Kiến thức trọng tâm - Cảm nhận được hình tượng thiên nhiên và bức tranh cuộc sống con người trong bài thơ - Vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh: dù trong hoàn cảnh khắc nghịêt đến đâu vẫn luôn
Trang 1BÀI DẠY: CHIỀU TỐI
(MỘ) – Hồ Chí Minh
-I MỤC ĐÍCH, YÊU CẦU
1 Kiến thức trọng tâm
- Cảm nhận được hình tượng thiên nhiên và bức tranh cuộc sống con người trong bài thơ
- Vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh: dù trong hoàn cảnh khắc nghịêt đến đâu vẫn luôn hướng về ánh sáng, sự sống và tương lai
- Hiểu được vẻ đẹp cổ điển và tinh thần hiện đại của bài thơ
2 Kĩ năng
- Rèn kỹ năng phân tích tác phẩm thơ trữ tình
3 Tư tưởng, thực tế
- Củng cố thêm lòng yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống lao động của con người
- Bồi đắp thêm tinh thần lạc quan, yêu đời
II PHƯƠNG PHÁP VÀ ĐỒ DÙNG DẠY HỌC
1 Phương pháp dạy học
- Phương pháp nêu vấn đề
- Phương pháp phân tích, bình giảng
- Phương pháp tổ chức tranh luận, vấn đáp
2 Đồ dùng dạy học
- Sách giáo khoa;
- Sách giáo viên;
- Sách hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức kĩ năng;
- Giáo án cá nhân;
- Một số tư liệu tham khảo khác;
- Phấn, bảng
III CHUẨN BỊ
1 Giáo viên
- Đọc SGK, SGV, TLTK
- Rút kinh nghiệm từ bài trước, soạn giáo án bài mới
- Phương án tổ chức lớp học, nhóm học
2 Học sinh
- Học thuộc bài cũ, hoàn thành bài tập đã giao ở tiết học trước.
- Đọc SGK, SBT, TLTK để củng cố bài cũ và chuẩn bị bài mới
- Soạn bài
IV HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
1 Ổn định tình hình lớp: (1 phút).
2 Kiểm tra bài cu: Đọc diễn cảm bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ và nêu cảm nhận của em về nghệ thuật
miêu tả cảnh vật của nhà thơ Hàn Mạc Tử trong bài thơ này?
3 Giảng bài mới: (42 phút)
* Giới thiệu bài: (1 phút)
Mở đầu tập Nhật kí trong tù, HCM viết:
“Ngâm thơ ta vồn không ham Nhưng vì trong ngục biết làm chi đây Ngày dài ngâm ngợi cho khuây Vừa ngâm vừa đợi đến ngày tự do.”
Đó chính là những lời tâm sự mộc mạc khiêm nhường của chiến sĩ, thi sĩ HCM trong
tập Ngục trung nhật kí Hôm nay cô trò chúng ta sẽ cùng nhau phân tích một tác phẩm cụ thể trong tập thơ, đó là bài thơ Chiều Tối Đây là một trong số những bài thơ đặc sắc nhất trong tập thơ Nhật ký
trong tù, đồng thời cũng là bài thơ tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của Bác.
*Tiến trình bài dạy: (41 phút)
Trang 26
phút
Hoạt động 1: Hướng dẫn HS Tìm
hiểu chung về tác phẩm
-Yêu cầu HS đọc kĩ phần tiểu dẫn
trong SGK
- “NKTT” được sáng tác trong hoàn
cảnh nào?
- Tập thơ được viết bằng chữ gì? Gồm
bao nhiêu bài thơ?
- Hoàn cảnh ra đời của bài thơ Chiều
tối và vị trí của nó trong toàn bộ tập
thơ Nhật ký trong tù?
- Bài thơ được viết theo thể loại nào?
- Theo em, bố cục của bài thơ nên
chia như thế nào?
- GV chốt ý: Với thể thơ tứ tuyệt, bài
thơ có thể tiếp cận theo 2 hướng
+ Theo kết cấu: đề - thực – luận – kết
+ Theo bố cục 2 phần: hai câu đầu
(bức tranh thiên nhiên); hai câu cuối
(bức tranh sinh hoạt của con người)
=> Từ đặc điểm nghệ thuật chúng ta
sẽ phân tích bài thơ theo hướng thứ
hai
- Đọc tiểu dẫn
- Trả lời
- Trả lời
- HS dựa vào phần chuẩn bị bài ở nhà và phần Tiểu dẫn (SGK) và trả lời
- HS quan sát văn bản và trả lời câu hỏi
- Trả lời
I Tìm hiểu chung
1 Tập “Nhật kí trong tù”
- Là tập nhật kí viết bằng thơ, được Bác sáng tác trong thời gian bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam từ mùa thu 1942 - 1943 tại tỉnh Quảng Tây
- Tập thơ gồm 134 bài bằng chữ Hán
2 Bài thơ “ Chiều tối”
a Hoàn cảnh sáng tác:
- Trên đường chuyển lao từ Tỉnh Tây đến Thiên Bảo cuối năm 1942, vào thời điểm cuối ngày
- Là bài thơ thứ 31 trong tập
“Nhật kí trong tù”
b Thể loại: Thất ngôn tứ tuyệt
c Bố cục:
- Hai câu đầu: Bức tranh thiên nhiên
- Hai câu cuối: Bức tranh sinh hoạt
30
phút
Hoạt động 2: Hướng dẫn HS đọc
-hiểu tác phẩm.
