Ở trên, tác giả đã nói đến buổi chiều – buổi chiều phải sống trong sự vô nghĩa bởi “em đi” mang theo bầy chim vườn, rồi nói buổi ban mai khi “em về” thì đời anh lại bừng lên, tràn sức[r]
Trang 1Chế Lan Viên
Chế Lan Viên tên thật Phan Ngọc Hoan, sinh ngày 20 tháng 10 năm 1920, quê ở Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị
Ông lớn lên và đi học ở Quy Nhơn, đỗ bằng Thành Chung thì thôi học, đi dạy tự Chế Lan Viên bắt đầu làm thơ từ năm 12, 13 tuổi; đến năm 17 thì xuất bản tập thơ đầu tay Điêu Tàn mà lời tựa đồng thời là lời tuyên ngôn nghệ thuật của "Trường Thơ Loạn"
Sau 1954, Chế Lan Viên nằm trong Ban lãnh đạo Hội Nhà Văn Việt Nam, là đại biểu Quốc hội, viết nhiều thơ, bút ký, tùy bút, tiểu luận văn học Sau 1975, ông vào Sài Gòn, ở quận Tân Bình, mất tại đấy ngày 19 tháng 6 năm 1989
Tác phẩm tiêu biểu: tập văn xuôi Vàng Sao (1942), các tập thơ Điêu Tàn (1937), Gửi Các Anh (1954), Ánh Sáng và Phù Sa (1960), Hoa Ngày Thường Chim Báo Bão (1967), Hoa Trên Đá (1984)
Người ta thường biết Chế Lan Viên qua tập thơ Điêu Tàn, một trong những tác phẩm nổi bật trong thi đàn tiền chiến Đọc Điêu Tàn là bước vào một thế giới ma quỉ, kinh dị, âm u và huyền bí Tập thơ mượn những lời rên rỉ, khóc than nghẹn ngào, chất chứa bao u uất lẫn căm hờn của một dân tộc bị diệt vong để bộc lộ lòng yêu nước một cách kín đáọ
_
Bài thơ tình của Chế Lan Viên
Chế Lan Viên là nhà thơ không làm nhiều thơ tình so với các nhà thơ khác “Tình
ca ban mai” là trường hợp hiếm hoi Ông làm ít thơ tình, nhưng hay Bài này có thể nói là một bài thơ tình đặc sắc, chẳng phải chỉ so với những bài khác của ông mà
so với thơ tình hay của các nhà thơ Việt Nam khác
Tình ca ban mai
Em đi như chiều đi
Gọi chim vườn bay hết
Em về tựa mai về
Rừng non xanh lộc biếc
Em ở trời trưa ở
Trang 2Nắng sáng màu xanh che
Tình em như sao khuya
Rãi hạt vàng chi chít
Sợ gì chim bay đi
Mang bóng chiều đi hết
Tình ta như lộc biếc
Gọi ban mai lại về
Dù nắng trưa không ở
Ta vẫn còn sao khuya
Hạnh phúc trên đầu ta
Mọc sao vàng chi chít
Mai, hoa em lại về…
Cái chủ thể cảm xúc của bài thơ là anh, là chàng trai, là người đàn ông Chàng trai
đã đề cao tới mức như là tuyệt đối hóa vai trò của người con gái trong đời sống tinh thần của mình Có em như là có tất cả Em đi rồi cũng đồng thời mang theo cả
sự sống đi luôn:
Em đi như chiều đi
Gọi chim vườn bay hết
“Em đi” là cụ thể “Chiều đi” là trừu tượng Lấy cái trừu tượng để ví với cái cụ thể
là ngược Thường thì người ta phải nói ngược lại, tức là “chiều đi” như “em đi” Buổi chiều đi, tức là sang đêm, mang theo bầy chim trong vườn bay hết Vậy trong vườn còn lại gì? Chỉ còn lại vườn cây trong đêm tối Không còn âm thanh (tiếng chim), không có màu sắc (đêm tối không nhìn thấy gì dù trong vườn có cây, hoa – chỉ là một màu đen của đêm) Cuộc sống như vậy thì tẻ ngắt, u tối Đó là vì “em đi” Hai câu thơ đầu gợi âm điệu như một nguồn ánh sáng vụt tắt Nhưng đến hai câu tiếp thì ánh sáng lại bừng lên bởi “mai về” – tức là ban mai trở lại, cũng là bởi
“em về” đã mang theo điều đó:
Em về tựa mai về
Rừng non xanh lộc biếc
