Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên nước tỉnh Hà Giang và đề xuất giải pháp ứng phó

MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1 CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ BIỂU HIỆN, TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI TỈNH HÀ GIANG .......................................................................................................................3 1.1. Biểu hiện và tác động của biến đổi khí hậu .................................................3 1.1.1. Khái niệm biến đổi khí hậu và các nghiên cứu trước đây.........................3 1.1.2. Biểu hiện, diễn biến và xu thế diễn biến khí hậu ......................................4 1.1.2.1. Biểu hiện khí hậu................................................................................4 1.1.2.2. Diễn biến và xu thế biến đổi khí hậu................................................10 1.1.2.3. Tác động của BĐKH đến nguồn nước .............................................15 1.2. Điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội tỉnh Hà Giang ..................................16 1.2.1. Điều kiện tự nhiên ...................................................................................16 1.2.1.1. Vị trí địa lý .......................................................................................16 1.2.1.2. Địa hình, địa mạo.............................................................................17 1.2.1.3. Khí hậu .............................................................................................18 1.2.1.4. Thủy văn ...........................................................................................18 1.2.2. Điều kiện kinh tế - xã hội ........................................................................19 1.2.2.1. Thực trạng phát triển một số ngành kinh tế.....................................19 1.2.2.2. Tình hình xã hội ...............................................................................23 1.2.3. Tài nguyên thiên nhiên............................................................................25 1.2.3.1. Tài nguyên nước...............................................................................25 1.2.3.2. Tài nguyên đất..................................................................................26 1.2.3.3. Tài nguyên rừng ...............................................................................26 1.2.3.4. Tài nguyên khoáng sản ....................................................................27 1.2.3.5. Tài nguyên du lịch ............................................................................28 1.2.4. Một số chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Hà Giang đến năm 2015 và định hướng đến năm 2020 ............................................................................28 1.2.4.1. Chỉ tiêu chủ yếu................................................................................28 1.2.4.2. Phương hướng thực hiện..................................................................29 CHƯƠNG 2. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 32 2.1. Đối tượng nghiên cứu...................................................................................32 2.2. Mục tiêu nghiên cứu.....................................................................................32 2.3. Nội dung nghiên cứu ....................................................................................32 2.4. Phương pháp nghiên cứu.............................................................................33 2.4.1. Phương pháp chọn lọc, kiểm định tài liệu, số liệu có liên quan .............33 2.4.2. Phương pháp ứng dụng GIS ....................................................................33 2.4.3. Phương pháp chuyên gia .........................................................................33 2.4.4. Phương pháp thống kê, tổng hợp số liệu, kế thừa các nghiên cứu đã công bố .......................................................................................................................33 2.4.5. Phương pháp đánh giá tác động của BĐKH ...........................................34 CHƯƠNG 3. ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN TÀI NGUYÊN NƯỚC TỈNH HÀ GIANG VÀ ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP ỨNG PHÓ ................................................................................................................36 3.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên nước tỉnh Hà Giang.......36 3.1.1. Tác động đến lượng mưa ........................................................................36 3.1.2. Tác động đến dòng chảy và nguồn nước mặt .........................................45 3.1.3. Tác động đến lũ quét, lũ ống ...................................................................58 3.1.4. Tác động đến bốc hơi nước và hạn hán...................................................65 3.2. Đề xuất một số giải pháp ứng phó trong lĩnh vực tài nguyên nước ........73 3.2.1. Thích ứng với sự gia tăng nhiệt độ .........................................................74 3.2.2. Thích ứng với sự gia tăng lượng mưa .....................................................74 3.2.3. Thích ứng với sự gia tăng cường độ và tần suất các hiện tượng thời tiết cực đoan, tai biến ..............................................................................................76 3.2.4. Giải pháp hỗ trợ.......................................................................................77 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .........................................................................79 KẾT LUẬN ..............................................................................................................79 KHUYẾN NGHỊ......................................................................................................81 TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................82 PHỤ LỤC .................................................................................................................84 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT BĐKH Biến đổi khí hậu KNK Khí nhà kính TNN Tài nguyên nước IPCC Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu GIS Hệ thống thông tin địa lý Bảng 1. Dự báo mức gia tăng trung bình toàn cầu của nhiệt độ không khí và mức nước biển theo các kịch bản BĐKH khác nhau [1] ..................................................12 Bảng 2. Tổng đàn gia súc, gia cầm qua các năm 2006 - 2010 ..................................20 Bảng 3. Số liệu lưu lượng nước trung bình nhiều năm tại các trạm thời kỳ 1991 - 2010 [19] ...................................................................................................................25 Bảng 4. Lượng mưa năm trung bình thời kỳ nhiều năm tại các trạm đo mưa trong khu vực nghiên cứu và vùng lân cận [19] .................................................................38 Bảng 5. Mức thay đổi lượng mưa mùa mưa (%) qua các thập kỷ của thế kỷ 21 so với thời kỳ 1980 - 1999 ứng với kịch bản phát thải trung bình (B2) [11] ................43 Bảng 6. Đặc trưng mưa năm và dòng chảy năm trung bình nhiều năm [19] ............45 Bảng 7. Giá trị lượng mưa năm tính toán theo kịch bản biến đổi khí hậu đối với từng huyện trong tỉnh Hà Giang (X mm) [11, 19] ....................................................48 Bảng 8. Giá trị lượng mưa mùa cạn tính toán theo kịch bản BĐKH (X mm) [11, 19] ...................................................................................................................................49 Bảng 9. Giá trị lượng mưa mùa lũ tính toán theo kịch bản BĐKH (X mm) [11, 19] 50 Bảng 10. Giá trị dòng chảy tính trung bình năm thời kỳ nhiều năm toán theo kịch bản biến đổi khí hậu ..................................................................................................51 Bảng 11. Giá trị dòng chảy trung bình mùa cạn tính trung bình nhiều năm toán theo kịch bản biến đổi khí hậu ..........................................................................................52 Bảng 12. Giá trị dòng chảy trung bình mùa lũ trung bình nhiều năm tính toán theo kịch bản biến đổi khí hậu ..........................................................................................53 Bảng 13. Kết quả so sánh nguy cơ xảy ra lũ quét do yếu tố lượng mưa và tổng hợp 6 yếu tố .........................................................................................................................65 Hình 1. Biến đổi của nhiệt độ bề mặt Trái Đất theo thời gian ......................................5 Hình 2. Xu hướng biến đổi một số khí nhà kính đến 1/2003......................................5 Hình 3. Biến đổi mực nước biển theo thời gian ..........................................................7 Hình 4. Dự báo biến đổi nồng độ một số khí gây hiệu ứng nhà kính đến năm 2100 ...................................................................................................................................10 Hình 5. Dự báo sự thay đổi nhiệt độ Trái đất đến năm 2100 ....................................11 Hình 6. Dự báo sự thay đổi của mực nước biển đến năm 2100...................................12 Hình 7. Nhiệt độ trung bình năm tại trạm Hà Giang từ năm 1990 đến năm 2010 ........13 Hình 8. Nhiệt độ trung bình năm tại trạm Bắc Mê từ năm 1990 đến năm 2010 ......13 Hình 9. Tổng lượng mưa năm trung bình tại trạm Hà Giang từ năm 1991 đến năm 2010 ...........................................................................................................................14 Hình 10. Tổng lượng mưa năm trung bình tại trạm Bắc Mê từ năm 1991 đến năm 2010 ...........................................................................................................................14 Hình 11. Sự thay đổi tổng lượng mưa năm giai đoạn 1991 - 2010 tại 4 trạm ..........36 Hình 12. Bản đồ mạng lưới trạm khí tượng thủy văn tỉnh Hà Giang và khu vực lân cận ...................................................................................................................................37 Hình 13. Bản đồ lượng mưa năm trung bình nhiều năm khu vực nghiên cứu..........40 Hình 14. Mức thay đổi lượng mưa năm vào năm 2020 so với thời kỳ 1980 - 1999 ở Hà Giang ứng với kịch bản phát thải trung bình (B2) [11].......................................41 Hình 15. Mức thay đổi lượng mưa năm vào năm 2050 so với thời kỳ 1980 - 1999 ở Hà Giang ứng với kịch bản phát thải trung bình (B2) [11].......................................42 Hình 16. Mức thay đổi lượng mưa năm vào năm 2100 so với thời kỳ 1980 - 1999 ở Hà Giang ứng với kịch bản phát thải trung bình (B2) [11].......................................42 Hình 17. Bản đồ phân bố lượng mưa trên địa bàn tỉnh Hà Giang năm 2020 ...........44 Hình 18. Quan hệ dòng chảy năm (Y0) với lượng mưa năm trung bình thời kỳ nhiều năm (Xo) ...................................................................................................................46 Hình 19. Quan hệ dòng chảy trung bình mùa cạn (Ymc) với lượng mưa năm trung bình mùa cạn thời kỳ nhiều năm (Xmc) .....................................................................47 Hình 20. Quan hệ dòng chảy trung bình mùa lũ (Yml) với lượng mưa năm trung bình mùa lũ thời kỳ nhiều năm (Xml) ................................................................................47 Hình 21. Thay đổi dòng chảy năm với các kịch bản phát thải trung bình B2 tỉnh Hà Giang .........................................................................................................................54 Hình 22. Thay đổi dòng chảy năm với các các kịch bản phát thải trung bình B2 tỉnh Hà Giang ...................................................................................................................54 Hình 23. Thay đổi dòng chảy mùa lũ với các các kịch bản phát thải trung bình B2 tỉnh Hà Giang ............................................................................................................55 Hình 24. Thay đổi dòng chảy mùa lũ với các các kịch bản phát thải trung bình B2 tỉnh Hà Giang Hình 25. Thay đổi dòng chảy mùa cạn với các các kịch bản phát thải trung bình B2 tỉnh Hà Giang ............................................................................................................56 Hình 26. Thay đổi dòng chảy mùa cạn với các các kịch bản phát thải trung bình B2 tỉnh Hà Giang ............................................................................................................56 Hình 27. Bản đồ hiện trạng lũ quét tỉnh Hà Giang ...................................................60 Hình 28. Bản đồ nguy cơ xảy ra lũ quét - lũ ống theo yếu tố lượng mưa năm 2020 62 Hình 29. Bản đồ nguy cơ lũ quét - lũ ống tổng hợp trên địa bàn tỉnh Hà Giang năm 2020 ...........................................................................................................................64 Hình 30. Bản đồ mức thay đổi lượng bốc hơi nước tháng 1 tỉnh Hà Giang (năm 2100 so với hiện tại) ..................................................................................................68 Hình 31. Bản đồ mức thay đổi lượng bốc hơi nước tháng 7 tỉnh Hà Giang (năm 2100 so với hiện tại) ..................................................................................................69 Hình 32. Bản đồ hiện trạng hạn hán tỉnh Hà Giang ..................................................71 Hình 33. Bản đồ phân vùng hạn hán tỉnh Hà Giang năm 2020 ................................72 MỞ ĐẦU BĐKH đã và đang tác động tới tài nguyên thiên nhiên, môi trường tự nhiên và các hoạt động kinh tế - xã hội của nhiều quốc gia trên thế giới, ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống con người, đặc biệt là cộng đồng dân cư nghèo, đe dọa đến sự tồn vong của loài người trong tương lai. Đánh giá tác động của BĐKH và nghiên cứu đưa ra các giải pháp ứng phó với BĐKH nhằm thích ứng và giảm thiểu tác động của BĐKH đến môi trường tự nhiên và các hoạt động kinh tế - xã hội là một việc làm cấp bách cần thực hiện. Việt Nam đang là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nhiều nhất của BĐKH toàn cầu. Hầu hết các tỉnh trên lãnh thổ nước ta đều chịu ảnh hưởng của BĐKH. Ảnh hưởng của BĐKH gây ra rõ rệt nhất đối với vùng đồng bằng, đặc biệt là vùng đồng bằng ven biển với biểu hiện nước biển dâng dẫn đến mất đất đai, đa dạng sinh học, chất lượng nước thay đổi,... Tuy nhiên các tỉnh miền núi cũng chịu tác động không nhỏ của BĐKH. Sự thay đổi lượng mưa, nhiệt độ làm thiếu nước ở vùng núi cao, mưa nhiều vào mùa mưa làm gia tăng hiện tượng lũ quét, sạt lở đất gây thiệt hại người và của. Hiện nay những công trình nghiên cứu về BĐKH tại các vùng núi còn ít, trong khi các cộng đồng nghèo đang chịu ảnh hưởng nặng nề của BĐKH. Hà Giang là một tỉnh miền núi phía Đông Bắc Việt Nam điển hình, có những hậu quả rõ ràng về BĐKH đó là sự thay đổi của lượng mưa (mưa bão có kèm theo sấm chớp và những trận mưa lớn xuất hiện thường xuyên hơn với số lượng cũng như cường độ ngày càng tăng, lượng mưa hàng năm tăng trong hai năm gần đây), lũ lụt dữ dội (đặc biệt là lũ quét), hạn hán, sạt lở bờ sông, sạt lở đất và những đợt không khí lạnh. Môi trường nước chịu tác động rõ rệt của BĐKH với sự thay đổi dòng chảy cùng với đó các hoạt động kinh tế - xã hội của người dân cũng gặp nhiều khó khăn, thiệt hại về người và của do thiên tai lên tới hàng chục tỷ đồng. Công văn số 142/BC - UBND ngày 02/7/2010 của UBND tỉnh Hà Giang về việc Xây dựng kế hoạch 5 năm (2011 - 2015) và năm 2011 thực hiện Chương trình Quốc gia ứng phó với BĐKH đã cho thấy mức độ quan tâm của chính quyền về vấn đề BĐKH tại địa phương. Việc kịp thời đưa ra những nhận định, đánh giá các tác động của BĐKH đối với môi trường tự nhiên có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển kinh tế, đời sống của người dân là vô cùng quan trọng. Do đó, đề tài “Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên nước tỉnh Hà Giang và đề xuất giải pháp ứng phó” với mục tiêu đánh giá tác động của BĐKH đối với tài nguyên nước tại Hà Giang bao gồm tác động đến lượng mưa, dòng chảy, lũ quét - lũ ống, bốc hơi nước và hạn hán, là nghiên cứu có ý nghĩa, mang tính thiết thực đối với các nhà quản lý tại địa phương, hỗ trợ việc ra quyết định. Đó cũng là những đề xuất ban đầu làm tiền đề để ứng dụng nghiên cứu trong các lĩnh vực, dự án, công trình nghiên cứu khác về BĐKH tại địa phương và cho các địa phương khác trong cả nước. Cấu trúc trong đề tài khóa luận này gồm có 3 chương chính: Chương 1. Tổng quan về biểu hiện, tác động của BĐKH và điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tỉnh Hà Giang Chương 2. Mục tiêu, nội dung và phương pháp nghiên cứu Chương 3. Đánh giá tác động của BĐKH đến TNN tỉnh Hà Giang và đề xuất một số giải pháp ứng phó

