A MỞ ĐẦU Văn học ngay từ những ngày đầu xuất hiện đã được coi là một trong những loại hình nghệ thuật ra đời sớm nhất của nhân loại. Nên như một lẽ tự nhiên, văn học đã dành ra những tinh hoa và kinh nghiệm của mình để nuôi lớn một nền báo chí vốn có nhiều điểm chung với nó cùng chung chất liệu, cùng chung đội ngũ những người cầm bút, cùng chung đối tượng phục vụ là công chúng từ khi còn trứng nước. Báo chí Việt Nam không tách mình ra khỏi quy luật đó. Có lẽ vì ý nghĩa lớn lao đó của văn học mà trong quá trình tác nghiệp của nhà báo, chất liệu văn học được khai thác một cách tối đa và xuất hiện trong mọi thành phần của tác phẩm báo chí. Chính chất liệu văn học chứ không phải yếu tố nào khác đã góp phần tăng thêm “bút hồn” cho mỗi bài báo, tăng thêm sự hấp dẫn đối với công chúng, thổi hơi thở dân tộc và thời đại vào tác phẩm giống như nhận định của nhiều nhà nghiên cứu. Đặc biệt, tính dân tộc trong tác phẩm báo chí thể hiện rõ khi đội ngũ những người cầm bút đề cao ý thức sử dụng chất liệu văn học dân gian trong sáng tạo tác phẩm. Chất liệu dân gian được sử dụng có thể là những cốt truyện, những nhân vật dân gian, những điển tích điển cố, hay hệ thống ca dao, tục ngữ, thành ngữ trong kho tàng văn học dân gian hết sức giàu có của dân tộc Việt Nam. Là một tờ báo…….., báo Lao Động(nhật báo) cũng không nằm ngoài dòng chảy chung đó. Để lôi kéo công chúng và tăng thêm hiệu quả tiếp nhận thông tin, đội ngũ những người làm báo ở báo Lao Động đã có ý thức khai thác tối đa sức mạnh của văn học dân gian trong sáng tạo tác phẩm. Chất liệu của văn học dân gian hiện diện trong mọi thành tố của một tác phẩm báo chí. Tuy nhiên trên cái nền đa dạng ấy, đề tài này chỉ tập trung khảo sát việc sử dụng chất liệu văn học dân gian trong việc sáng tạo một thành phần tác phẩm báo chí, cụ thể là tít báo. Phạm vi khảo sát là báo Lao Động(nhật báo) tháng 10, 11, 12 năm 2009. Từ thực tế khảo sát việc sử dụng chất liệu văn học dân gian trong việc đặt tít báo Lao Động, tiểu luận sẽ làm rõ cấp độ sử dụng, phương thức sử dụng, hiệu quả thẩm mĩ mà chất liệu văn học mang lại cho tác phẩm. Đồng thời, thông qua việc khảo sát, tiểu luận cũng giải quyết nhiệm vụ đề xuất những kiến nghị, giải pháp nhằm tăng thêm hiệu quả của việc sử dụng chất liệu văn học dân gian trong việc đặt tít trên báo Lao Động. Để hoàn thành đề tài tiểu luận, người nghiên cứu đã dùng phương pháp khảo sát, thống kê, phân loại hệ thống các tác phẩm báo chí trong 3 tháng cuối năm 2009 có liên quan đến việc sử dụng chất liệu văn học dân gian trong đặt tít bài. Để có thêm cái nhìn khách quan, phương pháp so sánh cũng được sử dụng (so sánh việc sử dụng chất liệu văn học dân gian trong đặt tít trên báo Lao Động các tháng khác nhau, so sánh việc sử dụng chất liệu văn học dân gian trên báo Lao Động với việc sử dụng chất liệu văn học nước ngoài trên các báo khác) nhằm mục đích thực hiện tốt nhiệm vụ đã đề ra.
