhất Vì vậy, đã có những nghiên cứu về đặc điểm xã hội của cháy rừng vànhững giải pháp xã hội cho phòng chống cháy rừng (Cooper, 1991) Hiện nay, các giảipháp xã hội phòng chống cháy rừng chủ yếu được tập trung vào tuyên truyền, giáo dụctác hại của cháy rừng, nghĩa vụ của công dân trong việc phòng chống cháy rừng,những hình phạt đối với người gây cháy rừng Trong thực tế còn ít những nghiên cứu

về ảnh hưởng của thể chế và chính sách quản lý sử dụng tài nguyên, chính sách chia sẻlợi ích, những quy định của cộng đồng, những phong tục, tập quán, những nhận thức

và kiến thức của người dân đến cháy rừng Cũng còn rất ít những mô hình PCCCR dochính cộng đồng bản địa tổ chức và thực hiện, hoặc có nhưng nó vẫn thuộc các chươngtrình và có sự tác động của bên ngoài cũng như từ các chính sách của nhà nước màchưa phải là các mô hình do chính cộng đồng tự khởi xướng và thực hiện vì chính bảnthân họ Rất ít những nghiên cứu, đánh giá hay các mô hình cho thấy được cộng đồngđịa phương là những người quan trọng nhất, có vai trò lớn nhất trong việc PCCCR Đây sẽ là những căn cứ quan trọng để xây dựng giải pháp kinh tế - xã hội cho phòngchống cháy rừng

2.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

- Về công tác PCCCR nói chung

Những năm qua Nhà nước ngày càng quan tâm chỉ đạo và đầu tư cho côngtác PCCCR, Hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật về phòng cháy và chữacháy rừng từng bước được hoàn thiện Cụ thể đã ban hành các văn bản như:

- Chỉ thị số 12/2003/CT-TTg ngày 16/5/2003 vê việc tăng cường các biện phápcấp bách để bảo vệ và phát triển rừng;

- Chỉ thị số 08/2006/CT-TTg ngày 08/3/2006 của Thủ tướng Chính phủ về việctăng cường các biện pháp cấp bách ngăn chặn tình trạng chặt phá, đốt rừng, khai thácrừng trái phép;

- Chỉ thị số 3318/CT-BNN-KL, ngày 06/11/2008, của Bộ trưởng Bộ Nôngnghiệp và Phát triển nông thôn, về việc tăng cường các biện pháp cấp bách trong côngtác bảo vệ rừng, PCCCR và chống người thi hành công vụ;

- Chỉ thị số 3767/CT-BNN-KL ngày 18/11/2009 Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp vàPhát triển nông thôn về việc tăng cường các biện pháp cấp bách trong công tác bảo vệrừng và PCCCR mùa khô 2009 - 2010;

- Chỉ thị số 270/2010/CT-TTg ngày 12/02/2010 của Thủ tướng Chính phủ về việctriển khai các biện pháp cấp bách phòng cháy, chữa cháy rừng;

- Chỉ thị số 25/CT-BNN-TCLN ngày 06/01/2011 Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp vàPhát triển nông thôn về việc triển khai các biện pháp bảo vệ rừng và PCCCR;

- Chỉ thị số 1685/CT-TTg ngày 27/9/2011 của Thủ tướng Chính phủ về việc tăngcường chỉ đạo thực hiện các biện pháp bảo vệ rừng, ngăn chặn tình trạng phá rừng và chốngngười thi hành công vụ;

- Quyết định số 07/2012/QĐ-TTg ngày 08/02/2012 của Thủ tướng Chính phủBan hành một số chính sách tăng cường công tác bảo vệ rừng;

- Công điện số 300/CĐ-TTg ngày 06/3/2012 của Thủ tướng Chính phủ về việcphòng cháy, chữa cháy rừng

- Ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, hướng dẫn các Chi cục Kiểm lâm ở địaphương tăng cường công tác quản lý bảo vệ rừng và phòng cháy, chữa cháy rừng hoặctrình cấp có thẩm quyền tổ chức chức các hội nghị, cuộc họp toàn quốc triển khai cácChỉ thị, Quyết định của Thủ tướng Chính phủ

Có thể thấy rằng hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật về phòng cháy vàchữa cháy rừng từng bước được hoàn thiện; chủ trương xã hội hóa công tác bảo vệ và

phát triển rừng được thể chế hoá Ban chỉ đạo Trung ương về các vấn đề cấp báchtrong bảo vệ rừng và PCCCR (nay là Ban chỉ đạo Nhà nước về Kế hoạch bảo vệ vàphát triển rừng); Ban Chỉ huy PCCCR cấp tỉnh, huyện, xã ở những nơi có nhiều rừngđược thành lập và đi vào hoạt động có hiệu quả Vai trò của chủ rừng bước đầu đượctăng cường Ý thức của cộng đồng và toàn xã hội về PCCCR có chuyển biến tíchcực Kinh nghiệm chỉ đạo, điều hành và kiểm tra, kiểm soát cháy rừng của chínhquyền các cấp và lực lượng chữa cháy rừng từng bước được cải thiện Phương châm

4 tại chỗ trong chữa cháy rừng đã được quán triệt và phát huy hiệu quả Những tiến

bộ trong công tác PCCCR nói trên đã góp phần giảm thiểu nguy cơ cháy rừng trongthời gian qua Ở hầu hết các địa phương đều đã được thành lập các ban chỉ huyPCCCR các cấp, tổ đội PCCCR cấp thôn bản và từng bước đi vào hoạt động có quy

củ, sẵn sàng tham gia PCCCR

Mặc dù đạt được những kết quả nhất định Tình hình cháy rừng ở nước ta vẫndiễn biến rất phức tạp Trong giai đoạn 10 năm qua (2002-2011), cả nước đã xảy ra7.380 vụ cháy rừng; diện tích thiệt hại: 49.837ha Bình quân 715 vụ/năm; vớidiện tích 4.984ha rừng bị thiệt hại/năm Đặc biệt là vào những năm nắng hạn bất

thường và vào thời kỳ cao điểm của hiện tượng El Nino thì tình hình cháy rừng xảy ra

rất nguy hiểm, năm 2002 xảy ra 1.198 vụ cháy rừng, thiệt hại 15.548 ha rừng, trong đóhai vụ cháy rừng U Minh Thượng và U Minh Hạ thiệt hại 5.415 ha, giá trị lâm sảnthiệt hại ước tính khoảng 290 tỷ đồng chưa kể hàng chục tỷ đồng chi phí cho chữacháy và chi phí để phục hồi rừng của Nhà nước, và đầu năm 2010 xảy ra vụ cháy rừngtại Vườn quốc gia Hoàng Liên làm cháy hơn 800 ha rừng, năm 2012 đã xảy ra cháyrừng tại Khu rừng phòng hộ Nam Hải Vân, Thành phố Đà Nẵng làm thiệt hại hơn 100

ha rừng; chi phí huy động lực lượng để chữa cháy rừng là rất lớn, đời sống người dântại địa phương xảy ra cháy rừng bị đảo lộn, ảnh hưởng của cháy rừng lên hệ sinh tháikéo dài và cần thời gian mới khôi phục được

- Về nghiên cứu biện pháp phòng cháy chữa cháy rừng

Các nghiên cứu về biện pháp phòng cháy chữa cháy rừng ở Việt Nam chủ yếuhướng vào thử nghiệm và phân tích hiệu quả của giải pháp đốt trước nhằm giảm khốilượng vật liệu cháy Phó Đức Đỉnh (1993) đã thử nghiệm đốt trước vật liệu cháy dướirừng Thông non 2 tuổi tại Đà Lạt Theo tác giả ở rừng Thông non nhất thiết phải gomvật liệu cháy vào giữa các hàng cây hoặc nơi trống để đốt, chọn thời tiết đốt để ngọnlửa âm ỉ, không cao quá 0.5m có thể gây cháy tán cây Phan Thanh Ngọ thử nghiệmđốt trước vật liệu cháy dưới rừng Thông 8 tuổi ở Đà lạt (Phan Thanh Ngọ, 1995) Tácgiả cho rằng với rừng Thông lớn tuổi không cần phải gom vật liệu trước khi đốt mà chỉcần tuân thủ những nguyên tắc về chọn thời điểm và thời tiết thích hợp để đốt Tác giả

cho rằng có thể áp dụng đốt trước vật liệu cháy cho một số loại rừng ở địa phươngkhác, trong đó có rừng khộp ở Đắc Lắc và Gia Lai

Ngoài ra, đã có một số tác giả đề cập đến giải pháp xã hội cho phòng cháy chữacháy rừng (Lê Đăng Giảng, 1974; Đặng Vũ Cẩn, 1992; Phạm Ngọc Hưng, 1994) Cáctác giả đã khẳng định rằng việc tuyên truyền về tác hại của cháy rừng, quy hoạch vùngsản xuất nương rẫy, hướng dẫn về phương pháp dự báo, cảnh báo, xây dựng các côngtrình phòng cháy chữa cháy rừng, tổ chức lực lượng phòng cháy chữa cháy rừng, quyđịnh về dùng lửa trong dọn đất canh tác, săn bắn, du lịch, quy định về nghĩa vụ vàquyền lợi của công dân v.v là những giải pháp xã hội quan trọng trong phòng cháychữa cháy rừng Tuy nhiên, phần lớn những kết luận đều dựa vào nhận thức của cáctác giả là chính Còn rất ít những nghiên cứu mang tính hệ thống về ảnh hưởng của cácyếu tố kinh tế xã hội đến cháy rừng

- Về các mô hình cộng đồng tham gia PCCCR ở Việt Nam

Việc phát động cộng đồng tham gia PCCCR đã được triển khai ở hầu khắp các địaphương, tuy nhiên ở phần lớn các địa phương đều chưa có mô hình PCCCR trong cộngđồng một cách bài bản, đặc biệt là mô hình cộng đồng tự nguyện PCCCR mà trên thực

tế cộng đồng địa phương chỉ tham gia khi được huy động chữa cháy rừng khi có đámcháy xảy ra tại địa phương Đây chính là lý do dẫn đến việc phát hiện đám cháy cũngnhư công tác chữa cháy rừng thời gian qua tại các địa phương thực sự chưa hiệu quả,thường thì chúng ta mới thực hiện việc chữa cháy chứ chưa phòng được cháy tại chínhcộng đồng Trên thực tế có thể thấy rằng, công việc chữa cháy rừng phải đòi hỏi nhiềunhân lực do địa hình đồi núi phức tạp, việc tiếp cận đám cháy thường khó khăn vànguy hiểm Do đó nếu chỉ dựa vào lực lượng PCCCR là các tổ đội thì hiệu quảPCCCR sẽ không đạt kết quả như mong đợi

