che do an thalassemia

Bởi vậy những ngời có mức huyết sắc tố thấp nh các bệnh nhân thalassemia thể trung gian hoặc thể nặng mà không đợc truyền máu thờng xuyên có thể phải điều chỉnh chế độ ăn của họ sao cho

Chế độ ăn và thalassemia

Ngời dịch

BS CK II: Tạ Thị Thu Hòa

Giảm hấp thu sắt từ thức ăn.

Trong Thalassemia, dù phần lớn quá tải sắt là do truyền máu, sự tăng hấp thu sắt từ chế độ ăn cũng quan trọng Chỉ một lợng nhỏ sắt từ chế độ ăn đợc hấp thu vào cơ thể chúng ta Lợng hấp thu sẽ cao hơn khi mức huyết sắc tố ở trong máu thấp Bởi vậy những ngời có mức huyết sắc tố thấp nh các bệnh nhân thalassemia thể trung gian hoặc thể nặng mà không đợc truyền máu thờng xuyên

có thể phải điều chỉnh chế độ ăn của họ sao cho không chỉ lợng sắt toàn phần trong bữa ăn thấp, mà còn cả lợng sắt của toàn cơ thể phải thấp Có hai loại sắt trong chế độ ăn: Sắt có trong thịt đỏ ( sắt có trong thịt ) và sắt đợc phân bố rộng trong chế độ ăn (sắt không trong thịt)

Sắt có trong thịt ( meat iron )

Sắt trong thịt có nhiều ở thịt đỏ nh thịt bò, thịt cừu, thịt lợn và trong phần sẫm màu ở thịt gà, cũng có trong hải sản nh cá trích nhỏ, sò, hến, trai Gan là nguồn thực phẩm chứa nhiều sắt Thử đừng dùng các loại kể trên và thay thế thịt bằng protein của đậu nành Tuy vậy, không phải là cách thức tốt khi loại trừ hoàn toàn khỏi chế độ ăn của bạn thịt, thịt gà và cá vì chúng còn chứa đựng nhiều các chất dinh dỡng quan trọng khác Hãy chọn phần trắng của thịt gà hơn là thịt đỏ vì chứa ít sắt hơn

Trung bình, sau một bữa ăn với thịt đỏ, khoảng 35% lợng sắt sẽ hấp thu vào cơ thể chúng ta Tuy nhiên, tỉ lệ này có thể thay đổi từ 10- 40% phụ thuộc chủ yếu vào bữa ăn có dùng sữa hay các sản phẩm của sữa Canxi trong sữa, trong phomat, sữa chua và kem giảm hấp thu sắt có trong thịt Cố gắng uống một cốc sữa trong bữa ăn có thịt và xử dụng sữa trong nấu ăn Ví dụ trộn nớc sốt pho mat trắng với: mì, thịt thái mỏng và rau, bánh bột nhồi thịt và gia vị Thêm nhiều pho mat vào món mỳ ý Dùng sữa chua và sữa để nấu các món carri Xử dụng ít nhất 0,5 lít sữa mỗi ngày vì sữa giúp phòng loãng xơng, sẽ đợc thảo luận ở phần sau Nếu bạn băn khoăn về cân nặng của mình, dùng sữa nửa kem hoặc sữa không kem vẫn giàu canxi nh sữa toàn phần

Sắt không trong thịt ( non- meat iron )

Sắt không trong thịt phân bố rộng trong chế độ ăn, có trong trứng, sochola, ngũ cốc, rau, quả, củ ( khoai tây, củ cải ), các loại đậu, cây đậu lăng ở Anh có vài loại thức ăn đợc tăng cờng sắt nh bữa sáng bằng ngũ cốc, bột mì và bánh mì

Hấp thu sắt không trong thịt từ chế độ ăn vào cơ thể ít hơn sắt có trong thịt, nhng cũng có thể thay đổi gấp 20 lần, phụ thuộc vào thành phần bữa ăn Các

loại thực phẩm làm giảm hấp thu sắt là ngũ cốc và các sản phẩm sữa Thực phẩm làm tăng hấp thu sắt là vitamin C, thịt, cá, tôm, cua, sò, hến, gia cầm, nộm, da bắp cải, nớc đậu nành, dấm và rợu

Tránh ăn sắt không có trong thịt là rất khó, vì nó có trong hầu hết các thực phẩm Tuy nhiên, chế độ ăn có thể điều chỉnh bằng cách ăn tăng những thức ăn làm giảm hấp thu sắt và ăn giảm các thức làm tăng hấp thu sắt vào cơ thể chúng ta

