MỤC TIÊU BÀI HỌC: - Kiến thức: Thấy được vẻ đẹp tâm hồn của người tù cách mạng Hồ Chí Minh: dù hồn cảnh khắc nghiệt đến đâu vẫn luơn hướng về sự sống, ánh sáng.. Vẫn trong hồn cảnh gơng
Trang 1soạn: Nguyễn Thị Lụa
Ngày soạn: 9/2/2012
Tiết: 85
Bài dạy: Đọc văn CHIỀU TỐI ( Mộ) –
Nhật kí trong tù - Hồ Chí Minh
I MỤC TIÊU BÀI HỌC:
- Kiến thức: Thấy được vẻ đẹp tâm hồn của người tù cách mạng Hồ Chí Minh: dù hồn cảnh khắc nghiệt đến đâu vẫn luơn hướng về sự sống, ánh sáng
Cảm nhận được bút pháp tả cảnh ngụ tình vừa cổ điển vừa hiện đại của bài thơ
- Kĩ năng: Phân tích tác phẩm thơ tứ tuyệt
- Tư tưởng, liên hệ thực tế, giáo dục: Lịng yêu thương con người và cảnh vật Nghị lực vượt lên hồn cảnh, tinh thần lạc quan
II CHUẨN BỊ:
1/ Chuẩn bị của GV:
- SGK, SGV, TLTK, Thiết kế bài học, ĐDDH, phiếu học tập
- Tổ chức giờ dạy theo phương pháp , gợi mở, phát vấn, nêu vấn đề, kết hợp tiến hành thảo luận
2/ Chuẩn bị của HS:
Chuẩn bị bài theo sự hướng dẫn của GV: Đọc Sgk, văn bản, chú thích; đối chiếu nguyên tác, dịch nghĩa, dịch thơ phát hiện những điểm khác nhau để hiểu bài thơ sâu sắc hơn
* Tư liệu: Nhật kí trong tù
Giảng văn văn học Việt Nam
III HOẠT ĐỘNG DẠY HOC:
1 Ổn định tổ chức: Kiểm tra sĩ số HS
2 Kiểm tra bài cũ: (5’) Đọc thuộc bài “ Đây thơn Vĩ Dạ”, phân tích nội dung khổ 1?
3 Giảng bài mới:
* Giới thiệu: Trong chuỗi hành trình chuyển lao đầy khổ ải qua gần 30 nhà tù thuộc tỉnh Quảng Tây
(TQ), Hồ Chí Minh đều cĩ thơ ghi lại những cảm xúc của mình “Chiều tối” (Mộ) là bài thơ thứ 31 trong tập Nhật kí Vẫn trong hồn cảnh gơng cùm, xiềng xích nhưng bài thơ lại khơng một lời than vãn, xĩt xa
mà trái lại là nét hoan ca về cuộc sống, về con người, biểu hiện một tâm hồn hết sức đẹp đẽ, một nhân cách lớn lao của Hồ Chí Minh
TIẾN TRÌNH TIẾT DẠY
T
7
’ HĐ1: Hướng dẫn tìm hiểu khái quát.
Em hãy nêu xuất xứ và
hồn cảnh sáng tác bài thơ?
Bài thơ số 31 trong tập
“N.K.T.T” được Bác sáng
tác vào một chiều cuối thu
năm 1942 trên chặng đường
đày ải đầu tiên
HĐ1:
- HS trả lời
- (“Tết song thập bị giải đi Thiên Bảo, Đi đường, Chiều tối, Đêm ngủ ở Long Tuyền, Điền Đơng”)
I.Đọc - hiểu khái quát:
1/ Hồn cảnh sáng tác:
- Trích trong “Nhật ký trong tù”
- Bài thơ số 31, được Bác sáng tác vào một chiều cuối thu năm 1942 trên quãng đường chuyển lao từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo giữa một vùng rừng núi, lúc trời sắp tối
- Đây là bài thứ 3 trong chùm thơ 5 bài viết trong hồn cảnh này
Đọc diễn cảm: phiên âm,
bản dịch;
Nêu chủ đề bài thơ?
- HS phát biểu chủ đề 2/Chủ đề: Bài thơ cho thấy sự rung
động tinh tế trước thiên nhiên, một tấm lịng nhân hậu đối với con người và một tâm hồn giàu niềm tin và nghị lực, luơn hướng về sự sống, ánh sáng và tương lai 3
0 HĐ2: Hướng dẫn đọc – hiểu chi tiết HĐ2: Hướng dẫn đọc -hiểu: II Đọc – hiểu chi tiết1/ Hai câu đầu: Cảm nhận về cảnh
Trang 2soạn: Nguyễn Thị Lụa
’ Ở hai câu thơ đầu, tác giả
miêu tả những gì? Những
hình ảnh nào giúp chúng ta
hiểu được điều ấy ?