Nghiên cứu về vấn đề này đã có một số tác giả đề cập đến giải pháp xã hội cho phòngchống cháy rừng (Lê Đăng Giảng,1974; Đặng Vũ Cẩn,1992; Phạm Ngọc Hưng, 1994) Cáctác giả đã khẳng định rằng việc tuyên truyền về tác hại của cháy rừng, quy hoạch vùng sảnxuất nương rẫy, hướng dẫn về phương pháp dự báo, cảnh báo, xây dựng các công trìnhphòng chống cháy rừng, tổ chức lực lượng phòng chống cháy rừng, quy định về dùng lửatrong dọn đất canh tác, săn bắn, du lịch, quy định về nghĩa vụ và quyền lợi của công dânv.v sẽ là những giải pháp xã hội quan trọng trong phòng chống cháy rừng Tuy nhiên,phần lớn những kết luận đều dựa vào nhận thức của các tác giả là chính Còn rất ít nhữngnghiên cứu mang tính hệ thống về ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế xã hội đến cháy rừng Mặc dù hiện nay tại nhiều địa phương đã thành lập các tổ đội PCCCR cấp thôn bảnnhưng hiệu quả hoạt động của các tổ đội này thực sự chưa hiệu quả bởi trên thực tế thành

phần tham gia tổ đội đều là cán bộ kiêm nhiệm, số lượng các thành viên trong tổ đội cũnghạn chế vì vậy họ gần như không hoặc rất ít thực hiện việc tuần tra phát hiện cháy rừng màchỉ thực hiện công tác tổ chức chữa cháy rừng khi nhận được thông tin có đám cháy hoặc tổchức chữa cháy khi được huy động từ cấp trên.

- Về mô hình PCCCR trong cộng đồng ở Hà Giang

Mặc dù địa phương rất chủ động trong công tác PCCCR nhưng phương châm 4 tạichỗ đang áp dụng thực sự không có hiệu quả do chính quyền địa phương ở nhiều xã,huyện nơi xảy ra cháy rừng không huy động được lực lượng tại chỗ Xuất phát từ vấn

đề này, để nâng cao hiệu quả trong công tác PCCCR ở các cộng đồng địa phương,hàng năm Hà Giang đều triển khai đồng loạt việc thành lập, kiện toàn các ban chỉ huyPCCCR cấp xã, các tổ đội xung kích PCCCR gắn với PCLB và TKCN, các tổ đội quầnchúng bảo vệ rừng và PCCCR ở các thôn bản để thuận lợi hơn trong quá trình tổ chức

và triển khai công tác PCCCR, nâng cao trách nhiệm và ý thức của người dân trongcông tác PCCCR

Cho đến thời điểm hiện tại, các ban chỉ huy, các tổ xung kích và các tổ đội vẫn đangduy trì công tác này, tuy nhiên hiệu quả hoạt động của các mô hình này như thế nào, họ gặpkhó khăn gì trong quá trình tổ chức và thực hiện, cần phải có những thay đổi gì, những giảipháp gì để nâng cao hiệu quả trong vấn đề này thì đến nay vẫn chưa có nghiên cứu đánh giánào được thực hiện Do đó nghiên cứu thực trạng mô hình PCCCR trong cộng đồng dân cưtỉnh Hà Giang, qua đó đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả PCCCR là cần thiết vàthực sự cấp bách

Phần 3 MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Mục tiêu của đề tài

3.2 Nội dung nghiên cứu

Nội dung 1 Nghiên cứu đánh giá thực trạng thực hiện mô hình PCCCR trong cộng đồng dân cư

- Nghiên cứu, đánh giá khả năng quản lý và sử dụng vật liệu cháy trong cộngđồng dân cư ở Hà Giang;

- Nghiên cứu tác động của các chính sách của nhà nước, của tỉnh đối với côngtác PCCCR ở tỉnh Hà Giang;

- Nghiên cứu thực trạng và nguyên nhân dẫn đến cháy rừng ở các cộng đồng;

- Nghiên cứu thực trạng thực hiện mô hình PCCCR trong cộng đồng dân cưtrong những năm vừa qua;

- Đánh giá hiệu quả của các mô hình PCCCR trong cộng đồng đã triển khai;

- Đánh giá những khó khăn trong việc triển khai mô hình PCCCR trong cộng đồng

Nội dung 2 Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả mô hình PCCCR trong cộng đồng dân cư

- Xây dựng phương án quản lý lửa rừng có sự tham gia ở cấp xã, thôn;

- Xây dựng quy ước quản lý lửa rừng ở cấp thôn có sự tham gia;

- Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả mô hình PCCCR trong cộng đồngdân cư

3.3 Phương pháp nghiên cứu

3.3.1 Phương pháp tiếp cận chung

(1)- Cách tiếp cận hệ thống:

Theo quan điểm hệ thống, cháy rừng vừa là hiện tượng của hệ thống tự nhiên vừa

là hiện tượng của hệ thống kinh tế xã hội, hay nói cách khác, nó là hiện tượng của hệthống kinh tế - sinh thái Vì vậy, để xây dựng những giải pháp thích hợp cho PCCCRcần nghiên cứu ảnh hưởng đồng thời của các yếu tố tự nhiên, kinh tế và xã hội Mặt

khác, những giải pháp PCCCR cũng phải bao gồm cả những giải pháp kỹ thuật và giảipháp kinh tế xã hội

(2)- Cách tiếp cận đa ngành

Cháy rừng là hiện tượng phức tạp liên quan đến nhiều ngành và nó đòi hỏi nhữngkiến thức của nhiều lĩnh vực khác nhau Vì vậy, phòng chống và khắc phục hậu quảcủa cháy rừng cần được nghiên cứu và giải quyết trên quan điểm đa ngành

(3)- Cách tiếp cận nghiên cứu phát triển

Các giải pháp phòng chống và khắc phục hậu quả của cháy rừng luôn hướng vàomục tiêu phát triển kinh tế xã hội và được lồng ghép với những hoạt động phát triểnkinh tế xã hội khác Vì vậy, việc nghiên cứu chúng mang tính chất của những nghiêncứu phát triển với trình tự logic chung là: phân tích thực trạng, xác định nguyên nhân

và xây dựng giải pháp phù hợp với hoàn cảnh địa phương Đây là lý do vì sao trong đềtài này coi phương pháp nghiên cứu tham dự với cách tiếp cận từ dưới lên là một trongnhững phương pháp chủ đạo

3.3.2 Phương pháp nghiên cứu cụ thể

a, Lựa chọn điểm nghiên cứu

Tại mỗi huyện (Đồng Văn, Hoàng Su phì và Vị Xuyên) nghiên cứu lựa chọn 03

xã, mỗi xã chọn 02 thôn, các xã và thôn này đại diện cho khu vực nghiên cứu như: Códiện tích rừng đủ lớn, rừng của các xã, thôn này có nhiều trạng thái khác nhau, đã từng

bị xảy ra cháy rừng hoặc có nguy cơ bị cháy rừng, có mô hình PCCCR trong cộngđồng Tại mỗi thôn chọn 25 hộ để phỏng vấn Ngoài ra nhóm nghiên cứu cũng đãphỏng vấn một số lãnh đạo xã, thôn, những người phụ trách các hoạt động liên quanđến sản xuất nông lâm nghiệp tại địa phương và một số cán bộ kiểm lâm phụ trách địabàn, đại diện lãnh đạo hạt kiểm lâm của huyện nghiên cứu, số người được phỏng vấn

là 48 người

b, Phương pháp chuyên gia

Phương pháp này được thực hiện trong suốt quá trình thực hiện đề tài, thông quacác hình thức: hội thảo, họp nhóm chuyên gia, bài nhận xét góp ý, phỏng vấn trực tiếp.Các ý kiến của các chuyên gia được ghi nhận và tổng hợp Các nội dung xin ý kiếnchuyên gia đó là: phương pháp tiếp cận, phương pháp đánh giá, xây dựng đề cương,chuyên đề,

Phương pháp chuyên gia được thực hiện ngay từ khi xây dựng thuyết minh đề tài,các đề cương chuyên đề, trong quá trình thực hiện và hoàn thiện các nội dung của đề tài

c, Phương pháp và công cụ thu thập số liệu

- Nghiên cứu tài liệu thứ cấp

Các số liệu, tài liệu, thông tin sau đây đã được nhóm nghiên cứu thu thập và kế thừa:

- Số liệu về diện tích rừng của tỉnh, của 03 huyện điều tra (cấp huyện, xã, thôn)

- Số liệu về diện tích rừng, loại rừng bị cháy hàng năm của tỉnh và của các huyện,

xã, thôn bản điều tra

- Nguyên nhân gây cháy rừng

- Các biện pháp PCCCR hiện đang được tỉnh cũng như các huyện, xã, thôn bảnthực hiện

- Các báo cáo, các dự án đang triển khai thực hiện có liên quan đến nghiên cứu

- Các loại bản đồ: Bản đồ giao đất giao rừng, bản đồ quy hoạch ba loại rừng

- Quyết định, nghị định, thông tư hướng dẫn thực hiện PCCCR tại địa phương

- Phương pháp điều tra, thu thập số liệu hiện trường:

Đề tài sử dụng các công cụ đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) sauđây để thu thập các thông tin và số liệu ngoài hiện trường:

Điều tra theo tuyến và xây dựng sơ đồ mặt cắt: Được thực hiện nhằm đánh giá

nhanh hiện trạng rừng ngoài thực địa, qua đó đánh giá sơ bộ được công tác quản lý bảo

vệ rừng cũng như công tác PCCCR của thôn bản Tiến hành đi mặt cắt từ vùng thấpđến vùng cao, tại mỗi vùng đặc trưng cho cả khu vực hoặc đặc trưng cho đối tượngrừng chiếm số lượng lớn của thôn bản thì dừng lại thảo luận về vấn đề quản lý bảo vệrừng, tình hình PCCCR của thôn bản trong những năm gần đây Đại diện nhóm nghiêncứu đã phác họa nhanh địa hình và đặc điểm của vùng đó lên giấy để phục vụ cho việcphỏng vấn sau này