Trang 1A- MỞ ĐẦU
Văn học ngay từ những ngày đầu xuất hiện đã được coi là mộttrong những loại hình nghệ thuật ra đời sớm nhất của nhân loại Nên nhưmột lẽ tự nhiên, văn học đã dành ra những tinh hoa và kinh nghiệm củamình để nuôi lớn một nền báo chí vốn có nhiều điểm chung với nó- cùngchung chất liệu, cùng chung đội ngũ những người cầm bút, cùng chungđối tượng phục vụ là công chúng- từ khi còn trứng nước Báo chí ViệtNam không tách mình ra khỏi quy luật đó
Có lẽ vì ý nghĩa lớn lao đó của văn học mà trong quá trình tácnghiệp của nhà báo, chất liệu văn học được khai thác một cách tối đa vàxuất hiện trong mọi thành phần của tác phẩm báo chí Chính chất liệuvăn học chứ không phải yếu tố nào khác đã góp phần tăng thêm “búthồn” cho mỗi bài báo, tăng thêm sự hấp dẫn đối với công chúng, thổi hơithở dân tộc và thời đại vào tác phẩm giống như nhận định của nhiều nhànghiên cứu
Đặc biệt, tính dân tộc trong tác phẩm báo chí thể hiện rõ khi độingũ những người cầm bút đề cao ý thức sử dụng chất liệu văn học dângian trong sáng tạo tác phẩm Chất liệu dân gian được sử dụng có thể lànhững cốt truyện, những nhân vật dân gian, những điển tích điển cố, hay
hệ thống ca dao, tục ngữ, thành ngữ trong kho tàng văn học dân gian hếtsức giàu có của dân tộc Việt Nam
Là một tờ báo…… , báo Lao Động(nhật báo) cũng không nằmngoài dòng chảy chung đó Để lôi kéo công chúng và tăng thêm hiệu quảtiếp nhận thông tin, đội ngũ những người làm báo ở báo Lao Động đã có
ý thức khai thác tối đa sức mạnh của văn học dân gian trong sáng tạo tácphẩm Chất liệu của văn học dân gian hiện diện trong mọi thành tố củamột tác phẩm báo chí Tuy nhiên trên cái nền đa dạng ấy, đề tài này chỉtập trung khảo sát việc sử dụng chất liệu văn học dân gian trong việc
Trang 2sáng tạo một thành phần tác phẩm báo chí, cụ thể là tít báo Phạm vikhảo sát là báo Lao Động(nhật báo) tháng 10, 11, 12 năm 2009.
Từ thực tế khảo sát việc sử dụng chất liệu văn học dân gian trongviệc đặt tít báo Lao Động, tiểu luận sẽ làm rõ cấp độ sử dụng, phươngthức sử dụng, hiệu quả thẩm mĩ mà chất liệu văn học mang lại cho tácphẩm Đồng thời, thông qua việc khảo sát, tiểu luận cũng giải quyếtnhiệm vụ đề xuất những kiến nghị, giải pháp nhằm tăng thêm hiệu quảcủa việc sử dụng chất liệu văn học dân gian trong việc đặt tít trên báoLao Động
Để hoàn thành đề tài tiểu luận, người nghiên cứu đã dùng phươngpháp khảo sát, thống kê, phân loại hệ thống các tác phẩm báo chí trong 3tháng cuối năm 2009 có liên quan đến việc sử dụng chất liệu văn học dângian trong đặt tít bài Để có thêm cái nhìn khách quan, phương pháp sosánh cũng được sử dụng (so sánh việc sử dụng chất liệu văn học dân giantrong đặt tít trên báo Lao Động các tháng khác nhau, so sánh việc sửdụng chất liệu văn học dân gian trên báo Lao Động với việc sử dụng chấtliệu văn học nước ngoài trên các báo khác) nhằm mục đích thực hiện tốtnhiệm vụ đã đề ra
Trang 3hệ thống những yếu tố cấu thành nên văn học về cả mặt nội dung lẫnhình thức như ngôn ngữ, hình ảnh, nhân vật, cốt truyện, điển tích điển
cố, thành ngữ, tục ngữ…Như vậy cũng có nghĩa cả văn học và báo chíđều là những dòng chảy chung nguồn Chất liệu để sáng tạo nên văn họccũng chính là những chất liệu góp phần quan trọng trong việc tạo thànhtác phẩm báo chí Hay nói cách khác, chính chất liệu văn học được sửdụng trong sáng tạo tác phẩm báo chí chứ không phải chất liệu của bất
cứ loại hình nghệ thuật nào khác