Trong thế giới thẩm mỹ cổ
điển phương Đơng, hình
ảnh ấy gợi lên ý niệm gì?
- GV minh hoạ:
Chim hơm thoi thĩt về rừng
(N.D)
Ngàn mai giĩ cuốn chim bay mỏi.
( BHTQ)
Chim nghiêng cánh nhỏ bĩng
chiều sa (HC)
“Thiên sơn điểu phi tuyệt
Vạn kính nhân tơng diệt
Cơ thuyền xuy lạp ơng
Độc điếu hàn giang tuyết
Cánh chim trong thơ Bác cĩ
gì mới mẻ, gần gũi ?
Hs trả lời
Cảnh chiều tối nơi miền sơn cước
Hai hình ảnh: cánh chim mỏi mệt, chịm mây cơ đơn.
Cảnh chiều buơng thường gợi cảm xúc buồn
Tác giả đã đưa cánh chim từ thế giới siêu hình “phi tuyệt, phi tận” về thế giới hiện thực với cái nhìn tinh tế yêu thương, trìu mến Đĩ là sự đồng điệu với cảnh của một người tù sau một ngày lê bước đường giải lao hàng trăm cây số
thiên nhiên
Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ Chịm mây lơ lửng giữa tầng khơng.
- Cảnh chiều buơng gây cảm giác buồn:
- Hai hình ảnh: cánh chim mỏi Chịm mây cơ đơn
+ Cánh chim: (biểu tượng, ước lệ) mang
ý niệm khơng gian, thời gian chiều xuống, buồn Cánh chim bay về tổ ấm,
về rừng cây tìm chỗ ngủ, cánh chim giữa đời thường
Chi tiết nghệ thuật thuần tuý gợi tả cảnh chiều và cánh chim mỏi trong sự
cảm thơng là liên tưởng của cái “tơi”
trữ tình
Trong chiều sâu tình yêu thiên nhiên của Bác chính là lịng yêu thương sự sống, là cảm quan của một trái tim nghệ
sĩ
Em hay phân tích câu thơ
thứ hai?
Như vậy qua cách miêu tả
của tác giả, người đọc cảm
nhận được điều gì về khung
cảnh ở đây?
Ngàn năm mây trắng bây
giờ cịn bay ( Thơi Hiệu)
Tầng mây lơ lửng trời xanh
ngắt ( Nguyễn Khuyến)…
Đằng sau tâm trạng ấy, ta
bắt gặp nét đẹp gì trong tâm
hồn thi nhân?
- HS phân tích, đối chiếu với nguyên tác:
(Cơ vân mạn mạn khơng
phải chịm mây troi nhẹ,
mà chịm mây lẻ loi, cơ đơn lơ lửng giữa tầng khơng)
Bức tranh chiều tối nơi miền sơn cước mở ra mênh mơng bát ngát, gợi khơng khí êm ả thanh bình
+ Hình ảnh chịm mây cơ lẻ:
( “Cơ vân độc khứ nhàn” L.B.)
- Nghệ thuật: lấy điểm để nĩi diện, cái hữu hạn để nĩi cái vơ hạn
Bút pháp chấm phá Chịm mây quen thuộc trên trời cao trơi nhẹ, chậm giữa bầu trời gợi cái cao rộng, trong trẻo, êm ả của buổi chiều thu
Bức tranh chiều tối nơi miền sơn cước mở ra mênh mơng bát ngát, gợi khơng khí êm ả thanh bình
* Những hình ảnh: cánh chim, chịm mây Quen thuộc mà cổ kính, gợi ta hình dung rõ nét cảnh chiều buồn cơ đơn, phù hợp với tâm trạng nhưng thanh tao, khống đạt
Tâm hồn nhà thơ giao hồ với cảnh vật cũng thanh cao và khống đạt
- GV nĩi thêm từ bút pháp
cổ điển Bác chuyển sang bút
pháp hiện đại
Con người trong văn
chương cổ điển ntn? Trong
thơ Bác ra sao?
- GV dẫn hai câu thơ
“Lom khom dưới núi tiều vài chú
Lác đác bên sơng chợ mấy nhà”
(B HTQ)
- HS ghi nhớ
-> Mờ nhạt: ngư, tiều, canh, mục (thẩm mĩ của VHTĐ))
2/ Hai câu cuố i: Cảm nhận về cuộc sống, con người.