- GV gọi HS đọc bài thơ
- GV nhận xét hướng dẫn cách đọc
hay: Khi đọc chúng ta chú ý giọng
đọc chậm rãi, bình tĩnh, thoáng chút
tươi vui ấm áp ở hai câu cuối và
nhấn mạnh chữ “hồng”
GV đọc lại bài thơ
- Em hãy đối chiếu phần nguyên tác
và phần dịch thơ Từ đó, hãy chỉ ra
sự khác biệt giữa chúng?
- Nhận xét, chốt ý, bình thêm: Nếu
như câu thơ ở nguyên tác dựng lại cả
quá trình vận động của “chòm mây”,
“cánh chim” thì ở bản dịch thơ chỉ
thông báo cho người đọc về sự vật
đó
- Nêu không gian, thời gian được tái
hiện trong bài thơ? Em có nhận xét
gì về không gian, thời gian đó?
- HS đọc diễn cảm toàn văn phần phiên
âm, dịch nghĩa, dịch thơ
- Đọc lại hai câu thơ, tìm chi tiết và trả lời
- Trả lời
II Đọc – hiểu
1 Hai câu thơ đầu Bức tranh
thiên nhiên.
* Sự khác biệt giữa bản dịch thơ với phần nguyên tác:
- Bản dịch thơ đã bỏ mất đi chữ
“cô”: cô đơn, lẻ loi
- Bản dịch, dịch chữ “mạn mạn” (lững lờ) thành “trôi nhẹ”
=> Bản dịch chưa thật chính xác
* Bức tranh thiên nhiên
- Thời gian: Chiều tối
- Không gian: Bầu trời mênh mông -> Miêu tả từ xa, tầm nhìn bao quát, rộng lớn
Trang 3- Bức tranh thiên nhiên được vẽ ra
với những hình ảnh nào?
+ Hình ảnh cánh chim mỏi gợi ra
điều gì?
+ Hình ảnh cô vân tượng trương cho
điều gì?
+ Mạn mạn gợi ra điều gì?
- Em có nhận xét gì về hình ảnh
“cánh chim” và “chòm mây” được
tác giả sử dụng ở hai câu thơ trên?
- Mở rộng: Không phải đến HCM,
Người mới mượn h.ả cánh chim để
giải bày tâm trạng Trong thơ cổ đã
nói rất nhiều:
“Chim bay về núi, tối rồi.”
(Ca dao)
“Chim hôm thoi thót về rừng”
(Nguyễn Du)
“Ngàn mây gió cuốn chim bay mỏi”
(Bà Huyện Thanh Quan)
Ngòi bút HCM diễn tả thiên nhiên
rất chân thật, tự nhiên…
“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ”
câu thơ đầy tâm trạng Nhìn cánh
chim bay mà nhận ra vẻ uể oải của
đôi cánh chim Chỉ một cái nhìn ta
nhận ra con người đó giàu tình cảm
biết bao! Có lẽ Bác bị giải đi suốt cả
ngày quá mệt mỏi nên dễ đồng cảm
với cánh chim “quy lâm” kia.
- Trong 2 câu thơ đầu, tác giả đã sử
dụng những biện pháp nghệ thuật
nào?