C Mác đã từng viết: “Mọi hoạt động của con người đều tuân theoquy luật của cái đẹp” Nói vậy nghĩa là mọi hoạt động của con người dù
để đạt được nhiệm vụ và mục đích gì thì cũng không quên hướng tới cáiđẹp, không quên tuân theo quy luật hưởng thụ cái đẹp của con người.Nhu cầu thẩm mĩ đó theo thời gian sẽ được tích lũy và lớn dần lên cùng
sự tiến bộ của xã hội
Là một danh nhân kiệt xuất trong lĩnh vực văn hóa, cũng là mộtnhà báo tài hoa, ngay từ những năm 70 của thế kỉ 20, Hồ Chí Minh đãviết: “Ngày trước, người đọc báo chí muốn biết những việc thật, còn bâygiờ khác, các sinh hoạt đã cao hơn, người ta thấy hay, thấy lạ, thấy vănchương thì mới thích đọc”(Hồ Chí Minh, về văn hóa văn nghệ, NXB Sựthật, H, 1976, tr72) Người vận dụng quy luật hưởng thụ cái đẹp vào lĩnhvực cụ thể là báo chí Ý kiến của Người đã chỉ ra điều mà độc giả hướngđến trong nhịp sống ngày càng hiện đại là một môi trường báo chí khôngnhững trúng, đúng, mà còn phải hay
Trang 4Khi đời sống xã hội ngày càng được nâng cao, nhu cầu của côngchúng đối với tiếp nhận thông tin cũng có phần kén chọn và khắt khehơn Mục đích của người đọc khi tìm đến với báo chí không đơn giản chỉ
là tìm kiếm thông tin Mục đích của họ còn là hưởng thụ những gái trịthẩm mĩ, là giải trí thông qua hình ảnh, hình tượng, ngôn từ, nhân vật,kết cấu… Vì thế bên cạnh việc nâng cao chất lượng nội dung sự thật,báo chí cũng cần sự trợ lực của chất liệu văn học- tính thẩm mĩ- để tạohiệu quả tác động mạnh mẽ nơi người đọc, lôi cuốn sự chú ý của côngchúng
Theo quy luật đó, mọi loại hình báo chí hiện nay bên cạnh việcthực hiện tốt chức năng thông tin đều chú trọng khai thác những yếu tốthẩm mĩ Và phương pháp tối ưu nhất dường như vẫn là sử dụng chấtliệu văn học trong sáng tạo tác phẩm báo chí
Suy cho cùng, đời sống văn học đã nuôi dưỡng đời sống báo chí
từ khi mới ra đời Trong bất kì loại hình báo chí hay tác phẩm báo chínào cũng hàm chứa cả phẩm chất văn học và phẩm chất báo chí Tùytừng thể loại mà phẩm chất văn học hay phẩm chất báo chí nhiều ít khácnhau Nhưng dù sao, phẩm chất văn học cũng được coi là yếu tố cấuthành không thể thiếu của báo chí Như vậy trong báo chí vốn dĩ đã chứanhiều yếu tố thẩm mĩ của văn học Một trong những nhiệm vụ của báochí trong quá trình nâng cao chất lượng và hiệu quả tác động chỉ là tăngthêm giá trị thẩm mĩ đó mà thôi Vì thế càng ngày việc sử dụng chất liệuvăn học trong báo chí càng được khai thác tối đa
Báo chí thường sử dụng chất liệu văn học để sáng tạo mọi thànhphần của một bái báo, từ tên bài báo, tên chương trình phát thanh, truyềnhình, đến nội dung thông tin…
Theo khảo sát của nhóm tác giả cuốn “phát huy những ưu thế củavăn học trong sáng tạo tác phẩm báo chí”: sau khi khảo sát hàng ngàn sốbáo từ hàng trăm tờ báo tiêu biểu, thuộc tất cả các loại hình: báo in, báo
Trang 5phát thanh, báo hình, báo ảnh, báo mạng, với 1465 bài báo có sử dụngchất liệu văn học, nhóm tác giả chỉ ra những số liệu cụ thể sau:
Số lần sử dụng chất liệu văn học để đặt tên cho tác phẩm báo chí
là 816 lần, chiếm 56,45%, tít chính là 674 lần, tít phụ là 192 lần
Số lần sử dụng chất liệu văn học ở Sapo là 132 lần
Số lần sử dụng chất liệu văn học trong nội dung bài báo là 567 lần.Trong đó, mở đầu bài báo là 85 lần, thân báo là 324 lần, kết thúc bài báo
là 158 lần