Phỏng vấn hộ gia đình: Được thực hiện thông qua bảng phỏng vấn bán định

hướng được chuẩn bị và kiểm tra trước Các HGĐ phỏng vấn được lựa chọn theophương pháp ngẫu nhiên có hệ thống Chủ đề phỏng vấn gồm: Tác hại của cháy rừng,nguyên nhân của cháy rừng, thực trạng công tác PCCCR, giải pháp cho PCCCR,nhiệm vụ của mỗi đối tượng trong PCCCR, những khuyến nghị về chính sách choPCCCR…Trong hoạt động này, nhóm nghiên cứu đã tiến hành phỏng vấn 450 hộ, với

25 hộ/1 thôn

Phỏng vấn cá nhân: Phỏng vấn cán bộ kiểm lâm huyện, cán bộ kiểm lâm phụ

trách địa bàn, cán bộ xã, thôn phụ trách lâm nghiệp… của các huyện, xã, thôn bảnnghiên cứu Công cụ này sẽ được thực hiện trước khi đến thôn bản nhằm tìm hiểu tìnhhình chung về công tác quản lý bảo vệ rừng, công tác PCCCR của các thôn bản, các

mô hình PCCCR tại địa phương, tình hình cháy rừng và các hoạt động của người dânliên quan đến rừng và đất rừng (chủ yếu là các hoạt động sinh kế như: canh tác nươngrẫy, săn bắn, thu hái lâm sản, đốt than…)

Trong nội dung này nhóm nghiên cứu đã tiến hành phỏng vấn 21 cán bộ cấphuyện ở 3 huyện, các đối tượng được phỏng vấn là: 01 lãnh đạo hạt kiểm lâm, 01 cán

bộ kỹ thuật Hạt Kiểm lâm, 03 kiểm lâm phụ trách địa bàn xã, 01 lãnh đạo Phòng Nôngnghiệp và PTNT và 01 lãnh đạo Ban quản lý rừng phòng hộ/Ban Quản lý dự ánBV&PTR Tại cấp xã, thôn nhóm nghiên cứu đã tiến hành phỏng vấn 108 người, trong

đó mỗi xã phỏng vấn 12 người, đối tượng được phỏng vấn ở cấp xã/ thôn cụ thể là: 01lãnh đạo Đảng ủy xã, 01 lãnh đạo UBND xã, 01cán bộ phụ trách lâm nghiệp xã, 01 xãđội trưởng, 01 bí thư Đoàn thanh niên, 01 chủ tịch Hội phụ nữ, 02 Bí thư Chi bộ thôn,

02 trưởng thôn, 02 thôn đội trưởng

Ngoài ra nhóm nghiên cứu cũng đã tiến hành điều tra các cơ sở sản xuất và tiêuthụ gỗ cũng như lâm sản ngoài gỗ, các nhà hàng trên địa bàn huyện, xã để khảo sáttình hình buôn bán, tiêu thụ lâm sản, khảo sát thu thập thông tin, chụp ảnh tư liệu.Nhóm cũng đã tiến hành khảo sát nhanh hiện trạng rừng của các xã, thôn nghiên cứukết hợp phỏng vấn thảo luận hiện trường để xác định các trạng thái rừng dễ cháy,những địa điểm đã xảy ra cháy rừng, các hoạt động sản xuất của người dân ở khu vực

có rừng, nguyên nhân gây cháy rừng

d, Xây dựng phương án quản lý lửa rừng ở cấp xã, thôn, bản có sự tham gia của người dân

Phương án quản lý lửa rừng cấp xã, thôn, bản bao gồm các phương án phân bổnhân lực và phương tiện PCCCR, phương án phòng cháy rừng, phương án tuần tra vàphát hiện sớm cháy rừng, phương án tổ chức và chỉ huy chữa cháy rừng, phương ánkhắc phục hậu quả của cháy rừng Phương án quản lý lửa rừng cấp xã được xây dựngtheo phương pháp cùng tham gia có sự hỗ trợ của cán bộ tư vấn, kiểm lâm cấp huyện

và chính quyền xã Quá trình xây dựng phương án quản lý lửa rừng cấp xã được thựchiện theo những bước sau:

+ Họp cán bộ xã, thôn phổ biến chủ trương và nội dung xây dựng phương án quản

lý lửa rừng cấp xã, phân công cán bộ biên soạn phương án quản lý lửa rừng cấp xã

+ Biên soạn phương án quản lý lửa rừng cấp xã

+ Phản biện cho bản phương án quản lý lửa rừng cấp xã (xin ý kiến chuyên gia,cán bộ kiểm lâm) Trong bước này, phương án quản lý lửa rừng cấp xã đã được gửiđến các chuyên gia đầu ngành có nhiều nghiên cứu về vấn đề PCCCR, đại diện cán bộkiểm lâm của tỉnh Hà Giang, qua đó xin ý kiến nhận xét, góp ý để hoàn thiện bảnphương án một cách khoa học nhưng vẫn đáp ứng yêu cầu thực tế của địa phương.+ Thông báo lấy ý kiến đóng góp của các trưởng thôn bản về phương án quản lýlửa rừng cấp xã,thôn Trong bước này, bản phương án cũng đã được gửi đến cáctrưởng thôn (chủ yếu là ở các thôn nghiên cứu) để lấy ý kiến, bởi vì họ nắm được tìnhhình thực tiễn tại mỗi thôn và sẽ có những góp ý mang tính khách quan và thực tế.+ Họp cán bộ xã thông qua phương án quản lý lửa rừng cấp xã, thôn: Ở bướcnày, sau khi nhóm nghiên cứu đã nhận được ý kiến góp ý của các chuyên gia, cán bộkiểm lâm, các trưởng thôn thì tiến hành hoàn thiện bản phương, sau đó họp xã, thôn

để thông qua bản phương án quản lý lửa rừng cấp xã, thôn

e, Xây dựng bản quy ước quản lý lửa rừng cấp thôn

- Biên soạn quy ước

Quy ước thôn bản về quản lý lửa rừng được xây dựng theo phương pháp cùngtham gia Quá trình tham gia sẽ được thực hiện bắt đầu bằng thảo luận trong nhóm nhỏ

5 cán bộ quản lý và chủ rừng (người dân) để xác định nội dung của quy ước Sau đógiao cho những cán bộ đã có kinh nghiệm trong lĩnh vực quản lý lửa rừng ở địaphương biên soạn quy ước

- Hoàn thiện quy ước

Hoàn thiện quy ước thôn bản về cộng đồng tham gia quản lý lửa rừng được thựchiện bằng phương pháp chuyên gia Trước hết quy ước được phản biện bởi các chuyêngia có kinh nghiệm trong quản lý lửa rừng và xây dựng quy ước thôn bản Sau đó nóđược hoàn thiện nhờ đóng góp ý kiến của người dân trong cuộc họp thôn bản Cuốicùng Chính quyền phê duyệt và chính thức đưa vào áp dụng trong cộng đồng

Phần 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

4.1 Đặc điểm chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của Hà Giang

4.1.1 Điều kiện tự nhiên

4.1.1.1 Vị trí địa lý, phạm vi ranh giới

Hà Giang là tỉnh biên giới phía Bắc Việt Nam, có 277,5 km đường biên giới vớiTrung Quốc

Tọa độ địa lý của tỉnh: Từ 22010’ đến 23023’ vĩ độ Bắc; Từ 104020’ đến 105034’

độ kinh Đông

Địa giới hành chính của tỉnh tiếp giáp:

- Phía Bắc giáp tỉnh Vân Nam (Trung Quốc);

- Phía Nam giáp tỉnh Tuyên Quang;

- Phía Đông giáp tỉnh Cao Bằng;

- Phía Tây tỉnh Yên Bái và Lào Cai

Hà Giang có vị trí chiến lược quan trọng về quốc phòng, an ninh, môi trườngsinh thái đối với các tỉnh hạ lưu sông Lô, sông Gâm, các tỉnh Đồng bằng sông Hồng vàThủ đô Hà Nội; về hợp tác, giao lưu kinh tế - văn hoá giữa Việt Nam với Trung Quốcqua cửa khẩu quốc tế Thanh Thủy

4.1.1.2 Đặc điểm địa hình

Hà Giang nằm ở cực Bắc của Việt Nam có Công viên địa chất toàn cầu caonguyên đá Đồng Văn, với nhiều dãy núi cao như đỉnh Tây Côn Lĩnh với độ cao2.419m Địa hình chia cắt phức tạp, nhiều sông suối và nhiều thác ghềnh đã tạo nên 3tiểu vùng khác nhau, gồm:

Tiểu vùng I: Vùng cao nguyên núi đá phía Bắc gồm 4 huyện (Đồng Văn, MèoVạc, Quản Bạ, Yên Minh) nằm trong vùng Công viên địa chất toàn cầu cao nguyên đáĐồng Văn, chủ yếu là địa hình Caster cao dốc xen lẫn núi đất Địa hình thấp dần từphía Bắc xuống phía Nam và từ Đông Bắc xuống Tây Nam Địa hình chia cắt phức tạptạo nên nhiều dãy núi có độ dốc lớn trên 350, độ cao trung bình từ 700 - 1.000 m Tiểu vùng II: Vùng cao núi đất phía Tây gồm có 2 huyện phía Tây (Hoàng SuPhì, Xín Mần) Địa hình núi trung bình chủ yếu là núi đất xen lẫn và những vách đá,địa hình thấp dần từ Bắc xuống Nam với độ cao trung bình > 700m Có tiềm năng pháttriển nông lâm nghiệp tập trung

Tiểu vùng III: Vùng núi đất thấp gồm 4 huyện và 1 thành phố (Vị Xuyên, Bắc

Mê, Bắc Quang, Quang Bình và thành phố Hà Giang) Địa hình chủ yếu là núi thấp vàđồi bát úp, địa hình thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam, độ cao trung bình từ 300 -

500m, đất rừng còn khá tốt, khả năng tái sinh phục hồi rừng có nhiều triển vọng Đây

là vùng phát triển kinh tế xã hội trọng điểm của tỉnh

4.1.1.3 Đặc điểm khí hậu, thuỷ văn

* Đặc điểm khí hậu

Khí hậu của Hà Giang mang nét đặc trưng của khí hậu nhiệt đới gió mùa kết hợpvới khí hậu á nhiệt đới vùng núi cao, có mùa đông lạnh kéo dài, lạnh nhất từ tháng 12đến tháng 1 năm sau Mùa hè nóng, mưa nhiều, nóng nhất vào tháng 7 và tháng 8 Nhiệt độ trung bình năm khoảng 23,220C, nhiệt độ tối cao từ 27,5l - 400C; nhiệt