-

Nguyễn Long Biên

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN TÀI NGUYÊN NƯỚC TỈNH HÀ GIANG

VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP ỨNG PHÓ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Hà Nội – 2012

Lời đầu tiên em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới PGS TS Nguyễn Văn Thắng, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Khí tượng Thuỷ văn và Môi trường đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ em trong suốt quá trình làm khoá luận

Em xin cảm ơn các thầy, cô giáo trong Khoa Môi trường, các thầy cô trong

bộ môn Quản lý Môi trường đã cung cấp các kiến thức khoa học về môi trường và kiến thức các ngành khoa học khác Những kiến thức đó sẽ tạo tiền đề cho em trong quá trình học tập và công tác sau này

Để hoàn thành khoá luận này em cũng xin chân thành cám ơn sự giúp đỡ của đồng nghiệp, sự động viên và tạo mọi điều kiện của gia đình, bạn bè

Hà Nội, tháng 12 năm 2012

Nguyễn Long Biên

MỞ ĐẦU 1 

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ BIỂU HIỆN, TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI TỈNH HÀ GIANG 3 

1.1 Biểu hiện và tác động của biến đổi khí hậu 3 

1.1.1 Khái niệm biến đổi khí hậu và các nghiên cứu trước đây 3 

1.1.2 Biểu hiện, diễn biến và xu thế diễn biến khí hậu 4 

1.1.2.1 Biểu hiện khí hậu 4  

1.1.2.2 Diễn biến và xu thế biến đổi khí hậu 10  

1.1.2.3 Tác động của BĐKH đến nguồn nước 15  

1.2 Điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội tỉnh Hà Giang 16 

1.2.1 Điều kiện tự nhiên 16 

1.2.1.1 Vị trí địa lý 16  

1.2.1.2 Địa hình, địa mạo 17  

1.2.1.3 Khí hậu 18  

1.2.1.4 Thủy văn 18  

1.2.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 19 

1.2.2.1 Thực trạng phát triển một số ngành kinh tế 19  

1.2.2.2 Tình hình xã hội 23  

1.2.3 Tài nguyên thiên nhiên 25 

1.2.3.1 Tài nguyên nước 25  

1.2.3.2 Tài nguyên đất 26  

1.2.3.3 Tài nguyên rừng 26  

1.2.3.4 Tài nguyên khoáng sản 27  

và định hướng đến năm 2020 28 

1.2.4.1 Chỉ tiêu chủ yếu 28  

1.2.4.2 Phương hướng thực hiện 29  

CHƯƠNG 2 MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU32  2.1 Đối tượng nghiên cứu 32 

2.2 Mục tiêu nghiên cứu 32 

2.3 Nội dung nghiên cứu 32 

2.4 Phương pháp nghiên cứu 33 

2.4.1 Phương pháp chọn lọc, kiểm định tài liệu, số liệu có liên quan 33 

2.4.2 Phương pháp ứng dụng GIS 33 

2.4.3 Phương pháp chuyên gia 33 

2.4.4 Phương pháp thống kê, tổng hợp số liệu, kế thừa các nghiên cứu đã công bố 33 

2.4.5 Phương pháp đánh giá tác động của BĐKH 34 

CHƯƠNG 3 ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN TÀI NGUYÊN NƯỚC TỈNH HÀ GIANG VÀ ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP ỨNG PHÓ 36 

3.1 Tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên nước tỉnh Hà Giang 36 

3.1.1 Tác động đến lượng mưa 36 

3.1.2 Tác động đến dòng chảy và nguồn nước mặt 45 

3.1.3 Tác động đến lũ quét, lũ ống 58 

3.1.4 Tác động đến bốc hơi nước và hạn hán 65 

3.2 Đề xuất một số giải pháp ứng phó trong lĩnh vực tài nguyên nước 73 

3.2.1 Thích ứng với sự gia tăng nhiệt độ 74 

3.2.2 Thích ứng với sự gia tăng lượng mưa 74 

3.2.4 Giải pháp hỗ trợ 77 

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 79 

KẾT LUẬN 79 

KHUYẾN NGHỊ 81 

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82 

PHỤ LỤC 84 

BĐKH Biến đổi khí hậu

GIS Hệ thống thông tin địa lý

Bảng 1 Dự báo mức gia tăng trung bình toàn cầu của nhiệt độ không khí và mức nước biển theo các kịch bản BĐKH khác nhau [1] 12 Bảng 2 Tổng đàn gia súc, gia cầm qua các năm 2006 - 2010 20 

2010 [19] 25 Bảng 4 Lượng mưa năm trung bình thời kỳ nhiều năm tại các trạm đo mưa trong khu vực nghiên cứu và vùng lân cận [19] 38 Bảng 5 Mức thay đổi lượng mưa mùa mưa (%) qua các thập kỷ của thế kỷ 21 so với thời kỳ 1980 - 1999 ứng với kịch bản phát thải trung bình (B2) [11] 43 Bảng 6 Đặc trưng mưa năm và dòng chảy năm trung bình nhiều năm [19] 45 Bảng 7 Giá trị lượng mưa năm tính toán theo kịch bản biến đổi khí hậu đối với từng huyện trong tỉnh Hà Giang (X mm) [11, 19] 48 Bảng 8 Giá trị lượng mưa mùa cạn tính toán theo kịch bản BĐKH (X mm) [11, 19] 49 

Bảng 10 Giá trị dòng chảy tính trung bình năm thời kỳ nhiều năm toán theo kịch bản biến đổi khí hậu 51 Bảng 11 Giá trị dòng chảy trung bình mùa cạn tính trung bình nhiều năm toán theo kịch bản biến đổi khí hậu 52 Bảng 12 Giá trị dòng chảy trung bình mùa lũ trung bình nhiều năm tính toán theo kịch bản biến đổi khí hậu 53 

yếu tố 65 

Hình 1 Biến đổi của nhiệt độ bề mặt Trái Đất theo thời gian 5 

Hình 2 Xu hướng biến đổi một số khí nhà kính đến 1/2003 5 

Hình 3 Biến đổi mực nước biển theo thời gian 7 

Hình 4 Dự báo biến đổi nồng độ một số khí gây hiệu ứng nhà kính đến năm 2100 .10 

Hình 5 Dự báo sự thay đổi nhiệt độ Trái đất đến năm 2100 11 

Hình 6 Dự báo sự thay đổi của mực nước biển đến năm 2100 12 

Hình 7 Nhiệt độ trung bình năm tại trạm Hà Giang từ năm 1990 đến năm 2010 13 

Hình 8 Nhiệt độ trung bình năm tại trạm Bắc Mê từ năm 1990 đến năm 2010 13 

Hình 9 Tổng lượng mưa năm trung bình tại trạm Hà Giang từ năm 1991 đến năm 2010 14 

Hình 10 Tổng lượng mưa năm trung bình tại trạm Bắc Mê từ năm 1991 đến năm 2010 14 

Hình 11 Sự thay đổi tổng lượng mưa năm giai đoạn 1991 - 2010 tại 4 trạm 36 

Hình 12 Bản đồ mạng lưới trạm khí tượng thủy văn tỉnh Hà Giang và khu vực lân cận .37 

Hình 13 Bản đồ lượng mưa năm trung bình nhiều nămkhu vực nghiên cứu 40 

Hình 14 Mức thay đổi lượng mưa năm vào năm 2020 so với thời kỳ 1980 - 1999 ở Hà Giang ứng với kịch bản phát thải trung bình (B2) [11] 41 

Hình 15 Mức thay đổi lượng mưa năm vào năm 2050 so với thời kỳ 1980 - 1999 ở Hà Giang ứng với kịch bản phát thải trung bình (B2) [11] 42 

Hình 16 Mức thay đổi lượng mưa năm vào năm 2100 so với thời kỳ 1980 - 1999 ở Hà Giang ứng với kịch bản phát thải trung bình (B2) [11] 42 

Hình 17 Bản đồ phân bố lượng mưa trên địa bàn tỉnh Hà Giang năm 2020 44 

Hình 18 Quan hệ dòng chảy năm (Y0) với lượng mưa năm trung bình thời kỳ nhiều năm (Xo) 46 