Chất liệu văn học được báo chí vận dụng để sáng tạo tác phẩm vôcùng đa dạng, từ chất liệu văn học Việt Nam đến chất liệu văn học nướcngoài, từ chất liệu văn học hiện đại đến chất liệu văn học dân gian Sửdụng chất liệu văn học nước ngoài trong sáng tạo tác phẩm phải kể đếnbáo Bóng Đá… với việc sử dụng chất liệu văn học thần thoại Hi Lạp vànhiều báo khác Việc sử dụng chất liệu văn học Việt Nam, đặc biệt làvăn học dân gian phổ biến hơn với nhiều tờ báo khác nhau
Có thể nói mọi loại hình báo chí từ phát thanh, truyền hình, báomạng, đặc biệt là báo in đều vận dụng triệt để chất liệu văn học trongsáng tạo tác phẩm Và mọi cơ quan báo chí đều coi việc sử dụng chấtliệu văn học là “nước cờ” để nâng cao hiệu quả tác động và “kéo” ngườiđọc về phía mình Báo Lao Động cũng không tự loại mình ra ngoài sốđó
Trên thực tế, báo Lao Động đã đạt được những hiệu quả nhất địnhtrong việc tăng thêm giá trị thẩm mĩ và hiệu quả tiếp nhận cho tác phẩmđồng thời thu hút, lôi cuốn người đọc Trên các ấn phẩm của báo LaoĐộng, người đọc có thể dễ dàng nhận thấy sự vận dụng chất liệu văn họctrong mọi thành phần của tác phẩm báo chí Chất liệu văn học hiện diệntrong tít bài, sapo, thân bài, kết cấu, chú thích…Tuy nhiên để taọ được
ấn tượng ngay từ đầu đối với độc giả, đội ngũ người làm báo của báoLao Động rất chú trọng việc sự dụng chất liệu văn học trong việc đặt tít
Trang 6Chất liệu văn học nước ngoài và văn học Việt Nam hiện đại cũng được
sử dụng trong tít báo Lao Động nhưng chúng chiếm một tỉ lệ nhỏ hơn sovới chất liệu văn học dân gian Có thể nói, nếu chất liệu văn học của thầnthoại Hi Lạp xuất hiện liên tiếp trên các trang của báo Bóng Đá tạo thành
“bản sắc” trong việc đặt tít thì đối với báo Lao Động, chất liệu văn họcdân gian cũng xuất hiện nhiều và giữ vai trò chủ đạo như vậy
Thực tế khảo sát báo Lao Động tháng 10,11,12 năm 2009 đã chothấy chất liệu văn học dân gian được sử dụng để đặt tít cho một số lượnglớn tác phẩm Khảo sát tiến hành với 72 số báo trong 3 tháng cuối năm
2009 Trong đó có 64 bài sử dụng chất liệu văn học dân gian để đặt títbài Tít chính sử dụng chất liệu văn học dân gian 36 lần chiếm 56,25%.Tít xen sử dụng chất liệu văn học dân gian 28 lần, chiếm 43,75%
Chất liệu văn học dân gian được ưu tiên sử dụng có lẽ bởi bao đờinay nó đã thấm sâu vào tiềm thức mỗi người dân Việt, cả trong tâm thứcngười sáng tạo tác phẩm lẫn người tiếp nhận tác phẩm Bởi vậy nó dễ đivào lòng người, dễ nhớ, dễ lưu tâm đối với người tiếp nhận và dễ vậndụng đối với người sáng tạo
Chất liệu văn học thường thấy sử dụng trong tít báo Lao Độngphong phú, đa dạng bao gồm cả nhận vật văn học, cốt truyện văn học,điển tích điển cố…tuy nhiên nổi bật hơn cả vẫn là hệ thống thành ngữ,tục ngữ trong kho tàng văn học dân gian giàu có của dân tộc ta Đặc biệt,trong phạm vi khảo sát, chất liệu văn học dân gian được sử dụng hoàntoàn là hệ thống thành ngữ, tục ngữ
Có thể dễ dàng nhận thấy việc vận dụng chất liệu văn học dân giantrong đặt tít báo Lao Động đã tạo được những hiệu quả nhất định
II Việc sử dụng chất liệu văn học dân gian trong đặt tít báo Lao Động tháng 10, 11, 12 năm 2009
Chất liệu văn học dân gian gồm những hệ thống thành ngữ, tụcngữ, nhân vật, cốt truyện dân gian…trong kho tàng văn học dân gian của
Trang 7dân tộc Như đã nói ở trên, chất liệu văn học dân gian dễ đi vào lòng đốivới người đọc và dễ vận dụng đối với người sáng tạo Vì thế, nó được sửdụng nhiều trong mọi thành phần của tác phẩm báo chí Tuy nhiên,không ngẫu nhiên khi nó được sử dụng với tỉ lệ lớn nhất trong việc đặt títbài báo.