Các thực phẩm làm giảm hấp thu sắt không trong thịt

1 Ngũ cốc.

Cám lúa mì, ngô, yến mạch và đậu nành giảm hấp thu sắt vào cơ thể chúng ta và chống lại tác dụng của vitamin C Các thực phẩm giàu vitamin C làm tăng hấp thu sắt Chế độ ăn của bạn là tốt khi ăn nhiều ngũ cốc, nhng nhớ rằng không đợc ăn thức ăn giàu vitamin C nh nớc cam cùng với ngũ cốc Cố gắng kết hợp sữa và ngũ cốc ( ví dụ bánh sandwich pho mát, bánh mì lát nớng kiểu pháp, fomat và mì ống, ngũ cốc và sữa Theo luật ở Anh tất cả các loại bột mì đợc bổ xung sắt, không kể bột cha rây Ăn bữa sáng bằng ngũ cốc có bổ sung sắt là tình nguyện

Vì vậy có thể tốt hơn là chọn bột mì cha rây không bổ xung sắt và bánh mì và phải nhìn cẩn thận nhãn ghi trên bữa ăn sáng bằng ngũ cốc a thích của bạn Ăn bữa sáng bằng ngũ cốc không bổ xung sắt bao gồm cháo yến mạch đặc

và một vài loại ngũ cốc có trong các cửa hàng sức khỏe nhng hãy nhìn cẩn thận nhãn ghi để chắc chắn bạn chọn đợc loại ngũ cốc cho bữa sáng không có bổ xung sắt

Protein của đậu nành cũng làm giảm lợng hấp thu sắt vào cơ thể bạn Protein đậu nành có thể làm cho nhiều món ăn ngon hơn (nh món mì ý, món hầm và nấu ) và hơng vị của món ăn sẽ ngon hơn khi cho thêm gia vị

2 Trà, cà phê và gia vị.

Trà, cà phê và một vài loại gia vị làm giảm hấp thu sắt Uống nhiều trà và

cà phê hàng ngày, đặc biệt là uống trong bữa ăn Tốt hơn nếu bạn dùng sữa trong bữa ăn Trà cũng là nguồn chống oxy hóa tốt, sẽ đợc thảo luận ở phần sau

3 Các sản phẩm sữa

Sữa, fomat và sữa chua giảm hấp thu sắt vào cơ thể Canxi cũng quan trọng trong chống loãng xơng, vì vậy thật là tốt nếu nh bạn có thể dùng nhiều các sản phẩm sữa trong bữa ăn của mình Có các loại sữa có hàm lợng chất béo thấp hơn ( nh sữa tách bơ hoàn toàn hay tách bơ một nửa ) và fomat có hàm lợng canxi cao, có thể đợc a thích nếu bạn đang phải xem xét về cân nặng của mình Hàng ngày nên uống ít nhất là một cốc sữa

Các thực phẩm làm tăng hấp thu sắt không trong thịt.

1 Vitamin C

Vitamin C có trong trái cây, nớc trái cây và rau xanh Tốt nhất là tránh uống nớc trái cây nh nớc cam cùng với bữa ăn hoặc bánh mì lát vào buổi sáng Thay vào một cốc trà hoặc cà phê là lựa chọn tốt hơn vì chúng ức chế hấp thu sắt Hoặc thay thế bằng một cốc sữa Bia tăng hấp thu sắt vì vậy tránh thờng xuyên uống bia trong bữa ăn của bạn, nhng bạn có thể uống cùng với một ít hạnh nhân tuy nhiên trái cây và nớc trái cây là nguồn chống oxy hóa và cũng có thể

đợc dùng nh bữa ăn nhẹ Rau nấu chín chứa đựng ít vitamin C hơn vì vitamin C

bị mất trong nớc

2 Thịt, gia cầm, cá, hải sản.

Thịt, gia cầm, cá, hải sản không chỉ chứa đựng nhiều sắt có trong thịt mà chúng còn làm tăng hấp thu sắt không có trong thịt từ các thức ăn của bạn Tuy nhiên sẽ là không khôn ngoan khi loại bỏ chúng khỏi bữa ăn vì chúng chứa đựng các chất dinh dỡng cần cho sự sống, đặc biệt quan trọng đối với trẻ em và ngời trởng thành

3 Nộm, da bắp cải, đậu nành, dấm, rợu

Da bắp cải, nộm hành, củ cải và carốt cũng nh các sản phẩm đậu nành lên men tăng hấp thu sắt Lợng hấp thu sắt thậm chí còn cao hơn khi thêm nộm rau vào bữa ăn có bánh mì và lúa mạch đen