Hình 20 Quan hệ dòng chảy trung bình mùa lũ (Yml) với lượng mưa năm trung bình mùa lũ thời kỳ nhiều năm (Xml) 47 Hình 21 Thay đổi dòng chảy năm với các kịch bản phát thải trung bình B2 tỉnh Hà Giang 54 Hình 22 Thay đổi dòng chảy năm với các các kịch bản phát thải trung bình B2 tỉnh

Hà Giang 54 Hình 23 Thay đổi dòng chảy mùa lũ với các các kịch bản phát thải trung bình B2 tỉnh Hà Giang 55 Hình 24 Thay đổi dòng chảy mùa lũ với các các kịch bản phát thải trung bình B2 tỉnh Hà Giang  

Hình 25 Thay đổi dòng chảy mùa cạn với các các kịch bản phát thải trung bình B2 tỉnh Hà Giang 56 Hình 26 Thay đổi dòng chảy mùa cạn với các các kịch bản phát thải trung bình B2 tỉnh Hà Giang 56 Hình 27 Bản đồ hiện trạng lũ quét tỉnh Hà Giang 60 

2020 64 Hình 30 Bản đồ mức thay đổi lượng bốc hơi nước tháng 1 tỉnh Hà Giang (năm

2100 so với hiện tại) 68 Hình 31 Bản đồ mức thay đổi lượng bốc hơi nước tháng 7 tỉnh Hà Giang (năm

2100 so với hiện tại) 69 Hình 32 Bản đồ hiện trạng hạn hán tỉnh Hà Giang 71 Hình 33 Bản đồ phân vùng hạn hán tỉnh Hà Giang năm 2020 72 

MỞ ĐẦU

BĐKH đã và đang tác động tới tài nguyên thiên nhiên, môi trường tự nhiên

và các hoạt động kinh tế - xã hội của nhiều quốc gia trên thế giới, ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống con người, đặc biệt là cộng đồng dân cư nghèo, đe dọa đến sự tồn vong của loài người trong tương lai Đánh giá tác động của BĐKH và nghiên cứu đưa ra các giải pháp ứng phó với BĐKH nhằm thích ứng và giảm thiểu tác động của BĐKH đến môi trường tự nhiên và các hoạt động kinh tế - xã hội là một việc làm cấp bách cần thực hiện

Việt Nam đang là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nhiều nhất của BĐKH toàn cầu Hầu hết các tỉnh trên lãnh thổ nước ta đều chịu ảnh hưởng của BĐKH Ảnh hưởng của BĐKH gây ra rõ rệt nhất đối với vùng đồng bằng, đặc biệt

là vùng đồng bằng ven biển với biểu hiện nước biển dâng dẫn đến mất đất đai, đa dạng sinh học, chất lượng nước thay đổi, Tuy nhiên các tỉnh miền núi cũng chịu tác động không nhỏ của BĐKH Sự thay đổi lượng mưa, nhiệt độ làm thiếu nước ở vùng núi cao, mưa nhiều vào mùa mưa làm gia tăng hiện tượng lũ quét, sạt lở đất gây thiệt hại người và của Hiện nay những công trình nghiên cứu về BĐKH tại các vùng núi còn ít, trong khi các cộng đồng nghèo đang chịu ảnh hưởng nặng nề của BĐKH

Hà Giang là một tỉnh miền núi phía Đông Bắc Việt Nam điển hình, có những hậu quả rõ ràng về BĐKH đó là sự thay đổi của lượng mưa (mưa bão có kèm theo sấm chớp và những trận mưa lớn xuất hiện thường xuyên hơn với số lượng cũng như cường độ ngày càng tăng, lượng mưa hàng năm tăng trong hai năm gần đây), lũ lụt dữ dội (đặc biệt là lũ quét), hạn hán, sạt lở bờ sông, sạt lở đất và những đợt không khí lạnh Môi trường nước chịu tác động rõ rệt của BĐKH với sự thay đổi dòng chảy cùng với đó các hoạt động kinh tế - xã hội của người dân cũng gặp nhiều khó khăn, thiệt hại về người và của do thiên tai lên tới hàng chục tỷ đồng Công văn

số 142/BC - UBND ngày 02/7/2010 của UBND tỉnh Hà Giang về việc Xây dựng kế hoạch 5 năm (2011 - 2015) và năm 2011 thực hiện Chương trình Quốc gia ứng phó với BĐKH đã cho thấy mức độ quan tâm của chính quyền về vấn đề BĐKH tại địa phương

Việc kịp thời đưa ra những nhận định, đánh giá các tác động của BĐKH đối với môi trường tự nhiên có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển kinh tế, đời sống của

người dân là vô cùng quan trọng Do đó, đề tài “Đánh giá tác động của biến đổi

khí hậu đến tài nguyên nước tỉnh Hà Giang và đề xuất giải pháp ứng phó” với

mục tiêu đánh giá tác động của BĐKH đối với tài nguyên nước tại Hà Giang bao gồm tác động đến lượng mưa, dòng chảy, lũ quét - lũ ống, bốc hơi nước và hạn hán,

là nghiên cứu có ý nghĩa, mang tính thiết thực đối với các nhà quản lý tại địa phương, hỗ trợ việc ra quyết định Đó cũng là những đề xuất ban đầu làm tiền đề để ứng dụng nghiên cứu trong các lĩnh vực, dự án, công trình nghiên cứu khác về BĐKH tại địa phương và cho các địa phương khác trong cả nước

Cấu trúc trong đề tài khóa luận này gồm có 3 chương chính:

Chương 1 Tổng quan về biểu hiện, tác động của BĐKH và điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tỉnh Hà Giang

Chương 2 Mục tiêu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 Đánh giá tác động của BĐKH đến TNN tỉnh Hà Giang và đề xuất một số giải pháp ứng phó

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ BIỂU HIỆN, TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN,

KINH TẾ - XÃ HỘI TỈNH HÀ GIANG

1.1 Biểu hiện và tác động của biến đổi khí hậu

1.1.1 Khái niệm biến đổi khí hậu và các nghiên cứu trước đây

Trái Đất của chúng ta đang nóng dần lên do chịu ảnh hưởng của hiệu ứng

nhà kính Nguyên nhân gây ra hiệu ứng nhà kính là do nồng độ các khí tự nhiên có

trong bầu khí quyển và các khí do các hoạt động sinh hoạt, sản xuất của con người

thải vào khí quyển đang có xu hướng tăng lên

Khác với xu thế biến đổi tự nhiên của hệ thống khí hậu và thời tiết trên Trái

Đất, hiện tượng nóng lên của Trái Đất do hoạt động trực tiếp hoặc gián tiếp của con

người gây ra thay đổi các thành phần trong khí quyển toàn cầu được gọi là BĐKH

(Climate Change)

Theo công ước khí hậu thì BĐKH (Climate Change) là sự thay đổi của khí

hậu được quy trực tiếp hay gián tiếp là do hoạt động của con người làm thay đổi

thành phần của khí quyển toàn cầu và đóng góp thêm vào sự biến động khí hậu tự

nhiên trong các thời gian có thể so sánh được [15]

BĐKH (bổ sung) thì biến đổi khí hậu xác định sự khác biệt giữa các giá trị

trung bình dài hạn của một tham số hay thống kê khí hậu Trong đó, trung bình

được thực hiện trong một khoảng thời gian xác định, thường là vài thập kỷ [15]

Đứng trước những nguy cơ bị tác động do BĐKH, thế giới đã có nỗ lực

trong các hành động thích ứng như: Công ước khung của Liên Hợp Quốc về BĐKH

(UNFCCC); Nghị định thư Kyoto (KP), Hội nghị lần thứ 15 các bên tham gia Công

ước khung của Liên Hiệp quốc về BĐKH (COP 15) và Hội nghị lần thứ 5 các bên

tham gia Nghị định thư Kyoto (CMP5) tại Copenhegen, Đan Mạch, Hội nghị của

Liên Hiệp Quốc về BĐKH lần thứ 16 (COP 16) tại Cancun, Mexico và hàng loạt

các tài liệu về việc giảm phát thải KNK, về bảo vệ môi trường liên quan đến

BĐKH toàn cầu

Các nghiên cứu về BĐKH và về tác động của BĐKH đến TNN đã thực hiện

tại Việt Nam như: Nghiên cứu tác động của BĐKH ở lưu vực sông Hương và chính

sách thích nghi ở huyện Phú Vang (tỉnh Thừa Thiên Huế); Tác động của BĐKH lên tài nguyên nước và các biện pháp thích ứng; Các kịch bản về nước biển dâng và khả năng giảm thiểu rủi ro do thiên tai ở Việt Nam; “Thông báo quốc gia lần thứ nhất của Việt Nam cho Công ước BĐKH” và nhiều nghiên cứu khác Những kết quả nghiên cứu đã giúp nâng cao hiểu biết và nhận thức về BĐKH Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với BĐKH, kịch bản BĐKH và nước biển dâng cho Việt Nam, chương trình khoa học công nghệ quốc gia về BĐKH, các chương trình hợp tác với UNDP, ADB, với WB, với DANIDA, JICA, Hà Lan, USA Trong thời gian gần đây nhất (2008 - 2010), đề tài nghiên cứu cấp nhà nước KC.08.13 “Nghiên cứu ảnh hưởng của BĐKH đến các điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và đề xuất các giải pháp chiến lược phòng tránh, giảm nhẹ và thích nghi, phục vụ phát triển bền vững kinh tế xã hội ở Việt Nam”, thuộc chương trình “Khoa học và công nghệ phục vụ phòng tránh thiên tai, bảo vệ môi trường và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, KC.08”

1.1.2 Biểu hiện, diễn biến và xu thế diễn biến khí hậu

1.1.2.1 Biểu hiện khí hậu

a Biểu hiện khí hậu trên thế giới

Theo số liệu quan trắc khí hậu ở các nước cho thấy, Trái Đất đang nóng lên với sự gia tăng của nhiệt độ bình quân toàn cầu và nhiệt độ nước biển; băng và tuyết đã và đang tan trên phạm vi rộng làm cho diện tích băng ở Bắc Cực và Nam Cực thu hẹp đáng kể, dẫn đến mực nước biển dâng cao Theo đánh giá đáng tin cậy nhất thì trong khoảng thời gian từ năm 1906 đến năm 2005, nhiệt độ trên toàn cầu

đã tăng trong phạm vi 0,58 - 0,92 0C, trung bình 0,74 0C, tăng nhanh trong vòng 50 năm gần đây (hình 1) Sự nóng lên toàn cầu từ giữa thế kỷ 20 là do sự gia tăng của hàm lượng KNK do con người gây ra

Hình 1 Biến đổi của nhiệt độ bề mặt Trái Đất theo thời gian

(Nguồn: IPCC, 2007)

Sự thay đổi thành phần và chất lượng khí quyển có hại cho môi trường sống của con người và các sinh vật trên Trái Đất: Nồng độ các khí trong khí quyển thay

khí khác cũng có nồng độ tăng đáng kể so với thời kỳ trước công nghiệp hóa; một

hiện sau cuộc cách mạng công nghiệp [1]

Hình 2 Xu hướng biến đổi một số khí nhà kính đến 1/2003

(Nguồn: IPCC, 2007)

Kết quả phân tích cho thấy, nói chung, trong phạm vi 300 - 850 vĩ Bắc, mưa trên đất liền tăng trong thế kỷ 20, nhưng trong phạm vi 100 vĩ Nam đến 300 vĩ Bắc

hiệu mưa tăng trong thời gian từ năm 1900 đến năm 1950, nhưng giảm từ khoảng sau năm 1970 [13] Những trận mưa lớn sẽ xuất hiện thường xuyên hơn Cường độ những trận mưa cũng sẽ tăng lên, đặc biệt là ở các vùng nhiệt đới và vĩ độ cao, nơi lượng mưa bình quân tăng; nhưng có xu thế khô hạn ở các khu vực giữa các lục địa, dẫn đến nguy cơ hạn hán ở các khu vực này tăng lên Trên phần lớn các khu vực nhiệt đới và vĩ độ cao, mưa dữ dội sẽ tăng nhiều hơn so với mưa trung bình

