khái niệm và cơ sở khoa học của SDTD

tài liệu cung cấp các hiểu biết ban đầu, cơ bản về các vấn đề liên quan đến khái niệm và cơ sở khoa học của sơ đồ tư duy hay bản đồ tư duy, đây là tiền đề để thực hiện các nghiên cứu về sơ đồ tư duy trong dạy học

Chương I: Cơ sở lý lu n và thực tiễn của đề tài ậ

1.1 Khái ni m và cơ sở khoa học của sơ đồ tư duy ệ

1.1.1 Khái ni m sơ đồ tư duy: ệ

Sơ đồ tư duy là một hình thức ghi chép sử dụng màu sắc và hình ảnh

để mở rộng và đào sâu các ý tưởng, là sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp, tương thích với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não giúp khám phá tiềm năng vô tận của bộ não Ở giữa sơ đồ là một ý tưởng hay hình ảnh trung tâm Ý tưởng hay hình ảnh trung tâm này sẽ được phát triển bằng các nhánh tượng trưng cho những ý chính và đều được nối với ý trung tâm Các nhánh chính lại được phân thành những nhánh nhỏ nhằm nghiên cứu chủ đề ở mức độ sâu hơn Những nhánh nhỏ này lại tiếp tục được phân thành nhiều nhánh nhỏ, nhằm nghiên cứu chủ

đề ở mức độ sâu hơn nữa… Nhờ sự kết nối giữa các nhánh, các ý tưởng cũng có sự liên kết dựa trên mối liên hệ của bản thân chúng, điều này khiến

sơ đồ tư duy có thể bao quát được các ý tưởng trên một phạm vi sâu, rộng mà một bản liệt kê các ý tưởng thông thường không thể làm được Với phương thức tiến dần từ trung tâm ra xung quanh, sơ đồ tư duy khiến tư duy cũng phải hoạt động tương tự Từ đó các ý tưởng sẽ phát triển và chẳng bao lâu các ý tưởng sáng tạo, trí tưởng tượng sẽ mở rộng và các vấn

đề sẽ được nắm bắt một cách nhanh nhất

VD: Sơ đồ tư duy bài “V t chất năng lượng” – môn Khoa học lớp 5 ậ

1.1.2 Cơ sở khoa học của sơ đồ tư duy

Roger Sperry thuộc đại học California đã công bố kết quả nghiên cứu rằng phần tiến hóa nhất của bộ não là vỏ não Những phát hiện ban đầu của ông cho thấy hai vỏ bán cầu não có khuynh hướng phân chia thành hai nhóm chức năng tư duy chính:

- Bán cầu não phải dường như trội hơn trong các hoạt động tư duy sau: nhịp điệu, nhận thức về không gian, gestalt (tính toàn thể), tưởng tượng,

mơ mộng, màu sắc và kích thước

- Bán cầu não trái dường như trội hơn ở những kỹ năng tư duy logic, ngôn ngữ, lời nói, suy luận, số, xâu chuỗi, quan hệ tuần tự, phân tích và liệt

kê Mặc dù mỗi bán cầu não có sự trội hơn ở những hoạt động tư duy nhất định, nhưng về cơ bản cả hai bán cầu đều thuần thục trong mọi lĩnh vực,và các kỹ năng tư duy mà Roger Sperry đã phát hiện được phân bố khắp vỏ não Trong nhiều năm, người ta đã quan niệm sai lầm rằng khả năng của trí nhớ là có giới hạn, cũng tương tự như một chiếc đĩa máy tính hay một ổ cứng.Tuy nhiên, một điều đã được làm sáng tỏ là trí nhớ càng được luyện tập, càng có khả năng nhớ tốt hơn Não bộ của con người có thể thực hiện

tới 100 tỷ kết nối giữa hàng triệu nơron thần kinh Khó khăn duy nhất của chúng ta là làm sao có thể nạp khối lượng thông tin đó vào bộ nhớ bằng cách đúng nhất Để hiểu được điều đó chúng ta cần nhận thức là trí nhớ dựa trên hai nguyên tắc rất đơn giản và sâu sắc: Tưởng tượng và liên kết Đây là hai nền móng cơ sở của Sơ đồ tư duy, liên quan đến việc kết hợp sử dụng màu sắc, hình ảnh, những từ đơn và những nhánh liên kết với nhau Phương pháp ghi chép truyền thống đã khiến chúng ta gạt sang một bên hai nguyên tắc vô cùng hữu hiệu này Tuy nhiên, cùng với việc nhận thức rằng tưởng tượng và liên kết chính là động lực dẫn đến thành công trong bất kỳ công việc nào, thì vai trò của những kỹ năng này cũng không ngừng được chú trọng Những gợi ý sau đây có thể được kết hợp với Sơ đồ tư duy, giúp cho việc nhớ lại các thông tin quan trọng dễ dàng hơn:

a Hiệu ứng Von Restorff

Vào năm 1933, nhà tâm lý học Hewig Von Restorff công bố một nghiên cứu tiết lộ rằng chúng ta có thiên hướng ghi nhớ một thông tin trong một danh sách nếu nó nổi bật Chẳng hạn, nếu ta có một danh sách các số, và ở giữa có một chữ cái, nhiều khả năng ta sẽ nhớ chữ cái đó – đơn giản vì nó khác với tất cả những thông tin còn lại trên danh sách Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng Von Restorff Theo cách này, ta có thể giúp chính mình ghi nhớ thông tin bằng cách khiến nó trở nên kỳ quái hoặc lố bịch Như thế,

nó sẽ nổi bật trong trí nhớ Ví dụ : học thuộc bảy màu của cầu vồng ta có câu: đời chỉ vui lúc leo cầu thang - ứng với bảy màu của cầu vồng: đỏ, cam, vàng, lục,lam, chàm, tím

b Ghi nhớ bằng hình ảnh

Một trong những cách dễ nhất để ghi nhớ là thông qua sự hình dung và hình ảnh Việc này kích thích bán cầu não phải, do đó giúp cả bộ não ghi nhớ Những bức tranh sặc sỡ dễ nhớ hơn từ ngữ, và ta có thể nhớ được bất

cứ thứ gì bằng cách liên hệ nó với một hình ảnh sống động Nếu bộ não của

ta tạo những liên kết của riêng nó, nó sẽ dễ ghi nhớ hơn vì nó đã trải qua quá trình sáng tạo của việc liên kết với một vật khác Nếu ta sử dụng trí não sáng tạo để khiến những liên hệ này lố bịch, hài hước, kỳ quặc hoặc gây sốc, thì bộ não của ta thậm chí còn nhớ những liên hệ này nhiều hơn