Nhìn chung, một chế độ ăn có mức sắt thấp gồm có ngũ cốc (ngô, bột gạo, các loại đậu ) và rau củ, với một ít thịt cá hoặc thức ăn giàu vitamin C Một chế

độ ăn có mức sắt trung bình sẽ gồm có ngũ cốc và rau củ nhng cũng sẽ chứa

đựng một ít thức ăn giàu vitamin C và thịt Chế độ ăn có mức sắt cao gồm lợng thịt, gia cầm, cá dồi dào Bữa ăn cũng có cả những thực phẩm giàu vitamin C nh nhóm trái cây thuộc họ cam quýt và một ít rau Một chế độ ăn có mức sắt cao có thể giảm thành mức trung bình nếu thờng xuyên ăn những thực phẩm làm giảm hấp thu sắt vào cơ thể nh các sản phẩm của sữa, ngũ cốc, đậu, càphê và chè

Thực phẩm chống oxy hoá

Nh cái tên đã gợi ý, chống oxy hoá là rất quan trọng trong bất kỳ chế độ

ăn nào, nó phòng các tổn thơng do oxy hóa gây nên trong cơ thể Vì vậy, chế độ

ăn đóng một vai trò quan trọng phòng bệnh nh bệnh tim mạch và ung th

ở bệnh nhân Thalassemia vì cơ thể quá tải sắt nên có nguy cơ cao thơng tổn do oxy hoá Trong bài này tác giả sẽ trình bày cô đọng về 4 chất chống oxy hoá chính Vitamin E, vitamin C, Carotenoid và Flavonoid

1 Vitamin E

Vitamin E là chất chống oxy hoá quan trọng nhất trong chế độ ăn Một vài nghiên cứu đã tìm ra nhiều bệnh nhân thalassemia có mức vitamin E thấp trong máu so với những ngời không bị bệnh này Điều đó có thể do hoặc là trong chế

độ ăn của họ không có nhiều vitamin E, hoặc do họ cần mức vitamin E cao hơn Trong nhiều nghiên cứu, khi đợc bổ sung vitamin E, thì mức vitamin E trong máu đợc cải thiện rõ rệt Tuy nhiên thậm chí nếu bác sĩ của bạn hay chuyên gia dinh dỡng khuyến cáo bạn nên bổ xung vitamin E, con đờng tốt nhất đa bất kỳ vitamin nào vào trong cơ thể là qua thức ăn Vitamin E hoà tan trong chất béo,

có nghĩa nó có trong các thực phẩm có lợng chất béo cao Nguồn có vitamin E tốt nhất là dầu thực vật ( dầu ô liu, hớng dơng, cọ và dầu đậu nành) Dầu tốt nhất

để xử dụng là dầu ô liu vì loại chất béo có trong dầu này có thể giúp phòng bệnh tim Các nớc ở Địa Trung Hải xử dụng nhiều dầu ô liu thì mắc bệnh tim thấp hơn các nớc Bắc Âu Tuy nhiên, nên nhớ rằng vitamin E bị phá huỷ chậm khi rán Vì vậy cách tốt nhất giữ đợc vitamin là thêm vào khi nấu gần xong thức ăn hoặc thậm chí sau khi nấu xong Dầu ô liu trộn với chanhcó thể làm món nớc sốt thơm ngon cho cá, thịt gà, rau nấu chín và xalat Hãy chọn loại dầu ô liu nguyên chất nếu bạn thích hơng bị mạnh và bạn dùng nó để làm món trộn, hoặc các thử nghiệm với các cải tiến khác nhau nếu bạn muốn xử dụng dầu ô liu cho nấu ăn, làm bánh vv.Bơ lỏng cũng chứa vitamin E nhngvì dầu ô liu có lợi cho sức khoẻ, bạn nên cố gắng xử dụng nó trong nấu ăn

Các nguồn khác có chứa vitamin E là sản phẩm sữa ngũ cốc, hạnh nhân, trứng và thịt Các sản phẩm sữa đặc biệt tốt trong chế độ ăn không chỉ vì chúng chứa đựng vitamin E, mà còn vì chúng ức chế hấp thu sắt từ thức ăn vào cơ thể chúng ta và cũng chứa đựng nhiều canxi, có thể giúp phòng loãng xơng ( xơng yếu) Bạn nên cố gắng dùng sữa trong nấu ăn hoặc uống một cốc sữa trong bữa

ăn Sữa tách bơ có mức vitamin E thấp hơn sữa nguyên kem, nhng lợng canxi thì

nh nhau

2 Vitamin C

Vitamin C tăng hấp thu sắt không có trong thịt Vì vậy dù vitamin C là chất chống oxy hóa tốt nhng nên hạn chế sử dụng nó kết hợp với các thức ăn có chứa nhiều sắt không có trong thịt Điều này đặc biệt quan trọng trong các trờng hợp bị thalassemia thể trung gian không phải truyền máu thờng xuyên