Bốc thoát hơi tiềm năng sẽ tăng lên ở hầu hết các nơi Do đó, từ sau năm

1970, hạn hán xuất hiện thường xuyên hơn ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]

Hoạt động của xoáy thuận nhiệt đới, đặc biệt là các cơn bão mạnh, gia tăng

từ năm 1970 và ngày càng xuất hiện nhiều hơn các cơn bão có quỹ đạo bất thường [15]

Biến đổi trong chế độ hoàn lưu quy mô lớn trên các lục địa và đại dương, dẫn đến sự gia tăng về số lượng và cường độ hiện tượng El Ninô Các thành phần của chu trình thủy văn đã có sự biến đổi trong vài thập niên qua, như gia tăng hàm lượng hơi nước trong khí quyển; mưa thay đổi cả về lượng mưa, dạng mưa, cường

độ và các cực trị mưa; giảm băng tuyết che phủ trên diện rộng; độ ẩm đất và dòng chảy thay đổi

TNN bị tổn thương và bị tác động mạnh bởi BĐKH và do đó gây nên những hậu quả bất lợi đối với loài người và các hệ sinh thái Dự báo rằng, vào giữa thế kỷ này, do BĐKH nên dòng chảy năm trung bình của sông suối sẽ tăng lên ở các khu vực vĩ độ cao và một vài khu vực nhiệt đới ẩm, nhưng giảm ở một số khu vực nằm

ở vĩ độ vừa và khu vực nhiệt đới khô Nhiều bằng chứng cho thấy, dòng chảy năm

đã có những thay đổi trên phạm vi toàn cầu với sự gia tăng dòng chảy ở một số vùng (vĩ độ cao và phần nhiều các nơi ở Mỹ), nhưng lại giảm ở các vùng khác (như một số nơi ở Tây Châu Phi, Nam Châu Âu và cực nam của Nam Mỹ (Milly et al.,

2005 và nhiều nghiên cứu khác trên phạm vi lưu vực) Sự dao động giữa các năm của dòng chảy còn chịu ảnh hưởng bởi sự biến đổi của chế độ hoàn lưu trên quy mô lớn như các hiện tượng: ENSO (El Nino - Sourthern Oscillation), NAO (North

Atlantic Oscillation) và PNA (Pacific - North American) Một nghiên cứu cho rằng, trong thế kỷ 20, tổng lượng dòng chảy toàn cầu đã tăng lên cùng với sự gia tăng của nhiệt độ với mức tăng 4%/10C (Labat et al, 2004)

Mực nước biển trung bình toàn cầu đã tăng lên với mức tăng trung bình khoảng 1,7 ± 0,5 mm/năm trong thời kỳ từ giữa thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20, 1,8 ± 0,5 mm/năm trong giai đoạn từ năm 1961 đến năm 2003 và đặc biệt tăng nhanh trong giai đoạn từ năm 1993 đến năm 2003 với mức 3,1 ± 0,7 mm/năm (theo IPCC) Sự dâng cao mực nước biển do tan băng dẫn tới sự ngập úng của các vùng đất thấp, các đảo nhỏ trên biển (hình 3)

Hình 3 Biến đổi mực nước biển theo thời gian

(Nguồn: IPCC, 2007)

Sự di chuyển của các đới khí hậu tồn tại hàng nghìn năm trên các vùng khác nhau của Trái Đất dẫn tới nguy cơ đe doạ sự sống của các loài sinh vật, các hệ sinh thái và hoạt động của con người: BĐKH gây hiện tượng di cư của các loài lên vùng

có vĩ độ cao; gây nguy cơ diệt vong cho 1/3 số loài hiện có trên Trái Đất Theo cảnh báo của Quỹ Động vật hoang dã Thế giới, tình trạng nóng lên của khí hậu Trái Đất nếu không được kiểm soát có thể đẩy 72% số loài chim trên hành tinh tới bờ vực của sự tuyệt chủng [15]

Một số biểu hiện khác:

- Sự thay đổi cường độ hoạt động của quá trình hoàn lưu khí quyển, chu trình tuần hoàn nước trong tự nhiên và các chu trình sinh địa hóa khác Đặc biệt, sự biến đổi trong chế độ hoàn lưu quy mô lớn trên các lục địa và đại dương, dẫn đến

sự gia tăng về số lượng và cường độ hiện tượng El Ninô

- Sự thay đổi năng suất sinh học của các hệ sinh thái, chất lượng và thành phần của thuỷ quyển, sinh quyển, các địa quyển…

b Biểu hiện khí hậu tại Việt Nam

Ở Việt Nam, xu thế biến đổi của nhiệt độ và lượng mưa là rất khác nhau trên các vùng trong 50 năm qua Nhiệt độ trung bình năm tăng khoảng 0,5 0C trên phạm vi

cả nước và lượng mưa có xu hướng giảm ở nửa phần phía Bắc, tăng ở phía Nam lãnh thổ [13]

Nhiệt độ tháng 1 (tháng đặc trưng cho mùa đông), nhiệt độ tháng 7 (tháng đặc trưng cho mùa hè) và nhiệt độ trung bình năm tăng trên phạm vi cả nước trong 50 năm qua Nhiệt độ vào mùa đông tăng nhanh hơn so với vào mùa hè và nhiệt độ vùng sâu trong đất liền tăng nhanh hơn nhiệt độ vùng ven biển và hải đảo Vào mùa đông, nhiệt độ tăng nhanh hơn cả là Tây Bắc Bộ, Đông Bắc Bộ, đồng bằng Bắc Bộ, Bắc

nhiệt độ tháng 1 tăng chậm hơn so với các vùng khí hậu phía Bắc (khoảng 0,6 - 0,9

1,2 0C trong 50 năm qua Nhiệt độ tháng 7 tăng khoảng 0,3 - 0,5 0C/50 năm trên tất

cả các vùng khí hậu của nước ta Nhiệt độ trung bình năm tăng 0,5 – 0,6 0C/50 năm ở Tây Bắc, Đông Bắc Bộ, Đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ còn mức tăng nhiệt độ trung bình năm ở Nam Trung Bộ thấp hơn, chỉ vào khoảng 0,3

0C/50 năm [13]

Lượng mưa mùa ít mưa (tháng 11 - 4) tăng lên chút ít hoặc không thay đổi đáng

kể ở các vùng khí hậu phía Bắc và tăng mạnh mẽ ở các vùng khí hậu phía Nam trong 50 năm qua Lượng mưa mùa mưa nhiều (tháng 5 - 10) giảm từ 5 đến trên 10% trên đa phần diện tích phía Bắc nước ta và tăng khoảng 5 đến 20% ở các vùng khí hậu phía Nam trong

50 năm qua Xu thế diễn biến của lượng mưa năm hoàn toàn tương tự như lượng mưa

mùa mưa nhiều, tăng ở các vùng khí hậu phía Nam và giảm ở các vùng khí hậu phía Bắc Khu vực Nam Trung Bộ có lượng mưa mùa ít mưa, mùa mưa nhiều và lượng mưa năm tăng mạnh nhất so với các vùng khác ở nước ta, nhiều nơi đến 20% trong 50 năm qua [13]

Số liệu mực nước quan trắc cho thấy xu thế biến đổi mực nước biển trung bình năm không giống nhau tại các trạm hải văn ven biển Việt Nam Trên dải ven biển Việt Nam, mặc dù hầu hết các trạm có xu hướng mực nước trung bình năm tăng, tuy nhiên, một số ít trạm lại có xu hướng mực nước giảm Xu thế biến đổi trung bình của mực nước biển dọc bờ biển Việt Nam là khoảng 2,8 mm/năm [15]

Số liệu mực nước đo đạc từ vệ tinh từ năm 1993 đến 2010 cho thấy, xu thế tăng mực nước biển trên toàn biển Đông là 4,7 mm/năm, phía Đông của biển Đông

có xu thế tăng nhanh hơn phía Tây Chỉ tính cho dải ven bờ Việt Nam, khu vực ven biển Trung Trung Bộ và Tây Nam Bộ có xu hướng tăng mạnh hơn, trung bình cho toàn dải ven biển Việt Nam tăng khoảng 2,9 mm/năm [13]

c Biểu hiện biến đổi khí hậu tại Hà Giang

Ở Hà Giang, những hậu quả rõ ràng về BĐKH đó là sự thay đổi của lượng mưa (mưa bão có kèm theo sấm chớp và những trận mưa lớn xuất hiện thường xuyên hơn với số lượng cũng như cường độ ngày càng tăng, lượng mưa hàng năm tăng trong hai năm gần đây), lũ lụt dữ dội (đặc biệt là lũ quét) và hạn hán, sạt lở bờ sông, sạt lở đất và những đợt không khí lạnh

- Lượng mưa hàng năm ở Hà Giang có xu hướng gia tăng, đặc biệt là trong hai năm gần đây Nhưng sự thay đổi của lượng mưa trong năm cũng rất khắc nghiệt Mưa tập trung trong 1 - 2 tháng với lượng mưa rất lớn, gây ra lũ quét [10]

- Do điều kiện địa lý và thổ nhưỡng đặc biệt ở huyện Hoàng Su Phì, sạt lở đất dễ dàng xuất hiện sau một cơn mưa lớn hoặc một cơn giông bão Tháng 7 năm

2008, một trận sạt lở đất ở trung tâm Hoàng Su Phì làm 4 người chết [10] Lượng mưa lớn là hậu quả của biến đổi khí hậu sẽ gây ra nhiều trận sạt lở đất ở vùng có độ dốc lớn

- Giông bão bất thường và lốc xoáy xuất hiện bất ngờ trong các thung lũng

- Những đợt lạnh bất thường trong mùa đông năm 2007 - 2008, nhiệt độ giảm xuống tới 5 0C, làm chết nhiều trâu, bò [10]

- Lòng sông ở Hà Giang rất dốc, do đó lũ lụt không gây ngập úng Tuy nhiên, có hiện tượng sạt lở bờ sông do tốc độ dòng chảy lớn Hiện tượng này không phổ biến như ở vùng đồng bằng vì hầu hết bờ sông nằm trong vùng núi có lòng đá, trừ một số khu vực ở huyện Hoàng Su Phì

- Sự thay đổi của lượng mưa gây thiếu nước ở 4 huyện vùng cao: Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh và Quản Bạ [11]

1.1.2.2 Diễn biến và xu thế biến đổi khí hậu

a Diễn biến và xu thế biến đổi khí hậu trên thế giới

Theo báo cáo đánh giá của IPCC, BĐKH toàn cầu sẽ tiếp tục diễn biến phức tạp trong thế kỷ 21 do lượng phát thải các KNK đang tiếp tục tăng [15]:

so với năm 2006);

2006);

- Các khí có chứa Flo như HFCs, PFCs, SF6 cũng sẽ tăng đáng kể;

Nồng độ ozôn trong khí quyển sẽ tăng 40 - 60% theo kịch bản phát thải cao Nếu tính theo các phương án phát thải thay đổi từ thấp - trung bình - cao thì nồng độ ozôn tăng từ 12 - 62% vào năm 2100 (hình 4)

Hình 4 Dự báo biến đổi nồng độ một số khí gây hiệu ứng nhà kính đến năm 2100

(Nguồn: IPCC, 2007)