độ tối thấp từ 1 - 2,20C Biên độ dao động nhiệt độ trong trong ngày từ 6 - 70C Tổnglượng nhiệt trong năm từ 8.300 - 8.5000C

Mùa mưa kéo dài từ tháng 5 đến tháng 10 và mùa khô bắt đầu từ tháng 11 đếntháng 4 năm sau Tổng lượng mưa hàng năm từ 2.400 - 2.700 mm, trong đó lượng mưanhiều nhất vào tháng 6 và tháng 7 Địa phương có lượng mưa lớn nhất là huyện BắcQuang và Quang Bình có tháng tới 1429,2 mm; và mưa ít nhất là huyện Hoàng Su Phì,

có tháng chỉ 24,2 mm Ngoài ra, Hà Giang còn có hiện tượng mưa Phùn (32ngày/năm) nhưng ít có bão Tuy nhiên, vào mùa mưa hay có hiện tượng lụt lội, lũ quét,sạt lở đất ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống và sinh hoạt của người dân địa phương

Do cấu tạo phức tạp của địa hình nên ranh giới giữa mùa mưa và mùa khô ở HàGiang có sự khác nhau, hai huyện Xí Mần và Hoàng Su Phì thường nắng nóng hơn cáchuyện khác trong tỉnh; bốn huyện phía Bắc gồm Quản Bạ, Yên Minh, Mèo Vạc vàĐồng Văn có 2 mùa mưa và khô rõ rệt, lượng mây ở đây khá nhiều và tương đối ítnắng Số giờ nắng bình quân cả tỉnh khoảng 1.454,9 giờ/năm, trong đó tháng nhiềunhất là 181 giờ/tháng và tháng ít nhất là 74 giờ/tháng

Các hướng gió chính ở Hà Giang phụ thuộc vào địa hình thung lũng, gió trongcác thung lũng thường yếu với tốc độ trung bình khoảng 1 - 1,5 m/s Ngoài ra còn xuấthiện một số hiện tượng thời tiết, khí hậu cực đoan đó là số ngày có dông trong nămcao nhất trong vùng (103 ngày), sương mù trong năm khá nhiều (khoảng 40 ngày).Mặc dù vậy, Hà Giang lại là tỉnh ít bị sương muối hơn các tỉnh khác trong vùng

Hà Giang là một trong những vùng có độ ẩm cao ở hầu hết các mùa trong năm,

độ ẩm bình quân là 85%, trong đó tháng cao nhất là 87% (tháng 7 và 8) và thấp nhất là81% (tháng 3) Độ ẩm cao không diễn ra vào các tháng cuối mùa đông mà diễn ra vàocác tháng cuối mùa hè (tháng 7 và 8)

Nhìn chung thời tiết khí hậu và yếu tố địa hình đa dạng với độ cao khác nhau đãtạo nên sự đa dạng sinh học của thực vật nơi đây, bao gồm cả thực vật nhiệt đới và ánhiệt đới Sự đa dạng này tạo điều kiện cho việc phát triển các cây trồng nông lâmnghiệp đa dạng và phong phú Tuy nhiên, khí hậu, thời tiết của tỉnh cũng khắc nghiệt

với những đợt lũ lụt, hạn hán, rét đậm - rét hại kéo dài gây ra nhiều khó khăn cho sảnxuất và đời sống của nhân dân

* Thủy văn

Hà Giang là vùng đầu nguồn các sông suối chính và hàng trăm khe suối lớn nhỏ,phân bố đều khắp trên phạm vi toàn tỉnh cung cấp nguồn nước tưới tiêu cho đồngruộng và xây dựng các công trình thủy điện nhỏ phục vụ cho sinh hoạt, sản xuất hàngngày của nhân dân trong vùng, có các hệ sông chính của tỉnh gồm:

- Sông Lô: Bắt nguồn từ Vân Nam (Trung Quốc) ở độ cao trên 1.000 m vào địa

phận Hà Giang tại Thanh Thuỷ chảy qua thành phố Hà Giang về Tuyên Quang tới ViệtTrì (Phú Thọ) đổ ra sông Hồng Sông Lô chảy qua địa phận Hà Giang với chiều dài97km

- Sông Gâm: Bắt nguồn từ Vân Nam (Trung Quốc) chảy qua Đồng Văn, Mèo

Vạc sang tỉnh Cao Bằng rồi lại về địa phận của huyện Bắc Mê, chảy sang TuyênQuang và hợp với sông Lô tại Hàm Yên

- Sông Chảy: Bắt nguồn từ Hoàng Su Phì chảy qua Xín Mần, Quang Bình (Hà

Giang) đến Bảo Yên, Lục Yên, Yên Bình (tỉnh Yên Bái)

Ngoài ra còn có các con sông nhỏ không các khả năng vận chuyển thủy như:Sông Nho Quế, sông Con, sông Chừng, sông Bạc

Nguồn nước ngầm của Hà Giang tồn tại trong các khe nứt và lỗ hổng của cáctầng trầm tích, chất lượng tốt Tuy nhiên, các tầng chứa nước mới được thăm dò sơ bộ,chưa thể khai thác với khối lượng lớn

Địa hình phức tạp, 2 bên sông suối thường là những mái núi dốc, thực bì che phủđầu nguồn các khe suối bị suy giảm chưa có thời gian phục hồi rừng, về mùa mưathường gây lũ lụt, ảnh hưởng rất lớn đến sản xuất và đời sống của đồng bào các dântộc trong vùng Lòng sông hẹp, nhiều đá nổi, thác ghềnh nên khả năng vận chuyểnbằng đường thuỷ trong vùng bị hạn chế

4.1.2 Điều kiện dân sinh, kinh tế, xã hội

4.1.2.1 Dân tộc, dân số và lao động

Về dân tộc, trên địa bàn tỉnh có 22 dân tộc chung sống, đông nhất là dân tộcH’Mông chiếm 31,91%, dân tộc Tày 23,18%, dân tộc Dao 15,13%, dân tộc Kinh 13,37%,

18 dân tộc còn lại chỉ chiếm tỷ lệ 16,41% (Nguồn: Niên giám thống kê tỉnh Hà Giang

năm 2014; Báo cáo KTXH tỉnh Hà Giang 2014-Số 391/BC-UBND ngày 22/12/2014).

- Về dân số, theo thống kê của tỉnh, dân số năm 2014 là 755.637 người Tỷ lệtăng dân số tự nhiên có xu hướng giảm dần từ 19,4% năm 2009 xuống 18,2% năm

2014 Mật độ dân số trung bình là 95 người/km2 nhưng dân cư phân bố không đồng

đều giữa các huyện, thành thị; đông dân nhất là thành phố Hà Giang (374 người/km2)

và thưa dân nhất là huyện Bắc Mê (59 người/km2)

- Về lao động, dân số trong độ tuổi lao động của tỉnh năm 2014 là 365.052 người,

số lao động làm việc trong khu vực nhà nước là 36.702 người Cơ cấu sử dụng lao động

có sự chuyển dịch theo hướng giảm tỷ trọng lao động nông nghiệp, tăng tỷ trọng laođộng trong công nghiệp và dịch vụ

Chất lượng lao động còn thấp, tỷ lệ lao động chưa học hết tiểu học còn cao22% (cả nước 13%, vùng Đông Bắc 9,4%), tỷ lệ lao động qua đào tạo của toàn tỉnhnăm 2014 là 22%, trong đó lao động có trình độ đại học, cao đẳng, trung cấp chiếmkhoảng 10,5% Hầu hết lao động qua đào tạo đều là các cán bộ, công chức làm việctrong các lĩnh vực quản lý nhà nước, sự nghiệp và các tổ chức đoàn thể ở thành phố HàGiang và các huyện lỵ Năm 2014, tỷ lệ lao động trong độ tuổi chưa có việc làm ởthành thị 3,9%, tỷ lệ thời gian sử dụng dụng lao động của lực lượng lao động trong độtuổi ở nông thôn là 82%

4.1.2.2 Thực trạng phát triển kinh tế

Tổng sản phẩm 2014 trong tỉnh (GRDP theo giá so sánh 2010) ước đạt 9.257,2 tỷđồng, tăng 6,32% so với năm 2013; cơ cấu kinh tế tiếp tục chuyển dịch theo hướng tíchcực: Nông, lâm nghiệp và thủy sản chiếm tỷ trọng 37,43% (giảm 0,35% so với năm2013); Công nghiệp và xây dựng chiếm 26,17% (tăng 0,22% so với năm 2013); Dịch vụchiếm 36,4%, tăng 0,13% Tổng sản phẩm bình quân đầu người 16,2 triệuđồng/người/năm (tăng 11,3% tương đương 1,65 triệu đồng) Tổng vốn đầu tư phát triển

trên địa bàn ước 5.245,5 tỷ đồng, tăng 5,9% so với năm 2013 (Nguồn: Báo cáo KTXH

tỉnh Hà Giang năm 2014 – Số 391/BC-UBND ngày 22/12/2014 của UBND tỉnh Hà Giang).

Nhìn chung, nền kinh tế của tỉnh đã có sự chuyển dịch đáng kể về cơ cấu; giảm

tỷ trọng nông lâm nghiệp, tăng tỷ trọng công nghiệp - xây dựng và dịch vụ Tuy nhiên,mức độ chuyển dịch còn chậm, các ngành dịch vụ phát triển chậm so với tiềm nănghiện có của tỉnh

Nếu so với mặt bằng chung của khu vực và toàn quốc thì thu nhập và mức sốngdân cư của tỉnh còn ở ngưỡng thấp Sự chênh lệch về thu nhập của người lao độngngày càng tăng giữa các khu vực nông thôn, thành thị và trong các thành phần kinh tế

Số hộ có kinh tế khá, hộ giàu tập trung ở thành phố, thị trấn và vùng dọc tuyến quốc lộ

2 là chủ yếu

4.1.3 Rừng và đất rừng quy hoạch cho lâm nghiệp

Theo Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hà Giang về công bố kết quả diễn biến tài nguyênrừng đến ngày 30/12/2014 là:

1) Tổng diện tích tự nhiên toàn tỉnh: 791.488,9 ha

- Đất có rừng: 437.032,0 ha (trong lâm nghiệp: 436.600,5 ha, ngoài lâm nghiệp:431,5 ha).