Nếu như trong một tác phẩm báo chí, tít bài đứng ở vị trí đầu tiênthì tầm quan trọng của nó cũng xứng đáng với vị trí đó Dù trong thể loại
và loại hình báo chí nào thì tít bài luôn giữ vai trò quan trọng Đây làthành phần tạo ấn tượng đầu tiên đối với độc giả, cũng là bộ phận đầutiên thâu tóm “bút hồn” của một bài báo Nhiều khi người đọc đến vớinội dung bài báo chỉ vì tít bài thôi thúc
Trong cuộc sống hiện đại, con người không có nhiều thời gian đểtheo dõi đời sống thông tin một cách toàn diện hàng ngày giống như mộtbữa sáng tinh thần thịnh soạn Độc giả ngày nay ít thời gian nên họ đọccũng có chọn lọc hơn Vì thế, tít bài có hấp dẫn mới lôi kéo được độc giảtheo dõi nội dung
Hơn thế nữa, đời sống báo chí luôn diễn ra trong một môi trườngcạnh tranh khốc liệt Để “kéo” được người đọc về phía mình, chỉ nângcao chất lượng nội dung thông tin thôi chưa đủ Bài báo nào cũng cần cómột tít bài thật “bắt mắt” để “đánh gục” độc giả ngay từ cái nhìn đầutiên Hay nói cách khác việc hấp dẫn người đọc ngay từ tít báo cũnggiống như đầu có xuôi, đuôi mới lọt
Tít bài muốn hấp dẫn phải có sự dụng công và tài hoa của ngườiviết trong việc thâu tóm “hồn vía” vấn đề Để được như vậy, không gì ưuthế bằng vận dụng lối nói có vần điệu nhịp nhàng, cô đọng, hàm súc, dễ
đi vào lòng người Đối với báo Lao Động tháng 10, 11, 12 năm 2009,việc lựa chọn phương thức đặt tít sao cho hấp dẫn chính là việc lựa chọn
sử dụng chất liệu văn học dân gian trong sáng tạo một thành phần quantrọng của tác phẩm báo chí- tít bài
Trang 8Khảo sát đã chỉ ra rằng, trong 3 tháng cuối năm 2009, chất liệuvăn học dân gian được sử dụng trong cả tít chính và tít xen của nhiều bàibáo Đối với tít chính, nó có tác dụng thâu tóm nội dung toàn bài mộtcách khái quát và hình tượng nhất Đối với tít xen, nó có tác dụng thâutóm nội dung toàn đoạn để làm nổi bật vấn đề được khái quát ở tít chính.Đặc biệt, có một số bài báo sử dụng chất liệu văn học dân gian trong cảtít chính và tít xen.
Trong phạm vi khảo sát, chất liệu văn học dân gian được sử dụngchủ yếu bình diện thành ngữ, tục ngữ
1 Bình diện văn học dân gian được sử dụng trong việc đặt tít báo Lao Động tháng 10, 11, 12 năm 2009
Có lẽ bất cứ ai quan tâm đến đời sống báo chí đều phải thừa nhậnrằng phần lớn những tít hay đều được rút từ những câu thành ngữ, tụcngữ
Trong 64 tít bài sử dụng chất liệu văn học dân gian trên báo LaoĐộng tháng 10, 11, 12 năm 2009, cả 64 tít đều sử dụng thành ngữ, tụcngữ Việt Nam, chiếm 100% Trong đó, tít chính sử dụng chất liệu vănhọc dân gian 36 lần, chiếm 56,25% Tít xen sử dụng 28 lần, chiếm43,75%
Thành ngữ, tục ngữ là bộ phận văn học quan trọng của văn họcViệt Nam Đây là thể loại văn học “thuần Việt”, mang tính biểu cảm cao,
dễ thấm sâu vào lòng người Chất liệu văn học này mang “hồn” của dântộc Việt Nam bao đời đã lắng sâu vào từng câu chữ Nó gần gũi và thânthuộc với bất cứ người Việt Nam nào ở mọi lứa tuổi, mọi ngành nghề,mọi vùng miền…Ngôn từ trong những câu thành ngữ, tục ngữ ấy thườngdung dị, mộc mạc và quen thuộc Là một bộ phận của văn học truyềnmiệng nên bản thân những câu thành ngữ, tục ngữ đã mang sức hấp dẫn
từ âm điệu nhịp nhàng, hình ảnh thân thuộc, gần gũi nhưng lại giàu ýnghĩa tượng trưng; nội dung dễ thuộc, dễ nhớ, cô đọng, hàm súc, dễ vận
Trang 9dụng trong nhiều tình huống khác nhau Vì thế, thành ngữ, tục ngữ được
sử dụng với tần số lớn nhất trên báo chí nói chung và trên báo Lao Độngnói riêng, đặc biệt là trong phạm vi khảo sát
Cũng vì những đặc tính nói trên mà trong phạm vi khảo sát của đềtài, có những thành ngữ được sử dụng nhiều lần nhưng vẫn phù hợp vớihoàn cảnh của bài báo Cụ thể là:
Thành ngữ gốc “như muối bỏ bể” được sử dụng 2 lần trong 2 bài
Dự án “đem con bỏ chợ”, Lưu Phong, báo Lao Động số 239, thứ
Tìm việc qua môi giới, coi chừng “tiền mất, tật mang”, Giang
Hải- Khái Trung, báo Lao Động số 226, thứ 4 ngày 7/10/2009, tr2.