Cảnh sinh hoạt con người
- Hình ảnh cơ em xĩm núi là hình ảnh trung tâm của bức tranh chiều tối + Câu thơ đơn sơ giản dị nhưng lung linh đẹp lạ thường: vẻ đẹp tốt lên từ sự trẻ trung khoẻ khoắn, sống động của cơ gái đang lao động miệt mài, vất vả
Trang 3soạn: Nguyễn Thị Lụa
“Gác mái ngư ơng về viễn phố
Gõ sừng mục tử lại cơ thơn”
Con người trong thơ Bác
tràn đầy sức sống
Em cĩ nhận xét gì về nghệ
thuật trong hai câu cuối?
Phân tích hiệu quả nghệ
thuật?
Hình ảnh lị than rực hồng
cĩ ý nghĩa ntn?
GV bình: Nét tinh tế trong
ng tác là Bác cĩ nĩi tối
nhưng khơng dùng một chữ
tối nhờ hình ảnh lị than rực
hồng
Hình ảnh thiên nhiên, con
người trong cảm nhận của
Bác gần gũi, yêu thương
“Cĩ thể nĩi, Hồ Chủ Tịch là
một người rất giàu tình
cảm vì giàu tình cảm mà đi
cách mạng Trong thế giới
tình cảm bao la của người
cĩ một chỗ dành cho tình
cảm gia đình Bài “ Chiều
tối” cho ta thấy niềm ước
mơ thầm kín đĩ trên hành
trình cách mạng lớn lao
của Người.”
(Phạm Văn Đồng)
Giọng điệu của hai câu thơ
này cĩ gì khác so với hai
câu đầu?
Con người trong thơ Bác tràn đầy sức sống
- HS suy nghĩ, trả lời
Cảnh chiều tối mà lại thắp lên trong lịng người ngọn lửa ấm áp của niềm tin yêu cuộc đời
> Hai câu đầu với giọng điệu hơi trầm buồn (vì mất
tự do) nhưng đến hai câu sau giọng thơ tự nhiên thay đổi khác (vui tươi)
+ Cơ gái miệt mài xay ngơ:
“ma bao túc”
“bao túc ma hồn”
(nghệ thuật láy vắt dịng, đảo ngữ)
- Diễn tả động tác lao động nặng nhọc, đều của cơ gái xay ngơ
- Sự kiên nhẫn bền bĩ, đời sống vất vả cần cù của cơ gái lao động
Gợi sự lặp lại liên tục của vịng quay, diễn tả sự vận động của thời gian
- Hình ảnh: lị than đã rực hồng + “hồng” điểm sáng tồn bài thơ (“nhãn tự”- con mắt thơ) làm cho bức tranh chiều tối sáng ngời ấm áp
+ Hình ảnh lị than đã rực hồng: Sự vận động thời gian : cánh chim chịm
mây chiều tối rực hồng “ trời tối thì lị than rực hồng” Chiều vắng
êm ả đã nhường cho đêm tối ấm áp, mang lại thần sắc cho tồn cảnh, đem lại niềm vui sức sống cho người tù đang cịn cất bước trên con đường gian khổ
Đây cũng là một biểu hiện của sự khát khao mái ấm gia đình hạnh phúc Cảnh chiều tối mà lại thắp lên trong lịng người ngọn lửa ấm áp của niềm tin yêu cuộc đời
3
’
HĐ3: Củng cố
- GV hướng dẫn HS tổng
kết
GS NĐM cho rằng: Thơ Bác
là tiếng nĩi tâm hồn sâu kín
nhất, là cá tính và tính cách
của Người Tìm hiểu thơ Bác
là được tiếp xúc với con người
vĩ đại ấy, được trực tiếp soi
vào thế giới tâm hồn rộng lớn
ấy để hấp thụ những tư tưởng,
tình cảm ở dạng cụ thể, tinh vi
mà sống động Cuộc đời ấy,
tâm hồn ấy phong phú, sâu sắc
nên văn thơ cũng hết sức sâu
sắc
HĐ3:
HS nghe
Củng cố
- Tình yêu thiên nhiên cuộc sống; Ý chí vượt lên hồn cảnh khắc nghiệt, luơn hướng về sự sống và ánh sáng
- Bài thơ là sự kết hợp hài hồ giữa chất
cổ điển và hiện đại
+ Cổ điển: đề tài, thể thơ, hình ảnh thơ,tính hàm súc, tượng trưng…
+ Hiện đại: sự vận động của tứ thơ, hình ảnh thơ,: từ bĩng tối ra ánh sáng; tâm hồn tư duy nghị lực mới mẻ, khoẻ khoắn của nhà thơ
- Ngơn ngữ hàm súc, cĩ sức gợi lớn