- Chốt lại: Hai câu thơ mang vẻ đẹp
cổ điển, tả ít mà gợi nhiều, chỉ hai
nét phác họa mà gợi lên hồn cảnh
vật Qua đó, thể hiện bản lĩnh kiên
cường của người chiến sĩ Bởi vì nếu
không có ý chí và nghị lực, không có
phong thái ung dung tự chủ và sự tự
do hoàn toàn về tinh thần thì không
thể có những câu thơ cảm nhận thiên
nhiên thật sâu sắc và tinh tế như thế
trong hoàn cảnh khắc nghiệt của tù
đày
- Từ hai câu đầu đến hai câu cuối,
-HS trả lời
- Tìm hiểu, đưa ra nhận xét, cảm nhận của bản thân
- Trả lời
- Trả lời
- Hình ảnh (nhân hoá)
+ Quyện điểu: con chim mỏi
-> Cánh chim sau một ngày rong ruổi, trong giờ khắc của ngày tàn đang về rừng tìm nơi tổ ấm
+ Cô vân: chòm mây cô đơn
-> Đây là chòm mây mang tâm trạng,
có hồn người, cô đơn, lẻ loi và lặng lẽ
+ Mạn mạn: chậm chậm, trôi nổi,
lững lờ -> Giữa bầu trời mênh mông, cánh chim và chòm mây càng cô đơn lẻ loi
=> Hai hình ảnh “cánh chim” và
“chòm mây” vừa là ảnh thực đồng thời cũng là những hình ảnh quen thuộc trong thơ ca xưa
- Nghệ thuật:
+ Sử dụng hình ảnh ước lệ, tượng trưng, bút pháp chấm phá
+ Nhân hóa, ẩn dụ : cánh chim mỏi mệt; chòm mây
Tiểu kết: bức tranh thiên nhiên
mang màu sắc cổ điển
Trang 4mạch thơ vận động, chuyển đổi ntn?
- Treo bảng phụ:
Hai câu đầu Hai câu cuối
Khung cảnh
thiên nhiên
Bức trang đời sống con người Cảnh vật: trời
mây, chim
muông
Hình ảnh con người lao động
Không gian: núi
rừng hoang vu
Xóm núi ấm áp
Thời gian: chiều
tà
Đêm tối nhưng lại bừng sáng ánh lửa hồng
- Trung tâm của bức tranh ấy là hình
ảnh nào?
- Giảng: Trong thơ xưa, thiên nhiên
thường là trung tâm, con người ít
xuất hiện Nếu xuất hiện, con ng
càng nhỏ bé trước thiên nhiên Còn
trong thơ Bác, hình ảnh con người
trở thành trung tâm của bức tranh
Hình ảnh cô gái xóm núi xay ngô
toát lên vẻ khoẻ mạnh, nhưng cũng
thật bình dị.Nó đem lại chút niềm vui
ấm áp trong lao đông của con người
Con người ấy tuy vất vả nhưng cũng
thật tự do tự tại
- ý nghĩa của điệp vòng ma bao túc
và bao túc ma?
- So sánh câu thơ thứ ba của bản dịch
với nguyên tác?
- Giảng: Trong nguyên tác, Bác
không nói chữ tối mà vẫn gợi đc
chiều tối Nói như GS Lê Trí Viễn:
“Thời gian trôi dần theo cánh chim
và làn mây, theo những vòng xoay
của cối ngô Quay…quay mãi Và
khi cối xay dừng lại thì “lô dĩ hông”,
lò đã rực hồng tức trời tối Trời tối
thì lò rực lên.”
Đó chính là cái ý tứ kín đáo hàm súc
trong thơ Bác
- Em có cảm nhận gì về hình ảnh
“Lò than rực hồng” ?
- Đáng lẽ ra mở đầu bài thơ là chiều
xuống thì kết thúc bài thơ phải là
bóng tối lạnh lẽo Vậy mà ở đây lại
là ánh “ hồng”, là hơi ấm, ánh sáng
Em có suy nghĩ gì về hiện tượng
- Trả lời
- Trả lời
- Trả lời
- Trả lời
- Trả lời
2 Hai câu thơ cuối: Bức tranh
sinh hoạt của con người.
- Thời gian: chiều muộn -> tối
- Không gian: bầu trời -> mặt đất
- Cô em…xay ngô: Cảnh con người
lao động đời thường, bình dị, quen thuộc
-> Hình ảnh cô gái xay ngô toát lên
vẻ trẻ trung, khoẻ mạnh, đầy sức sống
- Điệp vòng: bao túc ma – ma bao túc + diễn tả vòng quay của cối ngô + nỗi vất vả của cô gái
+ sự dịch chuyển của t/g, k/g
- So sánh dịch thơ và phiên âm: Dịch chưa sát:
+ sơn thôn thiếu nữ:
+ Dịch thừa chữ “tối”
Làm mất sự kín đáo, hàm súc của ý thơ
- “Lò than…rực hồng”: ấm cúng và
hạnh phúc
“hồng” là điểm sáng thẫm mĩ, là
nhãn tự của bài thơ -> Hình ảnh thơ không tĩnh tại mà hướng đến ánh sáng, sự sống
Trang 5- Qua sự vận động của hình tượng
thơ, em cảm nhận được điều gì về
tâm trạng và vẻ đẹp tâm hồn trong
thơ Bác?