Sai phạm của một số phòng khám Đông y Trung Quốc: Đừng
để người dân “tiền mất, tật mang”, Phương Ngọc, báo Lao Động số
288, thứ 6 ngày 18/12/2009, tr2.
Thành ngữ gốc “nước chảy chỗ trũng” được sử dụng 2 lần trong
2 tít báo:
Trang 10“Nước chảy chỗ trũng”, báo Lao Động số 275, thứ 5 ngày
Trong trường hợp những chất liệu văn học dân gian diễn đạt đượcmột cách khái quát nội dung tác phẩm báo chí, nó sẽ được sử dụngnguyên vẹn Ngược lại nó sẽ được lược bớt thành phần, thêm vào mộtvài yếu tố, hoán đổi các thành phần hay sáng tạo nên những hình ảnhmới dựa trên những chất liệu cũ Tất cả những việc làm đó nhằm mụcđích duy nhất là nâng cao hiệu quả tiếp nhận Tuy nhiên dù sử dụngkhông nguyên dạng, mọi sự sáng tạo đều bắt nguồn từ chất liệu văn họcdân gian, phát huy ưu thế của chất liệu văn học dân gian trên cơ sở lấy
đó làm gốc
2.1 Giữ nguyên dạng
Đây là hình thức mượn nguyên bản một câu thành ngữ, tục ngữhay nhân vật dân gian vào làm tít bài, biến chất liệu văn học dân gian đóthành thành phần cụ thể của bài báo Khi sử dụng hình thức này, người
Trang 11viết sẽ không phải dụng công trong việc sáng tạo thành phần mới vì bảnthân những chất liệu đó đã đủ độ cô đọng, hàm súc Công việc của ngườiviết lúc này là lựa chọn chất liệu văn học dân gian cho phù hợp với nộidung tác phẩm Tuy nhiên đó cũng là việc không hề đơn giản, đòi hỏingười viết phải có vốn hiểu biết phong phú về kho tàng văn học dân gian
để vận dụng cho vừa đúng, vừa hay
Trong 72 số báo đã khảo sát với 64 bài báo sử dụng chất liệu vănhọc dân gian trong đặt tít, có 17/64 bài sử dụng nguyên dạng chất liệuvăn học dân gian, chiếm 26,6% Trong đó có 5 tít chính sử dụng nguyêndạng chất liệu văn học dân gian, 12 tít xen sử dụng nguyên dạng chấtliệu văn học dân gian Dưới đây là những tít bài sử dụng nguyên dạngchất liệu văn học dân gian:
“Đất lành chim đậu”, Bùi Nguyên Ngọc, báo Lao Động số 223,
thứ 7 ngày 3/10/2009, chuyên trang Hà Nội.
Trong bài báo, “đất lành” chỉ đảo Hòa Bình ở hồ Bảy Mẫu Trênđảo cây cối um tùm, là nơi lý tưởng để chim, cò trú ngụ Nội dung câutục ngữ sát với hoàn cảnh và nội dung phản ánh Vì thế nó được sử dụngnguyên dạng làm tít bài
“Oan có đầu, nợ có chủ”, Dương Minh Đức, báo Lao Động số
225, thứ 3 ngày 6/10/2009, tr4.
Tác giả dụng câu tục ngữ này để nói về sự nhầm lẫn không đángxảy ra đối với một vụ kiện lớn Ông Bạch Ngọc Thạch trong vụ kiện códấu hiệu xác định nhầm tư cách bị đơn với ngân hàng TMCP XNK ViệtNam Chất liệu văn học dân gian trong trường hợp này được sử dụngnhư tiếng nói của người trong cuộc
“Lời chào cao hơn mâm cỗ”, Lư Phổ Ân, báo Lao Động số 241,
thứ 7 ngày 24/10/2009, tr7.