- Hồn thơ bay bổng vượt lên trên buồn khổ hồ hợp với thiên nhiên, yêu quí thiết tha những mảnh đời lao động
Cho nên tìm hiểu thơ Bác là cả một quá trình khám phá khơng ngừng:
“Giọng của Người khơng phải sấm trên cao
Ấm từng tiếng thấm vào lịng mong ước
Trang 4soạn: Nguyễn Thị Lụa
Con nghe Bác tưởng nghe lời non nước Tiếng ngày xưa và cả tiếng mai sau.” (TH)
Dặn dị: - Học thuộc lịng bài thơ (phiên âm + bản dịch)
- Sự kết hợp giữa bút pháp cổ điển và bút pháp hiện đại
- Vận động của tứ thơ? Chất thép và tình được hiểu ntn qua bài thơ
này? Soạn bài: “Từ ấy” này? Tố Hữu
Tham khảo:
Khác với những bài kia, “ Mộ ” ( Chiều tối ) khơng chi kể những nỗi khổ dọc đường, mà là một bài thơ tức cảnh, một bức tranh chấm phá về thiên nhiên gặp trên đường đi Nhan đề bài thơ đã thuyết minh cái thời điểm sáng tác, cái thời điểm nhà thơ cảm nhận thế giới xung quanh, nảy ra thi hứng Đĩ là lúc chiều tối Đây là cái thời điểm giao thời giữa ngày và đêm, tức là những nỗi khổ nhọc nhằn của một ngày Bác bị giải đi chưa qua và những nỗi khổ nhọc của một đêm sắp đến
NGỤC TRUNG NHẬT KÍ - Hồ Chí Minh
RÚT KINH NGHIỆM:
………
………
………
………
MỘ
(Chiều tối)
Yêu cầu cần đạt
- Hiểu được vẻ đẹp tâm hồn (lịng yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, yêu con người), bản lĩnh tinh thần cao cả( vượt lên hồn cảnh đau khổ của bản thân), tâm hồn thi sĩ nhạy cảm và dạt dào cảm xúc của người tù chiến sĩ, nhà thơ Hồ Chí Minh.
Trang 5soạn: Nguyễn Thị Lụa
- Nắm được nghệ thuật tả ngoại cảnh để tự biểu hiện, ngơn ngữ thơ hàm súc; hình tượng và ngơn ngữ thơ vừa cổ điển vừa hiện đại.
- Nhận thức, đánh giá được vẻ đẹp của thơ Hồ Chí Minh, trên cơ sở đĩ càng thêm yêu quý Người
và thơ văn của Người.
Nội dung kiến thức
1 Bài thơ được sáng tác trong thời gian gian khổ nhất của Bác trong 14 tháng bị giam giữ tại nhà tù
Tưởng Giới Thạch Hơn nữa, Bác lại làm thơ trên đường chuyển lao từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo vào một buổi chiều tối Đây là bài thơ thứ 31 trong số 135 bài thơ của “Nhật kí trong tù”
2 Về văn bản
Đối chiếu nguyên tác và bản dịch thơ thì thấy câu 1 dịch đạt, câu 2 khơng dịch được chữ trong cơ vân, từ mạn mạn dịch là nhẹ# thì nhẹ quá, nên dịch là chầm chậm hoặc lững lơ# Câu 3 : Thừa chữ tối Câu 3,4 : Chỉ lặp lại được một chữ xay : khơng thể hiện được biện pháp điệp ngữ chuyển tiếp (điệp ngữ vịng) : ma bao túc – bao túc ma Câu 4 : nhịp ngắt cuả nguyên tác là 4/3 phù hợp hơn nhịp 2/5 trong câu
dịch (diễn tả sự bùng lên nhanh, mạnh cuả ngọn lửa)
- Bố cục của bài thơ :
+ Câu 1, 2 : Sự chia sẻ cảm xúc với thiên nhiên buổi chiều nĩi lên tâm hồn nhạy cảm, lịng yêu thiên nhiên của chủ thể trữ tình
Ngồi ra, cịn cảm nhận được sự bình tĩnh về tinh thần, sự thư thái về tâm hồn cuả chủ thể trữ tình qua hình ảnh chim trở về tổ, đám mây trơi lững lờ trên bầu trời
+ Câu thơ 3, 4 : Con người xuất hiện trở thành trung tâm cuả thế giới nghệ thuật
Khi con người xuất hiện, ánh sáng và hơi ấm bùng lên, cảm giác cơ đơn, mệt mỏi thống hiện trong hai câu thơ trước tan biến