Do ảnh hưởng của các khí gây hiệu ứng nhà kính, nhiệt độ Trái Đất tiếp tục tăng và đạt từ 1,4 - 5,8 0C vào năm 2100 Hình 5 biểu hiện sự biến đổi của nhiệt độ Trái Đất được dự báo theo các mô hình khác nhau [15]

Hình 5 Dự báo sự thay đổi nhiệt độ Trái đất đến năm 2100

(Nguồn: IPCC, 2007)

dâng cao 15 - 90 cm Theo dự đoán, nếu mực nước biển dâng cao 1 m, Bangladesh

sẽ mất 17,5% diện tích, đe dọa đến những loài động thực vật ven biển và nguồn nước sạch Hà Lan cũng sẽ hứng chịu một hậu quả tương tự với sự biến mất khoảng 6% diện tích Ấn Độ và Trung Quốc cũng phải đối mặt với nguy cơ này trong 50 năm tới Đáng lo ngại, theo thông báo của Liên Hợp Quốc, Việt Nam là một trong những nước chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi nước biển dâng cao Cũng theo tổ chức này, 12,3% diện tích đất trồng trọt và kèm theo đó gần 1/5 dân số sẽ mất nhà cửa nếu mực nước biển dâng cao 1 m; 80% diện tích của đảo Majuro Atoll ở Thái Bình Dương bị ngập chìm dưới nước nếu mực nước biển dâng cao 0,5 m Ngoài ra, rất nhiều hòn đảo ở Nam Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương như Maldives và French Polynesia có nguy cơ biến mất nếu mực nước biển tiếp tục dâng cao [13]

Có khoảng 13 trong số 15 thành phố lớn nhất thế giới như New York, Tokyo và rất nhiều thành phố nhỏ khác nằm dọc bờ biển có nguy cơ ngập lụt khi

nước biển dâng Hơn một thế kỷ qua, xấp xỉ 70% diện tích đất ven biển bị xâm thực do mực nước biển dâng cao và xói lở [13]

Hình 6 Dự báo sự thay đổi của mực nước biển đến năm 2100

(Nguồn: IPCC, 2007)

Dưới đây là bảng số liệu về mức gia tăng trung bình toàn cầu của nhiệt độ không khí và mực nước biển theo các kịch bản BĐKH khác nhau

Bảng 1 Dự báo mức gia tăng trung bình toàn cầu của nhiệt độ không khí và mức

nước biển theo các kịch bản BĐKH khác nhau [1]

Biến đổi của nhiệt độ ( 0 C) (giai đoạn 2090 - 2099 so với giai đoạn 1980-1999)

Mức dâng cao của mục nước biển (m) (giai đoạn 2090 - 2099

so với giai đoạn 1980 - 1999) Trường hợp

Đánh giá tốt nhất

Phạm vi có thể xảy ra

Phạm vi mô hình cơ sở ngoại trừ sự biến đổi động lực của dòng chảy băng trong tương lai

Kịch bản B2 2,4 1,4 - 3,8 0,20 - 0,43

b Diễn biến và xu thế biến đổi khí hậu tại Hà Giang

Theo số liệu quan trắc trong vòng 20 năm qua tại Hà Giang cho thấy cả nhiệt

độ và lượng mưa đều có biến đổi phức tạp Nhiệt độ và tổng lượng mưa trung bình

năm có xu hướng tăng Dưới đây là diễn biến và xu thế biến đổi nhiệt độ và lượng

mưa trung bình năm giai đoạn 1990 - 2010 tại một số trạm khí tượng tỉnh Hà Giang

Trung bình

27.00 27.50 28.00 28.50 29.00

Năm T

Hình 7 Nhiệt độ trung bình năm tại trạm Hà Giang

Hình 8 Nhiệt độ trung bình năm tại trạm Bắc Mê

từ năm 1990 đến năm 2010

Hình 9 Tổng lượng mưa năm trung bình tại trạm Hà Giang

Hình 10 Tổng lượng mưa năm trung bình tại trạm Bắc Mê

từ năm 1991 đến năm 2010

Như vậy, diễn biến của BĐKH theo chiều hướng phức tạp và xu thế BĐKH

trong tương lai có xu hướng thay đổi có thể bất lợi cho cuộc sống của con người

Sự biến đổi của KNK do hoạt động của con người mà chủ yếu làm gia tăng KNK

gây ra một loạt các hiện tượng BĐKH khác như nhiệt độ gia tăng, lượng mưa tăng,

mực nước biển dâng, Từ đó gây ra những hậu quả khôn lường tác động đến các

nguồn tài nguyên tự nhiên khác như tài nguyên đất, không khí, , đặc biệt là nguồn TNN chịu ảnh hưởng nghiêm trọng của thay đổi khí hậu Những hậu quả đó có ảnh hưởng không nhỏ đến các hoạt động kinh tế - xã hội Các nước đang phát triển như Việt Nam là một trong những nước chịu ảnh hưởng nặng nề của BĐKH, không chỉ vùng ven biển mà cả các tỉnh miền núi cũng chịu ảnh hưởng như tỉnh Hà Giang

1.1.2.3 Tác động của BĐKH đến nguồn nước

Tác động của BĐKH đến nguồn nước là nghiêm trọng nhất, xét theo từng khu vực cũng như từng lưu vực

- Trên qui mô toàn cầu, BĐKH khuếch đại nguy cơ thiếu nước Trên qui mô khu vực, BĐKH dẫn đến tổn thất nước do băng tan và giảm lớp tuyết phủ [13]

- Biến đổi nhiệt độ và lượng mưa dẫn tới những biến đổi dòng chảy Dòng chảy giảm 10 - 40 % vào giữa thế kỷ ở các vùng vĩ độ cao và nhiệt đới ẩm ướt, bao gồm những vùng đông dân ở Đông Á, Đông Nam Á và giảm 10 - 30 % ở các khu vực khô ráo vĩ độ trung bình và nhiệt đới do lượng mưa giảm và cường độ bốc thoát hơi tăng [13] Diện tích các vùng hạn hán tăng lên, tác động đến nhiều lĩnh vực liên quan: Nông nghiệp, cung cấp nước, sản xuất điện và sức khỏe

- Sẽ có sự gia tăng đáng kể trong tương lai về các tai biến do mưa nhiều trên một số khu vực, kể cả những khu vực được dự kiến là lượng mưa trung bình giảm Nguy cơ lụt lội gia tăng chắc chắn là thách thức đối với các vấn đề xã hội, hạ tầng

cơ sở và chất lượng nước Có đến 20% dân cư phải sống ở những vùng lụt lội gia tăng vào thập kỷ 2080 [13] Chắc chắn sự gia tăng về tần số và mức độ nghiêm trọng của lũ lụt cũng như hạn hán sẽ tác động tiêu cực đến sự phát triển bền vững

Tác động đối với Châu Phi [15]:

- 75 - 250 triệu dân chịu ảnh hưởng của khủng hoảng nước sau năm 2020

Tác động đối với Châu Á [15]:

- 120 triệu - 120 tỷ dân chịu ảnh hưởng của khủng hoảng nước sau năm

2020

- Nguồn nước ngọt ở Trung Á, Nam Á, Đông Á, Đông Nam Á, đặc biệt ở các châu thổ lớn, giảm đi trong mùa khô Cùng với sự tăng trưởng dân số và nhu cầu sinh hoạt, điều đó tác động tiêu cực đến hơn 1 tỷ người vào năm 2050

- Gia tăng ngập lụt trên các khu vực bờ biển tập trung cao độ dân cư ở Nam

Á, Đông Á, Đông Nam Á

Tác động đối với Australia và New Zealand [15]:

Vấn đề an ninh nguồn nước trở nên căng thẳng hơn từ năm 2030

Tác động đối với Châu Âu [15]:

- Đến thập kỷ 2070, tiềm năng thủy điện của toàn châu Âu giảm khoảng 6 % trong đó Bắc Âu, Đông Âu tăng 15 - 30 % và Địa Trung Hải giảm 20 - 50 %

- Vùng núi đối mặt với nạn tuyết lở

- Lượng tuyết giảm

Tác động đối với Châu Mỹ La Tinh [15]:

- 12 - 81 triệu dân chịu ảnh hưởng của khủng hoảng nước sau năm 2020

- Lượng mưa dao động thất thường, các khối băng nhỏ tan đi, tác động tiêu cực đến nguồn nước dân dụng, nông nghiệp và sản xuất điện

- Vào giữa thế kỷ, BĐKH dẫn tới việc thay thế rừng nhiệt đới bằng savana ở miền Đông Amazon Thực vật bán khô hạn được thay thế bằng thực vật khô hạn

1.2 Điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội tỉnh Hà Giang

1.2.1 Điều kiện tự nhiên

1.2.1.1 Vị trí địa lý

Hà Giang là một tỉnh miền núi cao nằm ở địa đầu biên giới vùng cực bắc của

tổ quốc Hà Giang có diện tích tự nhiên là 7.914,8892 km², nằm ở tọa độ 22o10’ đến

23o23’ độ vĩ Bắc và 104o20’ đến 105o34’ độ kinh Đông Phía Bắc và Tây Bắc giáp nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa với đường biên giới dài 277,25 km [10] Phía Nam giáp tỉnh Tuyên Quang, phía Đông giáp tỉnh Cao Bằng, phía Tây Nam giáp tỉnh Yên Bái và phía Tây giáp tỉnh Lào Cai Về tổ chức hành chính, hiện nay tỉnh

Hà Giang có 01 thành phố và 10 huyện với 195 xã, phường, thị trấn

1.2.1.2 Địa hình, địa mạo

a Về địa hình

Hà Giang với 90% diện tích là đồi núi và cao nguyên có độ cao tuyệt đối từ

50 m đến 2.418 m Đặc biệt có nhiều dãy núi cao trên 2.000 m như Ta Kha cao 2.274 m, Tây Côn Lĩnh cao 2.418 m [10]

Hà Giang có địa hình cao dần về phía Tây Bắc, thấp dần về phía Đông Nam

Độ cao trung bình của tỉnh 800 - 1.200 m so với mặt nước biển, chỗ thấp nhất là Sông Lô (cao 80 - 100 m) và nơi cao nhất là đỉnh Tây Côn Lĩnh (cao 2.419 m) Nhìn chung diện tích Hà Giang không rộng, do ảnh hưởng của yếu tố địa hình nên mật độ tập trung các ngọn núi khá dày đặc với khoảng 10 ngọn núi có độ cao 500 - 1.000 m; 24 ngọn núi cao 1.000 - 1.500 m; 10 ngọn núi cao 1.500 - 2.000 m; 05 ngọn núi cao từ 2.000 m trở lên [10]

b Về địa mạo

Địa mạo Hà Giang có các kiểu chủ yếu sau:

Địa mạo Hoàng Su Phì bị chia cắt mạnh, khu vực này là đất cổ nhất miền Bắc Việt Nam trên nền đá Gơnai và đá phiến Mica, đá cổ Granit Đất đá ở đây phân lớn là đá kết tinh, có độ dốc cao (thường lớn hơn 250) Sông suối ở dạng hẻm, có độ dốc lớn, chảy xiết, do sườn đồi núi quá thấp dẫn đến quá trình xói mòn rửa trôi mạnh, lại không có bồi tụ nên tầng đất mỏng

Địa mạo Kastơ phân bố chủ yếu ở Đồng Văn, Quản Bạ, Mèo Vạc, phía Nam Yên Minh; địa mạo núi cao hiểm trở, các thung lũng hẹp, nhiều hang động, mạch nước ngầm sâu Đất phần lớn là sản phẩm của quá trình phong hoá đá vôi, giàu chất dinh dưỡng Loại địa mạo này hay bị xói mòn rửa trôi, đất bị khô hạn, cây thường xuyên thiếu nước