Trang 12“Tiền trảm hậu tấu”, xung quanh việc đổi địa điểm thi hoa hậu
thế giới 2010: thành bài gắn với hình ảnh Việt Nam, Bảo Chân, báo Lao Động số 243, thứ 3 ngày 27/10/2009, tr5.
“Kẻ ăn ốc người đổ vỏ”, báo Lao Động số 250, thứ 4 ngày
“Tiền mất, tật mang”, Nguyễn Nguyên, báo Lao Động số 266, thứ
em ở thành thị được đầu tư, chăm lo đủ điều, trong khi trẻ em miền núichỗ ăn chỗ ở, chỗ học hành cũng không được chăm lo đúng mức Sựchênh lệch đó là nguyên nhân của sự nghèo của trẻ em Việt Nam so vớitiêu chuẩn quốc tế
Trang 13“Đãi thóc chim trời”, chùm ảnh, Giang Hải, báo Lao Động số
“Phép vua thua lệ làng”, Phi Long, báo Lao Động số 291, thứ 3
lý do có thể nói việc vận dụng trên là hoàn toàn hợp lí
2.2 Không giữ nguyên dạng
Đây là hình thức sáng tạo lại trên nền tảng chất liệu văn học dângian Hình thức sử dụng chất liệu văn học dân gian này tuy không côđọng như nguyên dạng nhưng cũng mang nhiều sức gợi ở những mức độ
Trang 14sáng tạo khác nhau Hình thức này sử dụng trong trường hợp nếu dùngnguyên dạng chất liệu văn học dân gian, tít bài sẽ không đảm bảo nhiệm
vụ thâu tóm nội dung toàn bài Với việc sử dụng không giữ nguyên dạngchất liệu văn học dân gian, người rút tít sẽ phải cân nhắc nhiều hơn khiquyết định giữ lại thành tố nào, thêm vào thành tố nào, hoán đổi nhữngthành tố nào và nếu sáng tạo nên những hình ảnh mới thì phải sáng tạonhư thế nào cho phù hợp Như nhà báo Đỗ Bích Thúy, tạp chí văn nghệquân đội đã nói: “cái tên không chỉ làm đẹp mà phải bao hàm ý tưởng
mà mình muốn gửi gắm trong đó và còn phải gợi nữa” Sáng tạo lại trênnền tảng chất liệu văn học dân gian sao cho vừa phù hợp nhưng vẫnkhông mất đi ý nghĩa, vừa mới mẻ nhưng vẫn thân quen là một yêu cầukhông dễ thực hiện với người rút tít Công việc này đòi hỏi không ít thờigian và sự dụng công của nhà báo
Trên báo Lao Động, trong khi sử dụng phương thức này để đặt tít,các nhà báo cũng có sự dụng công và sáng tạo nhất định Số lượng đầubáo trong phạm vi khảo sát đặt theo hình thức này chiếm số lượng lớnhơn cả: 47/64, chiếm 73,4% Trong đó có 31 tít chính sử dụng khôngnguyên dạng chất liệu văn học dân gian, 16 tít xen sử dụng khôngnguyên dạng chất liệu văn học dân gian Sử dụng chất liệu văn học dângian không giữ nguyên dạng trên báo Lao Động trong phạm vi khảo sátthường xảy ra với chất liệu văn học là hệ thống thành ngữ, tục ngữ vàvới 4 trường hợp sau:
a Lược bớt một thành phần
Trong 47 tít bài sử dụng chất liệu văn học dân gian theo phươngthức không giữ nguyên dạng có 6 tít bài nằm trong trường hợp lược bớtmột thành phần, chiếm khoảng 12,7% Phương thức này được sử dụngkhi người viết chỉ có dụng ý dùng một thành tố của chất liệu văn học đểdiễn đạt ý cần nói Cách làm này giúp người viết có những tít bài ngắngọn hơn Nội dung vì thế cũng gợi mở hơn
Trang 15Lá rách, Lý Sinh Sự, báo Lao Động số 222, thứ 6 ngày 2/10/2009,
tr2.