3 Bài thơ vẽ cảnh chiều tối nơi núi rừng – buồn vắng mà vẫn ánh lên sự sống ấm áp của con người,
qua đĩ bộc lộ một tâm hồn thi nhân nhạy cảm trước vẻ đẹp thiên nhiên, một tấm lịng nhân hậu đối với con người, một phong thái ung dung luơn hướng về sự sống, ánh sáng và tương lai
3.1 Cảnh chiều tối là một đề tài quen thuộc của văn chương Khung cảnh buổi chiều về tối thường
gợi lên chất thơ đặc sắc, cho nên buổi chiều đã đi vào bao áng thơ cổ kim, làm nên những vần thơ tuyệt tác Thơ chiều cổ điển thường man mác một nỗi buồn đìu hiu hoang vắng trong sự tàn tạ của thời gian, hoặc trĩu nặng nỗi buồn tha hương lữ thứ…
3.2 Hai câu thơ đầu là một bức tranh chiều đầy chất cổ điển :
Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ, Chịm mây trơi nhẹ giữa tầng khơng
Cánh chim và chịm mây là hai hình ảnh quen thuộc thường xuất hiện trong thơ chiều xưa nay Cho nên đĩ chỉ là hai hình ảnh của khơng gian mà đã mang theo ý nghĩa thời gian Trong hai câu thơ khơng
hề cĩ chữ “chiều” mà cảnh chiều đã hiện ra Bút pháp chấm phá chỉ với vài nét vẽ (bầu trời, cánh chim
và chịm mây) đã tả được cái hồn của cảnh chiều nơi rừng núi Nghệ thuật đối lập giữa cái vơ hạn là bầu
trời với cái hữu hạn là cánh chim và chịm mây làm hiện lên vẻ đẹp tĩnh lặng, mênh mơng của trời chiều
Cảnh đẹp, và thống một nét buồn Mỗi một chi tiết của cảnh đều nhuốm màu tâm trạng Cánh chim mỏi
tìm về tổ ấm, cịn người tù mỏi mệt sau một ngày đường mà vẫn chưa đến được chỗ dừng chân Chịm mây lẻ loi trơi lững lờ trên tầng khơng, cịn người tù thì cơ đơn giữa một buổi chiều nơi đất khách Hai
câu thơ đạt đến mức vi diệu của lối tả cảnh ngụ tình.
3.3 Hai câu cuối bất ngờ chuyển sang miêu tả hình ảnh con người :
Cơ em xĩm núi xay ngơ tối, Xay hết, lị than đã rực hồng
“Xĩm núi” là một hình ảnh giản dị biểu tượng cho sự sống bình yên của con người Xĩm núi như
đẹp hơn, ấm áp hơn với hình ảnh người thiếu nữ Vẻ đẹp trẻ trung đầy sức sống của người thiếu nữ, vẻ
đẹp bình dị khoẻ khoắn của tư thế lao động (xay ngơ) trở thành tâm điểm của bức tranh thiên nhiên buổi chiều Vẻ đẹp ấy càng rạng rỡ hơn bên ánh “hồng” của bếp lửa rực lên giữa chiều tối Trong nguyên tác khơng hề cĩ chữ “tối” nhưng câu thơ đã nĩi được sự vận động của thời gian từ chiều đến tối Chữ “hồng”
Trang 6soạn: Nguyễn Thị Lụa
đặt ở cuối bài thơ, soi rõ vẻ đẹp của người thiếu nữ, toả ánh sáng và hơi ấm xua đi cái buồn vắng của bức
tranh chiều tối nơi rừng núi Màu hồng ấy tràn đầy niềm lạc quan yêu đời, yêu sự sống của một tâm hồn nhân đạo cao cả luơn vượt lên cảnh ngộ của riêng mình để trìu mến nâng niu sự sống con người.
“Chiều tối” là một thi phẩm đậm đà màu sắc cổ điển mà cũng rất hiện đại, thể hiện một cách tự nhiên và phong phú vẻ đẹp của hình ảnh người tù – thi sĩ – chiến sĩ cộng sản Hồ Chí Minh
Ghi nhớ
Bài “Mộ” thể hiện bản lĩnh và tâm hồn cao đẹp của người tù chiến sĩ – nhà thơ Hồ Chí Minh : tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, ý chí vượt lên trên hồn cảnh khổ cực của bản thân Bài thơ cĩ vẻ đẹp cổ điển mà hiện đại.