Nên nhớ rằng sắt không có trong thịt phân bố rộng trong chế độ ăn, có trong trứng, sochola, ngũ cốc, rau, nớc trái cây, củ (khoai tây, củ cải) đậu, đậu lăng ở Anh một vài thực phẩm có bổ sung sắt nh bữa sáng bằng ngũ cốc, bột mì

và bánh mì, dù vậy ở các nớc khác có thể không có sự bổ sung này

Vitamin C tìm thấy chủ yếu trong trái cây, nớc trái cây và rau xanh Có thể tốt hơn nếu bạn ăn một ít trái cây hay uống một cốc nớc trái cây giữa các bữa

ăn chứ không dùng trong hay ngay sau bữa ăn Các chuyên gia dinh dỡng khuyến cáo mọi ngời hàng ngày nên dùng 5 phần trái cây và rau xanh

Ví dụ thế nào là một phần: đó là một cốc nớc trái cây, một miếng trái cây

nh táo, lê, chuối, cam, nửa chùm nho, một quả cà chua, một phần rau nh cà rốt,

bí xanh, đậu Pháp hoặc một ít xà lách Vitamin C hòa tan trong nớc vì vậy nếu rau bị đun sôi sẽ làm mất vitamin C vào nớc Món hấp giữ đợc vitamin C tốt hơn Rau nấu chín trộn với dầu ô liu có thể là bữa ăn nhẹ ngon miệng Vitamin E và vitamin C sẽ tác dụng tốt hơn nếu kết hợp cùng sử dụng chúng, vì vậy nên nhớ cung cấp đủ dầu ô liu cho món rau của bạn

3 Chất Caroten.

Nguồn cung cấp caroten bằng chế độ ăn nói chung là cà rốt, bầu, ngô, cà chua, đu đủ, cam và rau có lá màu xanh thẫm Ngợc lại, phần lớn các thực phẩm này chứa nhiều vitamin C vì vậy cũng cần thận trọng khi sử dụng nh nói ở phần trên Thật đáng giá khi chỉ ra rằng hấp thu caroten từ chế độ ăn sẽ cao hơn khi thức ăn chứa đựng chất béo hoặc dầu Vì vậy cần thêm dầu ô liu vào thức ăn Caroten có thể bị pháp hủy ở nhiệt độ cao vì vậy cần giữ nhiệt độ khi nấu thấp và trong thời gian ngắn nếu bạn có thể

4 Flavonids.

Chất này có trong trà, vang đỏ, trái cây và rau Tốt hơn nên từ chối một cốc vang đỏ trong bữa ăn của bạn nếu đó là thêm một dịp không bị say r ợu Nên

có trong bữa ăn của bạn một cốc nớc trà Trà không chỉ cho bạn nhiều chất chống oxy hóa mà còn ức chế hấp thu sắt từ thức ăn, đặc biệt nếu bạn uống cùng với sữa Cố gắng uống vài cốc trà một ngày Nên nhớ chúng ta cần khoảng 8 cốc nớc hàng ngày để duy trì tốt quá trình hydrathóa

Tóm tắt

- Vitamin E đợc tìm thấy chủ yếu trong dầu thực vật nh dầu ô liu và dầu h-ớng dơng Dùng dầu ô liu là tốt nhất vì nó có thể giúp chống lại bệnh tim Nên thêm dầu ô liu vào lúc gần nấu xong, sau khi thức ăn đợc nấu chín hoặc trộn với rau tơi vì nhiệt độ có thể phá hủy vitamin

- Vitamin C có trong trái cây và rau Tốt nhất là không dùng nhiều khi kết hợp với các thực phẩm có mức sắt không có trong thịt cao nếu bạn bị thalassemia thể trung gian và không phải truyền máu Bạn có thể ăn trái cây và rau giữa hai bữa ăn Hãy thêm dầu ô liu vào rau vì vitamin C và vitamin E sẽ kết hợp có hiệu quả tốt hơn nếu ăn cùng lúc

- Caroten có trong cà rốt, bầu vàng,ngô, cà chua, đu đủ, cam, rau có lá màu xanh thẫm Vì các thực phẩm này cũng có mức vitamin C cao, cẩn thận khi dùng nh nói ở phần trên

- Trà và vang đỏ có chứa flavonoid và cũng là chất chống oxy hóa, ngoài

ra trà cũng ức chế hấp thu sắt