Nếu “em đi” khiến anh mất tất cả, khiến anh cảm thấy cuộc sống như vô nghĩa thì khi “em về”, anh lại như thu lượm được tất cả, mà đầy đặn, tràn trề hứa hẹn, bởi sự sống dồi dào Đó là cả một “rừng non xanh lộc biếc” Trẻ trung, căng tràn nhựa,
Trang 3mơn mởn, tơ non Đó là sức trẻ, là tình yêu Dẫu những người đang yêu nhau có thể đã qua tuổi trẻ – với nghĩa đen – thì họ vẫn cứ đầy sức trẻ
Em đi, em về Nhưng em có lại đi nữa không? Đó là băn khoăn, nỗi lo lắng của chàng trai Và chàng mong em mãi ở lại trong đời sống của chàng Khi ấy:
Em ở, trời trưa ở
Nắng sáng màu xanh che
Em ở bên anh thì cuộc đời anh sẽ yên ổn, dịu mát như mỗi buổi trưa nắng được chở che bởi tán lá xanh Có lá xanh che, nắng sẽ dịu, anh sẽ thấy mát Ở trên, tác giả đã nói đến buổi chiều – buổi chiều phải sống trong sự vô nghĩa bởi “em đi” mang theo bầy chim vườn, rồi nói buổi ban mai khi “em về” thì đời anh lại bừng lên, tràn sức sống Còn buổi trưa? Anh cần sự dịu mát, bình yên Đến nay, tôi vẫn băn khoăn không hiểu nhà thơ viết “xanh tre” hay “xanh che”? Có văn bản in tre, lại cũng có nhiều văn bản in che
Hồi Chế Lan Viên còn sống, trong một lần gặp ông ở TP Hồ Chí Minh, tôi đã quên không hỏi ông chi tiết này Bởi tôi thấy cả hai từ đều có nghĩa Tre với nghĩa danh từ là ánh nắng rực rỡ làm sáng thêm màu xanh những cây tre Còn che với nghĩa động từ thì có ý nghĩa như đã nói Nhưng tôi cảm thấy có lẽ “xanh che” thì hơn Hy vọng điều này sẽ có dịp được sáng tỏ nếu tìm được bút tích bản thảo viết tay của tác giả còn lại
Chàng trai đề cao vai trò của cô gái trong đời sống tinh thần của mình đến nỗi miêu
tả tình yêu của nàng đẹp ngoạn mục, huyền diệu như những ngôi sao khuya trên bầu trời tựa hồ này đặc muôn hạt vàng được rắc:
Tình em như sao khuya
Rãi hạt vàng chi chít
Tình yêu đích thực, cao đẹp, cao thượng bao giờ cũng lạc quan, tràn đầy niềm tin cho dù người trong cuộc có thể buồn, nhớ, giận hờn, thậm chí có thứ tưởng như bế tắc, tuyệt vọng do hiểu lầm nhau Bởi vì bản chất của tình yêu là luôn hy vọng vào những điều tốt đẹp nhất Không phải ngẫu nhiên Chế Lan Viên xây dựng tứ thơ tình gắn với thời gian buổi sáng, lúc ban mai Và tên bài thơ là “Tình ca ban mai”,
âm hưởng toàn bài toát lên vẻ sáng sủa, quang đãng, long lanh, rực rỡ của nắng, của màu xanh, của lộc biếc – toàn những hình ảnh chứa chan sức sống Có lẽ mọi
hy vọng tốt đẹp nhất của hai người trong cuộc được dồn vào hai câu thơ có thể coi như đỉnh điểm của toàn bài:
Trang 4Tình ta như lộc biếc
Gọi ban mai lại về
Và cuối cùng, tác giả kết bài bằng một câu buông lửng: “Mai, hoa em lại về”…
Cả bài chẳng hề nói gì đến hoa mà cuối cùng lại nhắn gửi như vậy có chút gì đó rất riêng tây, “bí mật” của nhà thơ chăng? Em tên là Mai, là Hoa – thật cụ thể – một cô gái nào đó ngoài đời bước vào thơ của thi sĩ chăng? Có thể lắm Và cũng có thể không phải Chỉ là một chút mập mờ, úp mở cho có vẻ hư hư, thực thực, gây sự chú ý cuối cùng cho người đọc lúc khép lại bài thơ Tất cả những điều đó không quan trọng Chỉ biết bài thơ mở ra rất nhiều Và tình yêu của đôi lứa như được chắp cánh từ ba dấu chấm lửng cuối cùng của bài thơ
Nguyễn Đình San - Văn nghệ Công an