- Đất chưa có rừng 354.456,9 ha (trong lâm nghiệp: 129.944,7 ha, ngoài lâmnghiệp: 224.512,2 ha)

Trong đó:

* Đất quy hoạch cho lâm nghiệp: 566.545,2 ha

- Đất có rừng: 436.600,5 ha Trong đó:

+ Rừng tự nhiên: 356.301,1 ha+ Rừng trồng: 80.299,4 ha

- Đất trống chưa có rừng: 129.944,7 ha Trong đó:

+ Không có gỗ tái sinh (Ia, Ib): 62.134,0 ha+ Có gỗ tái sinh (Ic): 59.452,4 ha

+ Nương rẫy (LN): 8.358,3 ha

* Đất khác: 224.943,7 ha

- Đất nông nghiệp, thổ cư : 224.512,2 ha

- Đất có rừng trồng: 431,5 ha

2) Độ che phủ rừng của tỉnh năm 2014: 54,3 %

Diện tích rừng mới trồng chưa được tính độ che phủ: 7.040,0 ha

Hiện trên địa bàn Hà Giang có trên 40 nghìn ha rừng tự nhiên với trữ lượng lâmsản lớn và đa dạng về chủng loại đang được triển khai bảo vệ nghiêm ngặt; trên 21nghìn ha rừng tái sinh được khoanh nuôi, phục hồi và phát triển; trên 1.600ha các loạicây bản địa như thông nhựa, bồ đề, xa mộc; thông, keo và khoảng 2.100ha cây côngnghiệp và các loại cây dược liệu quý như đỗ trọng, thảo quả, xuyên khung , đặc biệtcác cánh rừng của Hà Giang còn có nhiều loại cây nguyên liệu phục vụ cho sản xuấtgiấy như mỡ, tre, nứa và các loại song mây phục vụ cho xuất khẩu thông qua đẩymạnh phát triển các cơ sở chế biến lâm sản

Nhìn chung, ngoài diện tích rừng tự nhiên, rừng Hà Giang chủ yếu là rừngtrồng đồng tuổi một tầng, tổ thành loài đơn giản, chủ yếu các loại rừng trồng dễ cháynhư Thông, Keo, Xa Mộc v.v Thực bì dưới tán rừng phát triển rất mạnh, dày đặc vớicác loài thực vật dễ cháy như: Ràng ràng, Guột, cây bụi,… về mùa khô hoặc mùa đốtnương làm rẫy, cùng với thói quen mang lửa vào rừng của người dân khi đi thu hái lâmsản, lấy mật ong là nguyên nhân tiềm ẩn gây nguy cơ cháy rừng cao

4.1.4 Thực trạng hoạt động sản xuất lâm nghiệp

UBND các cấp và Ban nội chính tỉnh; (iii) tăng cường năng lực cho cán bộ kiểm lâm

và người dân trong bảo vệ rừng kết hợp với đẩy mạnh công tác tuyên truyền; (iv) ngănchặn khai thác và vận chuyển lâm sản trái phép; (vi) theo dõi, dự tính, dự báo sâu bệnhhại rừng; (vii) theo dõi diễn biến tài nguyên rừng; (viii) dự báo và phòng cháy, chữacháy rừng; (ix) thực hiện quy hoạch và nâng cấp, đầu tư cho các khu rừng đặc dụng;(x) kinh phí hàng năm cho công tác bảo vệ rừng là 16,9 tỷ đồng; (xi) có nhiều dự án,phương án đang được quan tâm đầu tư thực hiện, như: Dự án ứng dụng công nghệthông tin trong công tác theo dõi diễn biến rừng giai đoạn 2009-2015; Dự án Nâng caonăng lực PCCCR cho lực lượng Kiểm lâm Hà Giang giai đoạn 2011-2015; Phương ánPCCCR giai đoạn 2014-2020; Dự án điều tra, kiểm kê rừng giai đoạn 2014 - 2015 Dự

án quy hoạch chi tiết rừng đặc dụng đến năm 2020

Mặc dù vậy, tồn tại trong công tác bảo vệ rừng được thể hiện như sau:

- Diện tích rừng bị mất khá lớn Chất lượng rừng tự nhiên bị suy giảm nghiêmtrọng (tương đương với bị mất nhiều diện tích rừng) Các khu rừng đặc dụng chưađược quan tâm đầu tư, hoạt động của các Ban quản lý rừng đặc dụng còn cầm chừng.Chưa thành lập được Ban quản lý rừng đối với VQG Du Già và KBTTN Chí Sán Cáckhu rừng đặc dụng còn lại chưa hoàn thành quy hoạch chi tiết, nên chưa thể khai thôngcác dự án đầu tư Tình trạng vi phạm Luật BV&PTR còn khá nghiêm trọng và diễnbiến phức tạp Nguyên nhân chính của tình trạng bảo vệ rừng chưa đạt hiệu quả cao,còn để xảy ra tình trạng mất rừng, suy thoái rừng là do rừng chưa có chủ thực sự, là ởcách thức tổ chức bảo vệ rừng, điều kiện làm việc của lực lượng kiểm lâm còn khókhăn, thiếu thốn; đặc biệt là do người dân chặt trộm gỗ vì lý do sinh kế và sức thu hút

về lợi nhuận do bán gỗ quý (Ngọc Am, Đinh, Nghiến, v.v ) Hiệu quả của công tácbảo vệ, bảo tồn rừng hiện nay còn thấp Rừng đã bị mất khá nhiều trong giai đoạn vừaqua Nguy cơ mất rừng, suy thoái rừng còn tiềm ẩn Điều này cho thấy rằng, đã đến lúccần thay đổi giải pháp bảo vệ rừng, từ bảo vệ ở vòng ngoài, do người ngoài sang bảo

vệ ở vòng trong, do chính chủ rừng thực hiện (Nguồn: Báo cáo của Sở NN & PTNTtỉnh Hà Giang)

b) Phát triển rừng

Theo Sở NN & PTNT tỉnh Hà Giang, công tác phát triển rừng được thực hiệnchủ yếu dựa vào nguồn ngân sách nhà nước thông qua việc đầu tư cho trồng rừng mới,khoanh nuôi và bảo vệ rừng với tổng kinh phí hàng năm là 72,9 tỷ đồng

Hiện nay, tổng diện tích rừng trồng là 80.730,9 ha, nhiều nhất là rừng Keo taitượng (49,6%) và rừng Thông Hoàng Su Phì (24,3%), các loài khác chiếm dưới 10%.Trên 60% diện tích rừng trồng là rừng sản xuất (trên 50.000 ha) Như vậy, so với nhucầu của thị trường gỗ, diện tích rừng trồng là rừng sản xuất hiện có chỉ đạt 37,6% so vớidiện tích rừng sản xuất cần có (chưa tính diện tích rừng cần có cho sản xuất gỗ lớn)

Vấn đề xảy ra đối với rừng trồng hiện nay là: (i) tỷ lệ sống rất thấp, với rừngphòng hộ là dưới 70%, với rừng sản xuất chỉ đạt xấp xỉ 75%; (ii) tỷ lệ diện tích nghiệmthu thành rừng còn thấp hơn, với rừng phòng hộ là 54,4% (giai đoạn 2011 - 2015), vớirừng sản xuất là 62 - 80% Tích hợp yếu tố tỷ lệ sống và tỷ lệ diện tích thành rừng,hiệu quả thành rừng chỉ đạt trên dưới 35%; (iii) năng suất của rừng trồng rất thấp, rừngKeo tai tượng chỉ đạt 40 - 50 m3/chu kỳ 7 năm, bình quân là 6 - 7 m3/ha/năm; Mỡ vàQuế cũng có năng suất thấp, chu kỳ kinh doanh lại dài (20 năm); Sa mộc cũng sinhtrưởng chậm, năng suất thấp và chu kỳ kinh doanh khá dài (15 năm trở lên) Nguyênnhân chính của tình trạng nêu trên là do đầu tư thấp (trồng rừng phòng hộ, đặc dụng:

15 triệu đồng/ha/4 năm; trồng rừng sản xuất hỗ trợ 2,595 - 4,845 triệu đồng/ha; trồngcây phân tán hỗ trợ 1,5 - 2,25 triệu đồng/ha quy đổi), chạy theo số lượng, một phần dochưa tuân thủ quy trình kỹ thuật và làm ẩu, chưa áp dụng tiến bộ kỹ thuật trong trồngrừng thâm canh Với diện tích do người dân thực hiện, nguyên nhân chính là đầu tưthấp, bỏ qua khâu chăm sóc và nuôi dưỡng rừng, nguồn giống không đảm bảo, điềukiện lập địa xấu Một vấn đề khác là do hạn chế về đường vận xuất, nên khai thác rừngphải chịu giá cao, lợi nhuận tiếp tục bị giảm xuống

Diện tích rừng được khoanh nuôi cũng khá lớn (33.000 ha/năm), nhưng chiếm

tỷ lệ thấp so với tổng diện tích của đối tượng khoanh nuôi (khoảng trên 120.000 ha).Điểm hạn chế của khoanh nuôi là: (i) không áp dụng phương thức trồng bổ sung, chỉxúc tiến tái sinh tự nhiên với thời hạn 4 năm (khác với quy trình hướng dẫn của Nhànước); (ii) tỷ lệ nghiệm thu thành rừng đạt dưới 70%; (iii) chưa có giải pháp hữu hiệu

để khoanh nuôi có tác động đối với rừng núi đá (có diện tích 62.129,6 ha, chiếm14,2% tổng diện tích rừng)

Diện tích đất lâm nghiệp được xác định là 566.545,2 ha (chiếm 71,5% tổng diệntích đất tự nhiên của toàn tỉnh) Về mặt quy hoạch, xếp theo thứ tự từ nhiều đến ít là:rừng sản xuất (260.675,5 ha, chiếm 46%), rừng phòng hộ (255.053,9 ha, chiếm 45%),rừng đặc dụng (50.994 ha, chiếm 9%) Về thực trạng, diện tích từng loại rừng xếp theothứ tự từ cao đến thấp là: rừng sản xuất - rừng phòng hộ - rừng đặc dụng