- Trả lời
- Vẻ đẹp tâm hồn: Thể hiện niềm lạc quan, yêu đời của một tâm hồn luôn hướng về sự sống, ánh sáng, tương lai Đó cũng chính là tinh thần thép của người chiến sĩ cộng sản Hồ Chí Minh
=> Tiểu kết: Bằng nghệ thuật điểm
nhãn, lấy ánh sáng tả bóng tối, Hồ Chí Minh đã vẽ nên một bức tranh sinh động về cuộc sống sinh hoạt của con người Qua đó, người đọc cũng cảm nhận được tấm lòng nhân đọa
bao la của Bác “nâng niu tất cả chỉ
quên mình” (Tố Hữu).
4 phút Hoạt động 4: Tổng kết
- Nêu giá trị nội dung của tác phẩm
Qua bài thơ, giúp em hiểu thêm điều
gì về vẻ đẹp tâm hồn của Hồ Chí
Minh?
- Nêu những nét đặc sắc về nghệ
thuật của tác phẩm?
- Trả lời
- Trả lời
III Tổng kết
1 Nội dung
- Bài thơ giúp chúng ta cảm nhận được tấm lòng nhân đạo bao cũng như tâm hồn luôn hướng tới ánh sáng, sự sống và tương lai của Bác
Cả bài thơ đã làm ngời sáng vẻ đẹp con người nghệ sĩ – chiến sĩ Hồ Chí Minh Bài thơ tuy viết về cảnh chiều tối nhưng lại thắp sáng lên trong lòng người đọc một ngọn lửa hồng ấm áp của niềm tin yêu đời
2 Nghệ thuật
- Bài thơ có vẻ đẹp giản dị mà tài hoa Ngôn ngữ hàm súc, hình tượng thơ luôn vận động, bút pháp gợi tả vừa chân thực, vừa cổ điển, vừa hiện đại
=> Chiều tối là bài thơ tiêu biểu cho
phong cách nghệ thuật của Bác
V.Luyện tập
- So sánh với khổ thơ tả cảnh chiều
hôm trong bài thơ Qua đèo Ngang
của Bà HTQ với Bức trang đời
sống con người trong thơ Người có
gì khác? Từ đó ta phát hiện gì về
cái nhìn, tâm hồn của nhà thơ?
Bước tới đèo Ngang bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Lom khom dưới núi tiều vài chú,
Lác đác bên song, chợ mấy nhà.
- Giáo dục thái độ, tư tưởng: Trong
cuộc sông, đôi lúc chúng ta vấp ngã,
- Suy nghĩ trả lời
Trong thơ Bà HTQ có bóng dáng con người nhưng thấp thoáng, mờ nhạt, nhỏ bé và thiếu vắng sự sống đang vận động Hình ảnh con người chỉ tôn thêm cái hùng vĩ, hoang sơ của đất trời thiên nhiên
Hình ảnh thiếu nữ xuất hiện làm xôn xao cả buổi chiều cô quạnh Lại
có sự vận động “ma bao túc” (xay
ngô tối) làm cho không khí buổi chiều đượm một chút náo nhiệt, hình ảnh cố giá xay ngô toát lên vẻ trẻ trung, khoẻ mạnh, đầy sức sống Cảnh chiều tối bỗng dưng có sinh khí
Trang 6thất bại Điều quan trọng không phải
là chúng ta thất bại bao nhiêu lần mà
là thái độ của chúng ta như thế nào
trước thất bại và chúng ta có đứng
lên làm lại từ được hay không Đừng
bao giờ đánh mất niềm tin vào cuộc
sống, hạnh phúc luôn chờ đợi mỗi
người ở phía trước
4 Củng cố kiến thức: (1 phút) 4.1 Qua việc tìm hiểu bài thơ, em rút ra được kết luận gì về mạch vận động của cảnh vật và tâm trạng của nhà thơ ? Gợi ý: Sự vận động của cảnh vật và sự vận động của tâm trạng con người ở hai câu đầu và hai câu cuối có gì khác nhau? Theo chiều hướng nào? 4.2 Qua bài thơ em hiểu thêm được những điều gì về con người của Hồ Chí Minh? Gợi ý: + Nhạy cảm, đồng cảm với thiên nhiên + Ý chí kiên cường vượt lên khó khăn, gian khổ để hướng tới sự sống bằng sự lạc quan, yêu thương 5 Dặn dò học sinh, bài tập về nhà: (1 phút) + Về học thuộc lòng bài thơ ( phiên âm, dịch nghĩa ) +Vận dụng kĩ năng phân tích bài thơ trữ tình, bám sát phần dịch nghĩa + Đọc – hiểu, soạn bài thơ “ Từ ấy” của Tố Hữu + Hoàn chỉnh các bài luyện tập V RÚT KINH NGHIỆM BỔ SUNG