Địa mạo thung lũng sông Lô tạo cho dòng sông rộng, đất phù sa bồi tụ nên thành phần cơ giới thịt trung bình đến nặng Quá trình phong hoá tạo sơn, đồi núi tạo địa hình bát úp do phiến thạch MiCa và MiCa Gơnai

Địa mạo núi thấp, đồi cao phân bố chủ yếu ở Bắc Quang và một phần ở Vị Xuyên, vùng này có độ cao từ 200 - 600 m do đá biến chất cổ sinh tạo nên, đây là vùng chuyển tiếp giữa núi cao và vùng núi thấp

1.2.1.3 Khí hậu

Hà Giang mang đặc trưng của khí hậu miền Bắc, mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều, mùa đông khô hanh và lạnh Nhưng do ảnh hưởng của đai cao và sự án ngữ sừng sững của các khối núi thuộc cánh cung sông Gâm ở phía Đông, nên khí hậu của tỉnh có sự phân hoá phức tạp và mang nhiều sắc thái riêng biệt

a Về nhiệt độ

+ Mùa đông: Khí hậu lạnh, khô hanh, từ tháng 12 đến tháng 2 Lạnh nhất từ

tháng 12 đến 15 tháng 1 của năm sau, nhiệt độ trung bình 13 0C - 15 0C, nhiệt độ xuống thấp nhất 4 0C - 5 0C [3]

+ Mùa hè: Từ tháng 6 đến tháng 9, nóng nhất vào tháng 7, tháng 8, nhiệt độ

trung bình 27 0C – 28 0C, nhiệt độ cao nhất 39 0C [3]

b Về độ ẩm

Độ ẩm tương đối trung bình năm phổ biến 80 - 85% , lên đến 86 - 87% [3]

Độ ẩm tương đối khá thấp vào đầu và giữa mùa đông, tăng vào nửa sau mùa đông, sau đó giảm đi nhưng rồi lại tăng lên vào các tháng mùa hè

c Về lượng mưa

Chế độ mưa ở Hà Giang khá phong phú Theo số liệu quan trắc từ năm 1991

- 2010 tại 4 trạm khí tượng Hà Giang, Bắc Quang, Bắc Mê, Hoàng Su Phì, lượng mưa trung bình nhiều năm của Hà Giang tại các trạm quan trắc trong khoảng 1.300

- 5.000 mm [10]

d Về hướng gió

Hướng gió chính của Hà Giang là hướng Đông Nam với vận tốc trung bình

là 1 - 5 m/s [10] Do vị trí nằm sâu trong lục địa nên Hà Giang chủ yếu chịu ảnh hưởng gió lốc địa hình, ít bị ảnh hưởng của các đợt bão trong năm

1.2.1.4 Thủy văn

Các sông lớn ở Hà Giang thuộc hệ thống sông Hồng Ở đây có mật độ sông suối tương đối dày Hầu hết các sông có độ nông sâu không đều, dốc, nhiều ghềnh thác, ít thuận lợi cho giao thông đường thuỷ Trên các dòng sông, suối của Hà Giang có nhiều vị trí thuận lợi để phát triển thuỷ điện nhỏ Đến nay, trên địa bàn tỉnh đã xây dựng một số công trình thuỷ điện như: Thuỷ điện Thác Thuý, Nậm Má,

Việt Lâm, Nậm Mu, Thái An và một số công trình thuỷ điện đang chuẩn bị đầu tư xây dựng

Hà Giang có trữ lượng nước mặt lớn và có chất lượng tốt với những hệ thống sông chính và nhiều sông, suối nhỏ là nguồn nước chủ yếu phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt và sản xuất

Sông Lô là một sông lớn ở Hà Giang, bắt nguồn từ Lu Lung (Vân Nam, Trung Quốc), chảy qua biên giới Việt Trung (khu vực Thanh Thuỷ), qua thành phố

Hà Giang, Vị Xuyên, Bắc Quang về Tuyên Quang Đây là nguồn cung cấp nước chính cho vùng trung tâm tỉnh

Sông Chảy bắt nguồn từ sườn Tây Nam đỉnh Tây Côn Lĩnh và sườn Đông

là nguồn cung cấp nước chủ yếu cho khu vực phía Tây của Hà Giang

Sông Gâm bắt nguồn từ Vân Nam (Trung Quốc) chảy qua Đồng Văn, Mèo Vạc sang tỉnh Cao Bằng rồi lại về địa phận của huyện Bắc Mê Sông uốn khúc quanh co, len lỏi qua các dãy đá vôi, có độ dốc lớn, nhiều thác ghềnh

Ngoài ra, trên địa bàn tỉnh Hà Giang còn có các sông ngắn và nhỏ hơn như sông Nho Quế, sông Miện, sông Bạc, sông Chừng, nhiều khe suối lớn nhỏ cung cấp nguồn nước phục vụ cho sản xuất và đời sống dân cư

1.2.2 Điều kiện kinh tế - xã hội

1.2.2.1 Thực trạng phát triển một số ngành kinh tế

a Khu kinh tế nông – lâm – ngư nghiệp

 Ngành sản xuất nông nghiệp

Năm 2010, giá trị sản xuất nông nghiệp đạt 2.680,2 tỷ đồng [3] Cơ cấu trong nội bộ ngành nông nghiệp cũng có bước chuyển biến tích cực theo hướng sản xuất hàng hóa

- Trồng trọt

Diện tích trồng cây hàng năm 2010 tăng 3% so với năm 2009 [3] Diện tích trồng ngô năng suất thấp giảm, diện tích thâm canh tăng, mở rộng diện tích và đưa vào gieo trồng một số cây có hiệu quả kinh tế cao như: Gieo trồng lúa chất lượng cao;

trồng hoa, rau ở Đồng Văn, Quản Bạ; tăng diện tích trồng đậu tương, lạc, tiếp tục trồng cỏ ở các huyện vùng cao…

Tổng diện tích gieo trồng cây hàng năm 2010 đạt 190.327,5 ha, tăng 5.700,9

ha so với năm 2009, trong đó diện tích cây lương thực có hạt là 84.401,65 ha [3]

Diện tích lúa cả năm 36.509,4 ha, cây lương thực khác cả năm 330.685,7 ha

Tỷ lệ diện tích lúa thâm canh đạt 88,1% (so với nghị quyết là 88%), ngô thâm canh đạt 75,9% (so với nghị quết là 75%) Đặc biệt, do thực hiện tốt chỉ đạo của tỉnh về thâm canh cây lương thực (toàn tỉnh đã xây dựng được 202 cánh đồng mẫu) nên năng suất lúa ruộng bình quân đạt 54,27 tạ/ha (tăng 2,98 tạ/ha), ngô 28,7 tạ/ha (tăng 2,5 tạ/ha) [3]

Trong năm 2010 đã trồng mới được 14.695,3 ha chè (tăng 5,1% so với năm 2009); 7.839,7 ha cây ăn quả Đối với cam quýt, năm 2010 trồng được 2.574,3 ha, giảm 388 ha so với năm 2009 [3]

Chương trình trồng cỏ chăn nuôi đã đạt được kết quả đáng kể và đem lại hiệu quả thiết thực, được nhân dân đồng tình ủng hộ và tham gia tích cực, góp phần phát triển đàn gia súc, nâng cao đời sống của đồng bào ở các huyện vùng cao

- Chăn nuôi

Đàn gia súc, gia cầm phát triển ổn định Chủ trương và chính sách hỗ trợ nhân dân phát triển chăn nuôi trâu bò, hỗ trợ hộ nghèo nuôi dê Công tác phòng chống rét, phòng chống dịch bệnh cho gia súc được thực hiện tốt

Bảng 2 Tổng đàn gia súc, gia cầm qua các năm 2006 - 2010

 Ngành lâm nghiệp

Phong trào trồng rừng kinh tế tiếp tục phát triển Năm 2010 đã trồng được 13.699,7 ha rừng kinh tế, mới đạt 90% Nghị quyết (do các doanh nghiệp thiếu vốn nên triển khai chậm) Các chỉ tiêu bảo vệ, khoanh nuôi, phục hồi rừng đều được thực hiện tốt, đúng quy trình kỹ thuật và đạt 100% kế hoạch giao Dự án đầu tư bảo vệ và phát triển rừng 04 huyện vùng cao triển khai đảm bảo tiến độ Công tác quản lý bảo

vệ rừng và phòng cháy chữa cháy rừng được quan tâm chỉ đạo thường xuyên Tuy nhiên, do khô hanh, năm 2010 đã xảy ra nhiều vụ cháy rừng làm thiệt hại 815,4 ha rừng và trảng cỏ [10]

 Ngành thuỷ sản

Hà Giang có mạng lưới sông ngòi phong phú, có 03 con sông lớn, đó là sông

Lô với chiều dài là 97 km, sông Gâm dài 43 km, sông Chảy chiều dài là 44 km, chảy qua địa phận Hà Giang Bên cạnh đó, còn có hàng trăm con sông, suối nhỏ là tiềm năng tự nhiên để phát triển nuôi trồng thuỷ sản

Những năm gần đây, sản lượng nuôi trồng thuỷ sản của Hà Giang giá trị ước đạt hàng chục tỷ đồng Hiện nay, nhiều hợp tác xã, trang trại nuôi trồng thuỷ sản được thành lập và đi vào hoạt động theo hướng sản xuất hàng hoá đã và đang đem lại hiệu quả rõ rệt Nhận thức của người dân về phát triển kinh tế theo hướng nuôi trồng thuỷ sản đã có hướng đi đúng từ bán thâm canh sang thâm canh, chuyên canh với các loại giống quý hiếm, chất lượng cao, theo hướng sản xuất hàng hoá như cá Bống, Chép Lai, Chầy Đất, Dầm Xanh

Năm 2010, diện tích mặt nước nuôi trồng thuỷ sản trên toàn tỉnh đạt 1.563,6

ha, giá trị sản xuất ngành thủy sản đạt 57.152,0 triệu đồng (giá hiện hành năm 2010) [3]

b Khu kinh tế công nghiệp – xây dựng – thương mại

đạt 639.298 triệu đồng; Giá trị công nghiệp sản xuất và phân phối điện nước đạt 165.373 triệu đồng [3]

 Xây dựng

Tính đến hết năm 2010, cả vốn Trung Ương giao và các nguồn vốn bổ sung trong năm là 3.290.674 triệu đồng, trong đó vốn nhà nước phân trong năm 2010 là 3.268.318 triệu đồng và nguồn vốn ngoài quốc doanh là 776.968 triệu đồng [10]

Đến nay, đã có nhiều công trình hoàn thành đưa vào sử dụng như: Trạm kiểm soát liên ngành cửa khẩu Thanh Thủy; trung tâm hội chợ triển lãm của tỉnh, bệnh viện Lao và Phổi; bệnh viện đa khoa huyện Quang Bình; trung tâm Giáo dục Lao động Xã hội; tổng số các công trình hồ chứa nước sinh hoạt đã, đang và chuẩn bị đầu tư xây dựng từ năm 2007 đến nay tại 4 huyện vùng cao núi đá gồm Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc là 91 hồ Tổng mức đầu tư của 91 công trình là 989,2 tỷ đồng,

đương 10.114 hộ); các công trình đường giao thông như đường đến xã Thàng Tín, đường Yên Hà - Bằng Lang, Yên Minh - Mậu Long, Nà Lèn - Giáp Trung, cụm thủy lợi Xuân Giang - Yên Hà, hồ thị trấn Việt Quang; hoàn thành 506 trường học,… [10]