Bất cập về mặt quy hoạch được thể hiện ở chỗ, diện tích rừng sản xuất là rừng

tự nhiên chiếm khá lớn, nhưng không được khai thác do chính sách đóng cửa rừng tựnhiên của Chính phủ Hơn nữa, do chi phí khai thác và vận xuất lớn, nên giá thànhthường lớn hơn giá bán Đầu ra của sản phẩm lâm nghiệp hầu như không có, thị trườngkém đa dạng Điều này đã biến rừng sản xuất thành rừng phòng hộ hoặc đặc dụngtrong khi không được Nhà nước cấp kinh phí cho bảo vệ rừng

Quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp cũng chưa gắn chặt và thiếu hỗ trợ cho sảnxuất nông nghiệp trên đất dốc

Nhìn ở một khía cạnh khác, yếu tố truyền thống trong quản lý sử dụng rừng vàđất lâm nghiệp đã bộc lộ nhiều hạn chế: (i) rừng đặc dụng là mô hình quản lý hầu như

có một chủ thể duy nhất là nhà nước (đại diện là BQL rừng đặc dụng); (ii) rừng phòng

hộ cũng được quản lý bởi nhà nước là chính, mới có một phần nhỏ diện tích rừng đượckhoán cho người dân bảo vệ (bảo vệ thuê); (iii) rừng sản xuất cũng chưa được giao choHGĐ hay cá nhân/doanh nghiệp, về danh nghĩa vẫn là do nhà nước quản lý Nhữnghạn chế này đều liên quan tới việc nhà nước là chủ thể duy nhất, chứ chưa có sự mởrộng, tham gia của nhiều thành phần kinh tế vào quản lý, bảo vệ và phát triển rừng

Tóm lại: Các tài liệu kế thừa và kết quả điều tra hiện trường tại tỉnh Hà Giang cho thấy: trên địa bàn tỉnh tồn tại 3 tiểu vùng khí hậu khác nhau là tiểu vùng cao nguyên núi đá phía Bắc gồm 4 huyện (Đồng Văn, Mèo Vạc, Quản Bạ, Yên Minh); tiểu vùng cao núi đất phía Tây gồm có 2 huyện phía tây (Hoàng Su Phì, Xín Mần) và tiểu vùng núi đất thấp gồm 4 huyện và 1 thành phố (Vị Xuyên, Bắc Mê, Bắc Quang, Quang Bình và thành phố Hà Giang)

Trong khuôn khổ nghiên cứu của đề tài, nhóm nghiên cứu tiến hành trên 2 đối tượng là rừng tự nhiên và rừng trồng tại 3 tiểu vùng khí hậu đặc trưng của tỉnh, đại diện là 3 huyện Đồng Văn – đại diện tiểu vùng cao nguyên núi đá phía Bắc; Hoàng

Su Phì – đại hiện vùng cao núi đất phía Tây và Vị Xuyên – đại diện tiểu vùng núi thấp.

4.2 Khả năng quản lý và sử dụng vật liệu cháy trong cộng đồng dân cư ở Hà Giang

4.2.1 Đặc điểm vật liệu cháy ở các địa điểm nghiên cứu

Loại hình thực bì rừng có liên quan tới nguồn nguyên liệu cháy Tính chất vàkhối lượng vật liệu cháy do đặc điểm của loại hình thực bì quyết định Kết quả khảosát, điều tra các địa điểm nghiên cứu tại cả 3 tiểu vùng khí hậu cho thấy: vật liệu cháydưới tán rừng trồng và rừng tự nhiên chủ yếu là guột, thảm cỏ, thảm mục dưới tánrừng Đây là các loại vật liệu dễ cháy, độ dày thường không cao nhưng có khả năngbốc cháy nhanh nhất là vào mùa khô Đối với một vài nơi có điều kiện đi lại khó khănlớp thảm cỏ được tích tụ nhiều năm khá dày, khi có điều kiện thuận lợi dễ trở thànhnhững đám cháy lớn Cụ thể được thể hiện theo bảng dưới đây:

Bảng 01: Tổng hợp đặc điểm vật liệu cháy tại các địa điểm nghiên cứu

Huyện

Đặc điểm

Rừngtrồng

Rừng tựnhiên Rừng trồng

Rừng tựnhiên Rừng trồng

Rừng tựnhiên

Dạng vật liệu

cháy

Thảmtươi,guột

Thảmtươi, guột

Thảm thựcvật chủ yếu

là các bộphận củacây thông vàmột số loài

Thảmmục

Thảm thựcvật chủ yếu

là các bộphận củacây thông

và một số

Thảmmục

Huyện

Đặc điểm

Rừngtrồng

Rừng tựnhiên Rừng trồng

Rừng tựnhiên Rừng trồng

Rừng tựnhiên

Kích thước

Tângmỏng,

dễ bắtcháy

Tầngtrungbình, khóbắt cháy

Tầng mỏng

Tầngtrungbình

Tầng mỏng

Tầngtrungbình

Chủ yếu

ở dướimặt đất

Chủ yếu ởdưới mặt đất

Chủ yếu

ở dướimặt đất

Chủ yếu ởdưới mặtđất

Chủ yếu

ở dướimặt đất

Khối lượng Trung

bình

Trung bình

Trung bình Trung

bình

Trung bình Trung

bình

Một số hình ảnh về vật liệu cháy tại Hà Giang:

Hình 01: Lớp thảm tươi (guột) dễ cháy dưới tán rừng trồng Thông ở Vị Xuyên

Hình 02: Thảm khô dưới tán rừng trồng Thông ở huyện Đồng Văn

4.2.2 Khả năng quản lý sử dụng vật liệu cháy trong cộng đồng dân cư tỉnh Hà Giang

Sử dụng vật liệu cháy trong sinh hoạt, sản xuất là nhu cầu thiết yếu của nhiềucộng đồng dân cư, tuy nhiên sử dụng như thế nào, quản lý nguồn vật liệu cháy ra sao

để đạt hiệu quả nhưng không gây hậu quả trong sinh hoạt và sản xuất là vấn đề rấtquan trọng nhưng không phải cộng đồng nào cũng biết và quan tâm

Trên các tiểu vùng khí hậu, cụ thể tại các địa điểm nghiên cứu cho thấy: việcquản lý sử dụng vật liệu cháy trong cộng đồng dân cư chưa thực sự được quan tâm,quản lý sử dụng vật liệu cháy chưa mang lại hiệu quả, điều này bị ảnh hưởng bởiphong tục tập quán sinh hoạt của đồng bào dân tộc miền núi

Đồng bào có câu “Lửa cháy đến đâu người Mông theo đến đó” hay “Ngườichạy theo nương” để nói về cuộc sống du canh nương rẫy cũng là một trong những tậpquán sinh hoạt của người dân liên quan đến việc sử dụng vật liệu cháy chưa an toàn vàhiệu quả

Đối với rừng trồng: vật liệu cháy trong rừng chủ yếu là rừng Thông và Sa Mộc,đây là hai loài có tinh dầu nên dễ cháy Hơn nữa lớp thảm tươi dưới rừng trồng rất dày,

và chủ yếu là dương xỉ, cỏ guột (một loài cỏ cũng rất dễ cháy) nên khi cháy thì lan rấtnhanh và rất khó để dập lửa Trong khi đó lớp thảm tươi này cũng không được thu dọnhàng năm bởi nhiều hộ dân cho rằng khi cây đã trưởng thành thì không cần phát dọnthực bì, và trên thực tế thì hầu như không có hộ nào làm việc này, vì vậy lớp thảm khô,thảm tươi mỗi năm một dày thêm

Đối với rừng tự nhiên: việc quản lý, bảo vệ kiểm soát nguồn cháy vào rừng gâycháy chưa được kiểm soát triệt để Ngoài ra, với đặc điểm là vùng núi có điều kiện tựnhiên khắc nghiệt vào mùa khô hanh, không có nước … cũng ảnh hưởng đến việc sửdụng vật liệu cháy trên địa bàn tỉnh

Hình 03: Đốt nương làm rẫy ở gần rừng gây cháy rừng

4.2.3 Đề xuất một số biện pháp sử dụng vật liệu cháy an toàn cho cộng đồng dân

cư tỉnh Hà Giang

Vật liệu cháy được sử dụng an toàn trong cộng đồng dân cư là một trong nhữngbiện pháp giảm thiểu cháy rừng Muốn sử dụng vật liệu cháy an toàn và có hiệu quảđối với cộng đồng dân cư tỉnh Hà Giang, và đặc biệt tại 3 huyện tiến hành nghiên cứuĐồng Văn, Hoàng Su Phì và Vị Xuyên, nhóm nghiên cứu đề xuất một số biện phápnhư sau:

- Huyện Đồng Văn: địa hình chủ yếu là núi đá, với núi cao, độ dốc lớn, đi lại

khó khăn, cùng với tập quán đốt nương làm rẫy của người H’mông là những nguyênnhân khiến cho việc phòng cháy, chữa cháy rừng khó khăn hơn Vì vậy, tại khu vựcnày nhóm nghiên cứu đề xuất biện pháp kỹ thuật đốt nương làm rẫy an toàn

Biện pháp kỹ thuật cụ thể như sau:

- Khi làm nương rẫy phải phát dọn toàn bộ thực bì, phơi khô và vun thành giảirộng 2-3m, giải nọ cách giải kia 5-6m; giải sát bìa rừng phải cách xa rừng từ 6-8m, đốtlúc gió nhẹ vào buổi chiều tối hoặc buổi sáng; đốt lần lượt từng giải, thứ tự từ trênsườn đồi xuống chân đồi

- Khi đốt dọn thực bì phải có người canh gác, cứ 10- 15m có một người canh gáctrên băng Khi đốt phải báo với tổ đội PCCCR của thôn và xã, tuyệt đối không để lửa cháylan vào rừng Đốt xong, kiểm tra toàn bộ nương cho tới khi lửa tắt hẳn mới ra về

- Huyện Hoàng Su Phì và huyện Vị Xuyên: Hai huyện này có điều kiện về đất

đai tương đối giống nhau, ngoài ra huyện Vị Xuyên là địa phương tập trung dân cư đôngđúc, thành phần dân tộc đa dạng, trình độ văn hóa cao … biện pháp quản lý sử dụng vậtliệu cháy an toàn trong cộng đồng dân cư như sau:

Thực hiện giải pháp lâm sinh làm giảm vật liệu cháy rừng:

- Lựa chọn các loài cây mọc nhanh thích hợp cho từng vùng sinh thái có khả năngchống chịu lửa để làm giảm lớp thảm tươi cây bụi về mùa khô dễ bắt lửa; giám sát khốngchế không cho nguồn vật liệu cháy gia tăng bằng các biện pháp lâm sinh

- Thực hiện trồng cây hỗn giao giữa cây lá rộng và cây lá kim để ngăn ngừa cháylan, trồng theo giải, theo bang, theo đám

- Thực hiện chăm sóc rừng trồng bằng thủ công và cơ giới để làm giảm vật liệucháy rừng theo Quy trình trồng rừng của Bộ Nông nghiệp và PTNT

- Tổ chức thực hiện quản lý vật liệu cháy rừng bằng biện pháp lâm sinh kết hợpvới biện pháp kinh tế, xã hội

4.3 Tác động của các chính sách của nhà nước, của tỉnh đối với công tác PCCCR

ở tỉnh Hà Giang

Một số chính sách nhằm phát triển kinh tế xã hội, bảo vệ rừng ổn định cho cáctỉnh miền núi nước ta cũng góp phần thúc đẩy tích cực đến công tác PCCCR của tỉnhnhư: Thực hiện khoán bảo vệ rừng cấp xã theo Thông tư số 12/LĐTBXH ngày12/10/1998 về trả thù lao 300.000 đ/người làm nhiệm vụ bảo vệ rừng ở xã trong 6tháng mùa khô vùng cháy rừng ở địa phương và giao đất giao rừng, định canh, định

cư, khoán bảo vệ khoanh nuôi trồng mới theo Nghị định số 02/CP ngày 15/1/1994 vềgiao đất lâm nghiệp, Quyết định số 327/QĐ ngày 15/09/1992 của Chủ tịch Hội đồng

Bộ trưởng (nay là Chính phủ) về chủ trương chính sách sử dụng đất trống, đồi núi trọc,Luật Bảo vệ và Phát triển rừng, chỉ thị số 660/TTg ngày 17/10/1995 về việc giải quyếttình trạng di dân tự do đến Tây Nguyên và một số tỉnh khác, Nghị định số 22/CP củaChính phủ ngày 9/3/1995 về phòng cháy, chữa cháy rừng, Thông tư liên Bộ Tài chính– Nông nghiệp & PTNT về cấp phát kinh phí phòng cháy, chữa cháy rừng ngày21/2/1996

Bên cạnh, những chính sách của Nhà nước, tỉnh Hà Giang cũng ban hành một sốvăn bản cụ thể hóa các nội dung văn bản chỉ đạo của nhà nước cho phù hợp với điều kiện

cụ thể tại địa phương như : Chỉ thị số 04/CT-UBND ngày 13/02/2010 về việc tăng cườngcông tác phòng cháy, chữa cháy rừng; Chỉ thị số 09/CT-UBND ngày 05/11/2010 của chủtịch UBND huyện Đồng Văn Về việc tăng cường công tác phòng cháy, chữa cháy, bảo vệrừng, quản lý khai thác, mua bán, vận chuyển lâm sản và động thực vật rừng quý hiếmnăm 2010-2011; Chỉ thị số 15/CT-UBND ngày 12/9/2013 của UBND tỉnh Hà Giang vềviệc PCCCR trong vụ khô hanh năm 2013; Thông báo kết luận số 55/TBKL-UBND ngày14/3/2013 của UBND tỉnh Hà Giang về việc thành lập các đội xung kích phòng cháy,chữa cháy rừng, phòng chống lụt bão và tìm kiếm cứu nạn cấp xã; Chỉ thị số 06/CT-UBND ngày 17/10/2013 của UBND huyện Vị Xuyên về việc Tăng cường công tác phòngcháy, chữa cháy rừng trong mùa khô hanh năm 2013-2014

Nhìn chung các Văn bản pháp quy hướng dẫn về phòng cháy, chữa cháy rừng

việc triển khai các văn bản chỉ đạo ở cấp huyện, xã và các thôn, bản còn hạn chế vàchậm trễ chưa sâu sát tới hộ gia đình Sau khi có Nghị định, Chỉ thị về phòng cháy,chữa cháy rừng của Chính phủ việc triển khai được đẩy mạnh hơn Song chính quyềncấp huyện và đặc biệt là cấp xã chưa coi trọng công tác tuyên truyền, giáo dục và tổchức quản lý chặt chẽ quần chúng nhân dân ký cam kết thi đua phòng cháy, chữa cháyrừng, trong việc đốt nương làm rẫy, đốt ruộng ven rừng, hoặc chưa coi trọng phối hợpvới các chủ rừng và các cơ quan chức năng thực hiện các biện pháp quản lý phòngcháy và huy động lực lượng trong việc chữa cháy

4.4 Thực trạng và nguyên nhân dẫn đến cháy rừng ở Hà Giang

4.4.1 Thực trạng tình hình cháy rừng, công tác PCCCR trên địa bàn tỉnh Hà Giang

4.4.1.1 Thực trạng cháy rừng trên địa bàn tỉnh Hà Giang

Hà Giang là một trong những tỉnh có diện tích đất quy hoạch cho lâm nghiệplớn, trong đó diện tích đất có rừng là 477.907,4ha, trong đó rừng tự nhiên là366.034,4ha, rừng trồng là 81.873ha Đáng chú ý là diện tích rừng trồng và khoanhnuôi tái sinh của tỉnh hiện nay tập trung chủ yếu với các loài cây như Thông, Keo, Samộc, rừng tự nhiên hỗn giao…, khi thời tiết khô hanh kéo dài thì những diện tích rừngnày luôn tiềm ẩn nguy cơ cháy cao Mặc dù đã luôn chủ động trong công tác PCCCRnhưng trong mùa khô hanh từ năm 2009 đến nay trên địa bàn tỉnh đã xảy ra nhiều vụcháy rừng, làm thiệt hại kinh tế và ảnh hưởng đến môi trường sinh thái

Theo báo cáo của chi cục kiểm lâm tỉnh Hà Giang, thì từ năm 2009 đến năm

2014 tình trạng cháy rừng trên địa bàn tỉnh diễn ra như sau:

* Mùa khô hanh năm 2009 – 2010: Toàn tỉnh xảy ra 144 vụ cháy với diện tích

bị cháy là 1.174,58 ha

* Mùa khô hanh năm 2010-2011: Toàn tỉnh xảy ra 05 vụ cháy trên địa bàn 05

huyện, thành phố với diện tích bị cháy là 9,462ha

* Mùa khô hanh năm 2011-2012

Mùa khô hanh năm 2011-2012, do thời tiết diễn biến thất thường, nắng nóng,khô hạn kéo dài (nhất là thời điểm từ tháng 3 đến tháng 5 năm 2012) nên ở hầu hết cáchuyện trong tỉnh đều xảy ra cháy rừng, diện tích rừng bị cháy lớn gây thiệt hại đến tàinguyên rừng, cụ thể như sau:

Trong mùa khô hanh năm 2011 – 2012 toàn tỉnh đã xảy ra 50 vụ cháy rừng vàtrảng cỏ Tổng diệc tích bị cháy là 298,03ha, trong đó cháy rừng tự nhiên là 18 vụ(74,87ha), rừng trồng là 23 vụ (144,45ha), trảng cỏ, cây bụi là 9 vụ (78,71ha) (chi tiếtphụ lục 01) Cụ thể tại các huyện như sau:

Các huyện có diện tích rừng tự nhiên bị cháy nhiều nhất là Bắc Quang (37,5ha),Hoàng Su Phì (8,6 ha) Huyện có diện tích rừng trồng bị cháy nhiều nhất gồm 5 huyện

là: Mèo Vạc (53,9 ha), Vị Xuyên (36,9 ha), Bắc Mê (18,33 ha), Hoàng Su Phì (14 ha),Xín Mần (7,59ha) Huyện có diện tích trảng cỏ cây bị bị cháy nhiều nhất gồm 3 huyệnlà: Bắc Mê (23,1 ha), Xín Mần (21,7 ha), Vị Xuyên (12 ha)

* Mùa khô hanh năm 2012-2013:

Toàn tỉnh xảy ra 10 vụ cháy rừng và trảng cỏ, tại 05 huyện (Hoàng Su Phì 02vụ; Bắc Mê 02 vụ; Quản Bạ 03 vụ; Thành phố Hà Giang 02 vụ; Yên Minh 01 vụ).Tổng diện tích bị thiệt hại là 19,06ha, trong đó cháy rừng trồng là 3,5ha, cháy trảng cỏcây bụi là 15,53ha (chi tiết phụ lục 02)

* Mùa khô hanh năm 2013-2014:

Toàn tỉnh xảy ra 17 vụ cháy rừng và trảng cỏ tại địa bàn các huyện: Đồng Văn

02 vụ; Mèo Vạc 05 vụ; Bắc Mê 05 vụ; Hoàng Su Phì 02 vụ; Yên Minh 02 vụ; XínMần 01 vụ Tổng diện tích rừng bị cháy là 72,36 ha, trong đó: Cháy rừng tự nhiên(13,54 ha), cháy rừng trồng (25,83 ha), cháy trảng cỏ, cây bụi (32,99 ha) (chi tiết phụlục 03) Nguyên nhân cháy rừng chủ yếu là do việc dùng lửa bất cẩn trong canh tácnương rẫy của người dân sinh sống ven rừng

Tổng hợp tình hình cháy rừng ở Hà Giang từ vụ khô hanh năm 2009 đến năm

2014 được minh họa theo biểu đồ dưới đây:

Hình 02: Diện tích và số vụ cháy rừng tại Hà Giang giai đoạn 2009 - 2014

Có thể thấy tình hình cháy rừng qua các năm đã có xu hướng giảm về cả số vụ

và diện tích Số vụ cháy rừng giảm là do thời tiết khí hậu không diễn biến phức tạp,mưa nhiều, độ ẩm lớn…đây là điều kiện khách quan góp phần giảm thiểu nguy cơcháy rừng trên địa bàn tỉnh trong những năm gần đây