Quy hoạch đô thị và đầu tư cơ sở hạ tầng ở các đô thị tiếp tục được chú trọng Thành phố Hà Giang thành đô thị loại IV Thị trấn Việt Quang và thị trấn Vị Xuyên quy hoạch thành thị xã trực thuộc tỉnh Thị trấn Tân Quang được quy hoạch thành huyện lỵ Huyện Bắc Quang, các thị trấn Vĩnh Tuy, Phó Bảng tiếp tục được đầu tư theo quy hoạch

Về xây dựng nhà ở cho người nghèo thực hiện theo quyết định 167/TTg đến nay đã hoàn thành 3.788 nhà; đang thi công 2.498 nhà; 1 nhà chưa thi công được do phải bố trí tái định cư [10]

 Thương mại – dịch vụ

Giá cả tăng đột biến, tuy nhiên lương cơ bản tăng, thu nhập của nhân dân tăng lên Điều này có được là nhờ sự đầu tư hỗ trợ lớn của nhà nước thông qua các chương trình dự án hoặc lao động làm thuê cho các doanh nghiệp xây dựng cơ bản và tổ chức tốt các hội chợ

Chỉ tiêu giá trị hàng hóa xuất nhập khẩu qua các cửa khẩu của năm 2010 đều tăng so với năm 2009 Tổng giá trị xuất khẩu năm 2010 trên địa bàn đạt 9.526,6

nghìn USD; Giá trị nhập khẩu hàng hóa trên địa bàn tỉnh năm 2010 đạt 9.893,2 nghìn USD (tăng 19,5% so với năm 2009) [3] Riêng chỉ tiêu giá trị hàng hóa trao đổi qua các cửa khẩu phụ, tối thiểu đạt 50 tỷ đồng/cửa khẩu Hiện nay, cả các ngành của tỉnh cũng như các huyện biên giới đều chưa xác định được, mặc dù hoạt động ở một số cửa khẩu cũng khá sôi động

Năm 2010, tổng mức bán lẻ hàng hóa dịch vụ thị trường xã hội đạt 2.428.600,8 triệu đồng, trong đó kinh tế nhà nước đạt mức 572.855 triệu đồng chiếm 23,59%; kinh tế hộ cá thể đạt doanh thu 1.480.773,8 triệu đồng đạt 60,97%; kinh tế tư nhân đạt mức 360.768,7 triệu đồng đạt 14,86%, còn lại là loại hình kinh tế tập thể

Hoạt động dịch vụ ở Hà Giang thời gian qua phát triển khá phong phú và đa dạng, thu hút sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế Đặc biệt một số ngành như dịch vụ - thương mại, du lịch, tài chính ngân hàng, bảo hiểm… có tốc độ phát triển nhanh

1.2.2.2 Tình hình xã hội

a Dân số

Năm 2010, toàn tỉnh có 737.768 người [3] Mật độ dân số vào loại thưa, bình

phân bố không đồng đều, vùng đông dân cư như thành phố Hà Giang là 364

cư có mật độ cao gấp 6 - 7 lần vùng ít dân cư Đây là một trở ngại cho việc đồng đều hoá mức sống giữa các khu vực

b Lao động

Năm 2010, toàn tỉnh có 354.772 lao động, lao động khối nông lâm nghiệp là chủ yếu, chiếm 75,24% lao động toàn tỉnh, lao động công nghiệp chiếm 2,79% Hiện nay, Hà Giang còn 4 - 5 vạn lao động chưa có việc làm Như vậy, tỉnh phải tạo việc làm cho khoảng 15 vạn lao động trong những năm tới, đây là sức ép lớn trong công cuộc xây dựng kinh tế của tỉnh [3]

c Thu nhập và đời sống

Thu nhập và đời sống của đồng bào các dân tộc trong tỉnh còn gặp nhiều khó khăn Tỉnh có 10 huyện thì có tới 4 huyện thuộc các huyện đặc biệt khó khăn Năm

2010, bình quân thu nhập đầu người đạt 6,3 triệu/người/năm (tăng 2,34 triệu triệu/người/năm so với năm 2007), tỉ lệ hộ nghèo giảm xuống còn 20,64% (năm

2007 là 35,49%) Tăng trưởng GDP đạt tốc độ tăng trưởng cao, giai đoạn 2004 -

2008 đạt bình quân 11,43%, đến năm 2010 đạt 13,78% Hệ thống điện - đường - trường - trạm được tập trung đầu tư đáp ứng nhu cầu của người dân

d Cơ sở hạ tầng

Mạng lưới đô thị của tỉnh Hà Giang hiện nay phân bố theo dạng chuỗi trên hai trục không gian chính là trục Bắc - Nam và trục Đông - Tây Trục không gian đô thị Bắc - Nam nằm dọc theo quốc lộ 2 bao gồm các đô thị như thị trấn Vĩnh Tuy, Việt Quang (Bắc Quang), Việt Lâm, Vị Xuyên và thị xã Hà Giang Thị trấn Mèo Vạc (Mèo Vạc), Phó Bảng (Đồng Văn), Tam Sơn (Quản Bạ) và thị trấn Yên Minh (Yên Minh) là các thị trấn miền núi phân bố trên trục không gian đô thị Đông - Tây dọc theo quốc lộ 4C thuộc vùng cao núi đá của tỉnh Các đô thị phát triển mạnh trong tỉnh tập trung theo chuỗi bám dọc theo trục Quốc lộ 2 từ Bắc Quang lên cửa khẩu Thanh Thuỷ

Tỷ lệ đô thị hoá của Hà Giang hiện nay là 11,03% thấp hơn so với bình quân toàn quốc (25%) do tốc độ đô thị hoá diễn biến chậm Hà Giang có 1 đô thị cấp tỉnh

là thị xã Hà Giang có quy mô dân số khu vực nội thị 28.960 người, tổng diện tích tự nhiên 17.123 ha, trong đó quy mô đất xây dựng đô thị khoảng 450 ha; là đô thị loại

IV và là trung tâm tỉnh lỵ của Hà Giang [10]

Các đô thị cấp huyện phân bố cơ bản dọc theo 3 trục chính Trục trung tâm

từ phía Nam lên phía Bắc tỉnh dọc theo Quốc lộ 2 bao gồm các thị trấn Vĩnh Tuy, Việt Quang, Việt Lâm, Vị Xuyên; trong đó thị trấn Việt Quang đang được đầu tư xây dựng quy hoạch đạt tiêu chuẩn thị xã trong thời gian tới Khu vực phía Đông của tỉnh gồm thị trấn Tam Sơn, Yên Minh, Phó Bảng, Mèo Vạc bám dọc theo Quốc

lộ 4C Khu vực phía Tây tỉnh gồm Yên Bình nằm trên quốc lộ 279 và thị trấn Vinh Quang trên tỉnh lộ 177

1.2.3 Tài nguyên thiên nhiên

1.2.3.1 Tài nguyên nước

a Nước mặt

Hà Giang có trữ lượng nước mặt lớn, nhưng phân bố không đồng đều cả về

thời gian và không gian Mùa mưa nước ở thượng nguồn sông Lô, sông Gâm, sông

Chảy… đổ về gây ngập lụt cho nhiều khu vực vùng trũng của tỉnh Vào mùa khô tại

các địa phương có địa hình cao núi đá như: Quản Bạ, Mèo Vạc, Đồng Văn, Yên

Minh lại thiếu nước trầm trọng cho sinh hoạt và nước tưới cho nông nghiệp

Bảng 3 Số liệu lưu lượng nước trung bình nhiều năm

tại các trạm thời kỳ 1991 - 2010 [19]

Đơn vị tính: m 3 /s

Bắc Mê (đo mực nước sông Gâm

Đạo Đức (đo mực nước sông Lô)

Hà Giang (đo mực nước sông Lô)

Trong phạm vi tỉnh Hà Giang, tầng chứa nước phân bố trên diện hẹp theo các

thung lũng sông, suối nằm rải rác ở các vùng phía Nam tỉnh, có chiều dày trầm tích

mỏng 3 - 5 m, thành phần đất đá gồm: Cuội, sỏi, cát, sét, đá tảng… Nước có chất

lượng tốt, tổng khoáng hoá M = 0,2 - 0,4 g/l, độ pH = 6 [19] Tuy vậy trữ lượng

nhỏ, chỉ khai thác nhỏ lẻ, không có khả năng khai thác với lưu lượng lớn

- Nước khe nứt

Tồn tại trong các khe nứt của đất đá cố kết trước Đệ tứ, phân bố hầu hết trên

toàn tỉnh Hà Giang

Nhìn chung, các tầng giàu nước, gồm có: Hệ tầng Bắc Sơn, nước tồn tại dưới dạng Karst chứa nước, các nguồn lộ rải rác lưu lượng từ 0,1 - 1 l/s, có nơi từ 6 -10 l/s, tổng độ khoáng hoá 0,1 - 0,5 g/l, độ pH từ 6 - 7 [19]

+ Hệ tầng Phia Phương

Phân bố từ Nam Tùng Bá đến núi Pan, nguồn lộ rải rác lưu lượng từ 0,1 - 1 l/s [19] Qua một số khảo sát, thăm dò đã xác định hệ tầng này khá giàu nước nhưng không đồng nhất

+ Hệ tầng Hà Giang

Phân bố rộng rãi ở phía Tây Nam Hà Giang, trong hệ tầng này do ảnh hưởng của đứt gãy kiến tạo nên đá vôi nứt nẻ và Karter phát triển mạnh Các nguồn lộ thường có lưu lượng 0,01 - 0,05 l/s đến trên 10 l/s Tại thành phố Hà Giang đã tiến hành thăm dò nước trong tầng này cho thấy kết quả: Q = 2,03 - 10 l/s, Q = 0,12 - 2,35 l/s Nước có chất lượng tốt, tổng khoáng hoá M = 0,1 - 0,3 g/l [19]

Ngoài ra còn có các tầng chứa nước trung bình và các tầng nghèo nước, với rất nhiều tầng trầm tích tuổi từ Cambri đến Jura bao gồm các trầm tích lục nguyên

và các trầm tích Cacbonat như: Kbh, T2yb, T1hn, P2đđ,… [19] Khả năng trữ nước kém, không đồng nhất

1.2.3.2 Tài nguyên đất

Theo số liệu thống kê năm 2010, Hà Giang có tổng diện tích đất tự nhiên là 791.488,92 ha trong đó: Đất nông nghiệp là 153.076,4 ha (chiếm 19,348%), đất lâm nghiệp có rừng là 524.367,83 ha (chiếm 66,25%), đất chuyên dùng là 12.292,67 ha (chiếm 1,55%), đất ở là 6.688,75 ha (chiếm 0,84%), còn lại là đất chưa sử dụng [3]

Quỹ đất có khả năng sử dụng để phát triển nông lâm nghiệp ở tỉnh còn khá nhiều nhưng diện tích có thể trồng cây lương thực, đặc biệt để trồng lúa, ngô rất hạn chế Đất đai rất manh mún, không bằng phẳng và không liền mảnh, khó khăn cho việc

cơ giới hoá, thuỷ lợi hoá để hình thành các vùng sản xuất tập trung

1.2.3.3 Tài nguyên rừng

Là một tỉnh vùng núi cao, núi đồi chiếm hơn 3/4 diện tích, môi trường thuận lợi cho thực vật tự nhiên cũng như rừng trồng phát triển Rừng là thế mạnh kinh tế chủ yếu của Hà Giang và còn có ý nghĩa lớn vào khoa học và bảo vệ môi trường

Do đặc điểm về địa hình, thổ nhưỡng, khí hậu, tài nguyên rừng của Hà Giang tương

đối phong phú về chủng loại và được coi là một trong những khu vực đặc trưng của kiểu vùng nhiệt đới với nhiều sản vật quý hiếm: Động vật có các loài: Gấu ngựa, sơn dương, voọc bạc má, gà lôi, đại bàng,…; thực vật có các loại gỗ: Ngọc am, pơ

mu, lát hoa, lát chun, đinh, nghiến, trò chỉ, thông đá…; các cây dược liệu như: Sa nhân, thảo quả, quế, huyền sâm, đỗ trọng,…

Các khu bảo tồn tại Hà Giang điển hình là:

- Khu bảo tồn Tây Côn Lĩnh;

- Rừng xã Phong Quang (Vị Xuyên) được xếp vào hệ thống các khu bảo tồn

thiên nhiên điển hình của hệ rừng núi đá vùng Đông Bắc Việt Nam;

- Khu dự trữ thiên nhiên Bắc Mê;

- Khu dự trữ thiên nhiên Du Già huyện Yên Minh

Theo số liệu thống kê năm 2010, diện tích đất lâm nghiệp của Hà Giang là 524.367,83 ha, chiếm một diện tích lớn so với tổng diện tích đất tự nhiên toàn tỉnh [3]

1.2.3.4 Tài nguyên khoáng sản

Hà Giang có nguồn khoáng sản phong phú, với 28 chủng loại và 175 điểm

mỏ được đánh dấu [10] Tuy nhiên, do giao thông khó khăn nên thiếu cơ sở lập dự

án khai thác công nghiệp Có một số loại khoáng sản có thể khai thác sớm để góp phần vào sự phát triển kinh tế của tỉnh, bao gồm:

Antimon: Có hàm lượng khá và được đánh giá là loại có tiềm năng cao của

các tỉnh phía Bắc Mỏ Antimon tập trung chủ yếu ở Mậu Duệ, Bó Mới (Yên Minh),

có triển vọng cho khai thác, chế biến công nghiệp Loại này cần được khảo sát để đánh giá trữ lượng

Vàng sa khoáng: Phân bố ở nhiều nơi, nhưng chủ yếu là huyện Mèo Vạc,

Bắc Mê, Vị Xuyên, Bắc Quang

Chì, kẽm: Có ở nhiều nơi, nhưng tập trung chủ yếu ở Na Sơn, Tả Pan, Bằng

Lang, Cao Mã Pờ Đây là tiềm năng quan trọng trong các loại khoáng sản của tỉnh

Quặng sắt: Có trữ lượng khá tập trung ở Tùng Bá, Bắc Mê Loại quặng này

có trữ lượng vào khoảng 260 triệu tấn

Ngoài ra, Hà Giang còn có một trữ lượng khá lớn các loại khoáng sản không kim loại như: Cao lanh, sét gốm, đá vôi, cát, sỏi, cát kết, đá phiến, laterit, granit,

gabro, ryolit, Và đặc biệt là than, trong đó quan trọng hơn cả là vỉa than Phó Bảng

- Di tích lịch sử cách mạng Căng Bắc Mê, huyện Bắc Mê

- Cầu Thác Vệ, xã Bằng Hành, huyện Bắc Quang

- Di tích văn hoá chùa Sùng Khánh, xã Đạo Đức, huyện Vị Xuyên

- Di tích kiến trúc nhà Vương, xã Sà Phìn, huyện Đồng Văn…

Các khu du lịch như khu du lịch sinh thái Hướng Dương, Trường Xuân, Bồng Lai, Chùa Hộ Quốc Tự, cao nguyên đá Đồng Văn bước đầu thu hút nhiều khách tham quan du lịch Hà Giang cũng là tỉnh có nhiều dân tộc sinh sống với bản sắc riêng, các lễ hội truyền thống Trong đó “Chợ tình Khâu Vai” tổ chức ngày 27 tháng 3 âm lịch hàng năm là lễ hội độc đáo và đặc sắc nhất

1.2.4 Một số chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Hà Giang đến năm 2015 và định hướng đến năm 2020

1.2.4.1 Chỉ tiêu chủ yếu

Theo nghị quyết đã được thông qua tại Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Hà Giang lần thứ XV họp từ ngày 02/10/2010 đến ngày 05/10/2010, 19 chỉ tiêu phát triển kinh tế xã hội giai đoạn 2011 - 2015 và định hướng đến năm 2020 của tỉnh Hà Giang đã được đại hội nhất trí thông qua, bao gồm [10]:

- Giá trị tăng thêm của nền kinh tế đạt tốc độ tăng bình quân 14,6%, trong đó:

+ Các ngành dịch vụ tăng 17,5%;

+ Công nghiệp - xây dựng tăng 19,5%;

+ Nông - lâm nghiệp tăng 5,5%

- Cơ cấu kinh tế:

+ Dịch vụ chiếm 39,5%;

+ Nông - lâm nghiệp chiếm 26,4%

- Thu nhập bình quân đầu người đạt 18 triệu đồng trở lên;

- Huy động vốn đầu tư phát triển đạt 20.000 tỷ đồng; thu ngân sách trên địa bàn đạt 1.300 tỷ đồng trở lên Giá trị hàng hóa xuất, nhập khẩu qua cửa khẩu đạt

700 triệu USD;

- Trồng rừng: Độ che phủ rừng đạt 60%;

- Giáo dục đào tạo phấn đầu đạt tỷ lệ:

+ Trẻ 0 - 2 tuổi đi nhà trẻ đạt 50%;

+ Trẻ 3 - 5 tuổi đi mẫu giáo đạt 98%;

+ Trẻ 6 - 14 tuổi đến trường đạt trên 98%

- Hạ tỷ lệ tăng dân số tự nhiên còn 1,24%;

- Tỷ lệ hộ gia đình đạt tiêu chuẩn văn hoá trên 60%; thôn, bản đạt tiêu chuẩn văn hoá 70%;

- Tỷ lệ lao động qua đào tạo 45%; giải quyết việc làm cho 75.000 người;

- Giảm tỷ lệ hộ nghèo bình quân mỗi năm trên 5%;

- Tỷ lệ hộ gia đình được sử dụng điện đạt 92%;

- Tỷ lệ phủ sóng phát thanh 98%; tỷ lệ phủ sóng truyền hình 92%;

- Đến năm 2015, có 20% số xã đạt tiêu chí nông thôn mới; quy tụ trên 8.000

hộ dân sống rải rác trên các triền núi cao và vùng có nguy cơ sạt lở, lũ quét về sống tập trung tại các thôn, bản; 100% số hộ thành thị và 70% số hộ nông thôn được sử dụng nước hợp vệ sinh

1.2.4.2 Phương hướng thực hiện

Để thực hiện được 19 chỉ tiêu đã đề ra, đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh đã chỉ

rõ các nhiệm vụ trọng tâm, chủ yếu mà các cấp, ngành tại địa phương cần phải thực hiện nghiêm túc bao gồm:

- Tạo bước phát triển mạnh, tích cực trong tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng năng suất, chất lượng, hiệu quả và bền vững

- Tăng cường đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật để phát triển mạnh, đồng bộ

và nâng cao chất lượng các hoạt động thương mại, dịch vụ, nhất là các dịch vụ có giá trị gia tăng cao, có tác dụng thúc đẩy các ngành sản xuất phát triển

- Phấn đấu tăng trưởng nhóm ngành dịch vụ bình quân năm đạt 17,5%; tổng mức lưu chuyển hàng hóa và dịch vụ bán lẻ đạt 4.600 tỷ đồng; tổng dư nợ của các

tổ chức tín dụng tăng bình quân trên 20 %/năm [10]

- Đẩy mạnh các hoạt động dịch vụ, xuất - nhập khẩu tại khu kinh tế cửa khẩu Thanh Thủy, các chợ cửa khẩu và các cửa khẩu có điều kiện; phát triển và nâng cao chất lượng hoạt động của các chợ đầu mối, chợ nông thôn, các khách sạn, nhà hàng, siêu thị

- Khuyến khích và tạo đột phá trong hoạt động du lịch Xây dựng và phát triển các tua, tuyến, điểm, khu du lịch đã được quy hoạch, xây dựng thương hiệu, điểm nhấn trong hoạt động du lịch, các làng văn hoá dân tộc, sản phẩm văn hoá dân tộc đặc trưng

- Phấn đấu giá trị gia tăng ngành công nghiệp bình quân năm đạt trên 18%, giá trị sản xuất công nghiệp năm 2015 (giá thực tế) đạt 2.000 tỷ đồng [10]

- Phát triển mạnh đàn gia súc, gia cầm, đặc biệt là chăn nuôi đại gia súc gắn với thâm canh và chế biến; phấn đấu tốc độ tăng đàn trâu, bò đạt 6%/năm; đàn dê 10%/năm; đàn lợn 8%/năm [10]

- Khai thác tốt diện tích mặt nước để phát triển nuôi trồng thuỷ sản lên 2.000

ha, đưa tỷ trọng chăn nuôi đạt 40% [10]

- Mở rộng diện tích cây đậu tương lên 25.000 ha, lạc 10.000 ha, trồng cỏ 30.000 ha Tập trung trồng trên 55.000 ha rừng sản xuất và 10.000 ha cây cao su ở các huyện vùng thấp, tạo thành vùng nguyên liệu ổn định cho công nghiệp chế biến [10] Thực hiện có hiệu quả dự án bảo vệ và phát triển rừng ở 06 huyện vùng cao; nghiên cứu trồng rừng phòng hộ, rừng đầu nguồn ở các huyện phía Bắc bằng các loại cây bản địa đa mục đích Bảo vệ và quản lý nghiêm ngặt các khu vực rừng đầu nguồn nước

- Ưu tiên đầu tư phát triển đồng bộ kết cấu hạ tầng nông thôn, giải quyết cơ bản nước sinh hoạt cho các huyện vùng cao núi đá Tập trung số hộ sống rải rác và trong vùng có nguy cơ cao về sạt lở, lũ quét đến các khu vực ổn định hơn

- Lồng ghép và thực hiện có hiệu quả các dự án theo Nghị quyết 30a của Chính phủ, các chương trình, dự án phát triển vùng dân tộc thiểu số, nông thôn miền núi và xây dựng nông thôn mới Phấn đấu 20% số xã đạt tiêu chí nông thôn mới,

xây dựng thêm nhiều hồ chứa nước ở 04 huyện vùng cao và vùng có nguy cơ hạn hán [19]

- Tiếp tục đầu tư phát triển kinh tế - xã hội theo vùng, đảm bảo sự phát triển hài hòa giữa các vùng trong tỉnh, coi trọng phát triển vùng động lực Tập trung phát triển vùng động lực, phấn đấu giá trị tăng thêm bình quân đạt 15 - 16% và đóng góp khoảng 75% giá trị gia tăng của nền kinh tế [10] Thực hiện có hiệu quả chương trình 30a ở 06 huyện vùng cao; cơ cấu lại vốn đầu tư, đảm bảo phát huy tối đa hiệu quả vốn đầu tư và các tiềm năng, lợi thế ở từng vùng Tiếp tục đầu tư hoàn thiện kết cấu hạ tầng các đô thị, cửa khẩu biên giới và khu dân cư tập trung, với phương châm: Phát triển đô thị gắn với phát triển dịch vụ và xây dựng nông thôn mới ở nơi

có điều kiện Quy hoạch, xây dựng thị trấn Đồng Văn, thị trấn Tam Sơn thành trung tâm, điểm du lịch của công viên địa chất cao nguyên đá Đồng Văn

- Thực hiện tốt công tác quản lý thu ngân sách Phấn đấu thu ngân sách trên địa bàn năm 2015 đạt 1.300 tỷ đồng trở lên [10]