4.4.1.2 Công tác PCCCR trên địa bàn tỉnh Hà Giang

Nhằm chủ động trong công tác PCCCR trong các mùa khô hanh, ngay từ đầu

vụ khô hanh, Chi cục kiểm lâm đã tiến hành và thực hiện nghiêm túc công tác chỉ đạo,đôn đốc các đơn vị trực thuộc làm tốt công tác tham mưu cho cấp ủy, chính quyền cơ

sở ban hành các văn bản chỉ đạo, đôn đốc công tác PCCCR; Kiện toàn các ban chỉđạo PCCCR cấp huyện, xã, các tổ đội quàn chúng bảo vệ rừng và PCCCR; Thànhlập các tổ đội xung kích bảo vệ rừng và PCCCR Kiểm tra đôn đốc các chủ rừngxây dựng phương án PCCCR kịp thời và sát với điều kiện thực tế để tổ chức thựchiện có hiệu quả

Tăng cường kiểm tra, giám sát việc bảo vệ rừng của các chủ rừng, các địaphương có nhiều khu vực trọng điểm thường xảy ra cháy rừng vào mùa khô hanh, chútrọng các huyện miền núi vùng cao nhằm hạn chế đến mức thấp nhất số vụ cháy, diệntích cháy Tổ chức thường trực từ chi cục đến các đơn vị trực thuộc trong thời giannắng nóng, khô hanh cao điểm để phát hiện sớm và tổ chức chữa cháy kịp thời khi cóxảy ra cháy rừng

Tuyên truyền và quản lý chặt chẽ việc phát nương làm rẫy của đồng bào vùngsâu vùng xa, giảm tối đa diện tích rừng bị phát và bị cháy do đốt nương rẫy trái phép

Kiểm lâm địa bàn tổ chức tuyên truyền công tác quản lý bảo vể ừng, PCCCRxuống các trường học và cộng đồng dân cư các xã, các thôn, bản Tổ chức ký cam kếtvới các thôn bản về việc thực hiện tốt công tác quản lý bảo vệ rừng và PCCCR Mởlớp huấn luyện dân quân bảo vể ừng, PCCCR

Thường xuyên theo dõi, tổng hợp báo cáo cấp trên tình hình cháy rừng từ cácđơn vị trực thuộc chi cục Kiểm lâm Chỉ đạo các đơn vị trực thuộc kiểm tra, xác minhcác điểm cháy để thông tin kịp thời, chính xác, phục vụ phòng cháy và chữa cháy kịpthời hiệu quả

Các ban ngành chức năng đã ban hành quy chế, kế hoạch phối hợp công tác bảo

vệ rừng, PCCCR nhằm đấu tranh có hiệu quả các hành vi vi phạm luật bảo vệ và pháttriển rừng

Mạng lưới thông tin liên lạc đã phủ rộng nên thuận lợi cho việc chỉ đạo và xử lýcác vụ cháy rừng.

* Một số khó khăn

Địa hình phức tạp, độ dốc cao hiểm trở, nhiều thảm thực vật khô nỏ dễ bắt lửalại liền lô, liền khoảnh với diện tích lớn Các khu rừng trọng điểm dễ cháy thường ở xakhu dân cư, xa nguồn nước, không có đường giao thông thuận lợi để lực lượng cơđộng cùng các phương tiện, dụng cụ tiếp cận đám cháy

Thực hiện phương châm 4 tại chỗ không có hiệu quả, hầu hết ở những nơi xảy racháy rừng chính quyền cơ sở không động được lực lượng tại chỗ tham gia chữa cháy

Kinh phí chi cho công tác PCCCR rất hạn hẹp, không đáp ứng được việc xâydựng các công trình PCCCR đảm bảo kỹ thuật như công trình lâm sinh (trồng rừng,khoanh nuôi rừng, làm đường băng cản lửa …) Bên cạnh đó cũng không có kinh phícho công tác chữa cháy, rất nhiều vụ cháy phải huy động người dân, phương tiện chữacháy trong dân (phương tiện đi lại, dao, quốc, xẻng, can…) nhưng người dân khôngđược hỗ trợ gì sau khi chữa cháy, đây là lý do khiến việc huy động người dân tham giacông tác PCCCR rất khó khăn

Về phương tiện, dụng cụ chữa cháy còn thiếu, chủ yếu là dụng cụ thủ công.Nhiều vụ cháy rừng không xác định được nguyên nhân gây cháy, các vụ cháyrừng hầu hết không truy tìm được thủ phạm nên số vụ được xử lý rất ít Đối tượng gây cháyrừng thường là dân nghèo, rất khó xử lý do đó thiếu tính răn đè, phòng ngừa, giao dục

Nhìn chung công tác PCCCR trên địa bàn tỉnh Hà Giang trong những năm qua

đã có nhiều chuyển biến tích cực, tuy nhiên vẫn chưa thể nói là đã thành công bởi trênthực tế, số vụ cháy rừng vẫn còn nhiều, các nguy cơ gây cháy rừng khá hiện hữunhưng chưa có cách xử lý triệt để (đốt nương làm rẫy), nhận thức của người dân đốivới công tác PCCCR còn rất hạn chế…Làm thế nào để khuyến khích được người dântham gia vào công tác PCCCR, làm thế nào để họ chủ động PCCCR là câu hỏi thực sựcòn bỏ ngỏ trong điều kiện hiện nay ở Hà Giang

4.4.2 Nguyên nhân chính dẫn đến cháy rừng ở Hà Giang

Mặc dù đạt được những kết quả khả quan trong việc hạn chế số vụ cháy rừngcũng như giảm đáng kể diện tích rừng bị cháy trong những năm vừa qua, tuy nhiêntình hình cháy rừng ở Hà Giang vẫn diễn biến khá phức tạp, số vụ cháy và diện tíchrừng bị cháy vẫn còn nhiều, rừng bị cháy ở hầu hết các đối tượng quản lý khác nhau,

từ hộ gia đình cho đến ban quản lý rừng, hay rừng của cộng đồng, rừng của UBNDđều bị cháy Có những vụ cháy phát hiện ra nguyên nhân nhưng cũng rất nhiều vụchưa điều tra xác minh được, thậm chí là không xác minh được nguyên nhân cháy

Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu đã tổng hợp tư liệu hàng năm của chi cục kiểm lâm tỉnh HàGiang cũng như thông qua khảo sát phỏng vấn lãnh đạo và người dân địa phương và đã xácđịnh được một số nguyên nhân chính sau đây:

4.4.2.1 Nguyên nhân trực tiếp

* Đốt nương làm rẫy gần rừng dẫn đến cháy lan vào rừng

Hầu hết các hộ gia đình sống gần rừng ở tỉnh Hà Giang đều có nguồn thu nhậpchính từ canh tác nương rẫy, là hoạt động sản xuất chính của người dân ở Hà Giang.Tuy nhiên do còn thiếu hiểu biết về tác hại của cháy rừng, chưa biết kỹ thuật đốtnương an toàn nên phần lớn ở các cộng đồng dân tộc sống ở Hà Giang đang phát đốtkhá tự do, đó chính là nguyên nhân dẫn đến cháy rừng do đốt nương Tình trạng nàydiễn ra ở hầu khắp các cộng đồng và đã diễn ra trong nhiều năm Đặc biệt vào nhữngnăm khô hạn nắng nóng (đỉnh điểm như mùa nóng năm 2011-2012) tình hình cháyrừng liên quan đến sự bất cẩn do người dân đốt nương rất lớn

Hình 07: Đốt nương làm rẫy ở Đồng Văn Hình 08: Đốt nương làm rẫy ở Hoàng Su Phì

* Đốt nương làm rẫy dưới tán rừng trồng dẫn đến cháy rừng

Ngoài việc canh tác nương rẫy ngoài bìa rừng, thì ở một số cộng đồng, ngườidân đốt nương làm rẫy ngay dưới tán rừng trồng Việc đốt nương dưới tán rừng trồng

mà không vun thành đống nhỏ hoặc kéo thực bì ra ngoài bìa rừng đã làm rất nhiều diệntích rừng bị cháy Trên thực tế khi phỏng vấn người dân cho rằng cây tươi và đã lớnnên đốt không chết, chỉ cháy cành nhỏ ở dưới Tuy nhiên trên thực tế thì nó còn tùythuộc từng loại rừng và khối lượng thực bì, nếu như đốt dưới tán rừng Thông, Sa Mộcthì rất dễ cháy vì đây là những cây chứa tinh dầu nên dù là cây tươi thì vẫn cháy

Hình 09: Đốt nương dưới tán rừng trồng làm cháy rừng ở Hoàng Su Phì

* Mang lửa vào rừng để khai thác lâm sản ngoài gỗ (thuốc nam, măng, rau rừng…)

Quá trình thu hái lâm sản đặc biệt là thuốc nam thì người dân phải đi khá xa dotốc độ khai thác những lâm sản này ngày một tăng nhanh nên đã giảm về số lượng, vìvậy người dân thường phải đi dài ngày và sinh hoạt ngay trong rừng, do sơ ý trongviệc dùng lửa để đun nấu và sưởi ấm nên đã để lửa bén gây cháy rừng

Hình 10: Các loại lâm sản ngoài gỗ được khai thác và bán trên địa bàn huyện Đồng

Văn

* Mang lửa vào rừng để khai thác mật ong

Hình 11: Hun khói để xua ong và chuẩn bị đuốc đốt ong ở Hoàng Su Phì

Khai thác mật ong là một trong những nguyên nhân gây cháy rừng khá lớn vìphải dùng lửa trực tiếp để đốt ong, bên cạnh đó do tính nguy hiểm của hoạt động nàynên việc kiểm soát lửa khá khó khăn, vì vậy nhiều địa phương có rừng bị cháy là dongười dân đốt ong lấy mật Hoạt động này xảy ra khá phổ biến ở huyện Hoàng Su Phì,

Vị Xuyên, Yên Minh…

Hình 12: Đốt ong lấy mật (minh họa)

* Mang lửa vào rừng khi khai thác gỗ lậu

Hình 13: Khai thác trộm gỗ rừng ở Vị XuyênCũng như khai thác lâm sản ngoài gỗ thì việc khai thác gỗ lậu cũng được thựchiện dài ngày và người dân cũng phải mang lửa vào rừng để phục vụ sinh hoạt, tuynhiên khi dời đi họ thường không giập hết lửa nên để tàn lửa bén vào rừng gây cháyrừng Hoạt động này thường xảy ra ở Vị Xuyên, địa bàn còn nhiều tài nguyên lại gầnđường quốc lộ, thuận lợi cho việc vận chuyển và buôn bán.

* Đốt than