Tác giả đã lấy 1 hình ảnh trong câu tục ngữ “lá lành đùm lá rách”
để chỉ tình cảnh của người nông dân Việt Nam thu nhập vốn đã thấp lạiphải đối mặt với thiên tai, dịch bệnh Lá rách vốn là hình ảnh biểu tượngcủa sự nghèo khó Việc vận dụng chỉ một hình ảnh trong chất liệu vănhọc dân gian như vậy vừa cô đọng vừa giàu sức gợi
Nghèo đôi con mắt, Quang Duy, báo Lao Động số 227, thứ 5
Thua keo này bày keo khác, Dương Hà, báo Lao Động số 243,
thứ 3 ngày 27/10/2009, tr6.
Tít bài rút gọn từ câu tục ngữ “thua keo này ta bày keo khác” đãdiễn tả trọn vẹn quyết tâm thi đỗ đại học Nông Nghiệp khoa Bảo quảnchế biến của chàng trai bị nhiễm chất độc màu da cam với mong muốn
Trang 16Tít bài này được lược bớt 1 thành phần từ câu tục ngữ “nói gần nói
xa chẳng qua nói thật” Nhưng tít bài chỉ dừng lại ở “ nói gần nóixa…”cũng chứa nhiều ẩn ý của người viết “Nói gần nói xa” miêu tảcách thổ lộ của ông V.Putin về khả năng ra tranh cử tổng thống Nga năm2012: “tôi đang cân nhắc, từ nay tới thời điểm đó còn đủ thời gian”.Người viết đánh giá đó là cách trả lời rõ mà không rõ, khẳng định mànhư không khẳng định Qua cách trả lời này, có thể hiểu ông ngầm tuyên
bố với dư luận rằng mình sẽ ra tranh cử Cách nói của ông V.Putin đúngnhư cách diễn đạt của câu tục ngữ
b Thêm vào những yếu tố mới cho phù hợp
Trong 47 tít bài sử dụng chất liệu văn học dân gian theo phươngthức không giữ nguyên dạng có 20 tít nằm trong trường hợp này, chiếm
tỉ lệ cao nhất là 42,6%
Việc thêm vào những yếu tố mới khi sử dụng chất liệu văn họcdân gian sẽ bổ sung thêm thông tin cho tít bài Trong trường hợp này, títbài sẽ dài hơn nhưng cụ thể, chi tiết hơn Những tít tiêu biểu sử dụngphương thức thêm vào những yếu tố mới như:
Sống với “màn trời chiếu đất”, Thanh Hải- Trương Tâm
Như-Trung Hiếu, báo Lao Động số 221, thứ 5 ngày 1/10/2009, tr6.
Xuất khẩu công nghệ chế biến hạt điều sang châu Phi: liệu có
“lợi bất cập hại”, Cao Hùng, báo Lao Động số 225, thứ 3 ngày
6/10/2009, tr3.
Tìm việc qua môi giới: coi chừng “tiền mất tật mang”, Giang
Hải- Khái Trung, báo Lao Động số 226, thứ 4 ngày 7/10/2009, tr2.
Tác giả bài báo có sử dụng câu tục ngữ trọn vẹn nhưng để làm rõnghĩa hơn và bổ sung thông tin mà bài báo hướng đến, tác giả đã bổ sungthêm thành phần khác để tít bài diễn đạt ý khái quát trọn vẹn hơn Bàibáo phản ánh những địa chỉ giới thiệu việc làm công khai hoạt động dùchưa được cấp phép Người tìm việc bị dụ bởi mức lương hấp dẫn, tới
Trang 17các địa chỉ ma rồi ngậm ngùi vì bị moi tiền bằng mọi cách Họ rơi vàohoàn cảnh “tiền mất tật mang”.
Tranh chấp trụ giữa viễn thông Đà Lạt và điện lực Lâm Đồng: hậu quả của một thời “mạnh ai nấy làm”, Khắc Dũng, báo Lao Động
số 236, thứ 2 ngày 19/10/2009
Bài báo xoay quanh vấn đề tranh chấp trụ giữa viễn thông Đà lạt
và điện lực Lâm Đồng Khi chôn trụ cáp 2 đơn vị không có sự thốngnhất với nhau, đúng như câu nói “mạnh ai nấy làm”của dân gian Nhưngchỉ sử dụng riêng chất liệu dân gian đó thôi thì chưa đủ để thâu tóm nộidung toàn bài Điều đó buộc người viết phải bổ sung các thành tố khácbên cạnh chất liệu văn học dân gian
Kinh doanh đa cấp: nghề “ngồi mát ăn bát vàng”?, Sơn
Lâm-Hải Phong, báo Lao Động số 237, thứ 3 ngày 20/10/2009, tr7.
Câu nói trong dân gian được dụng như một thành tố trong tít thểhiện cái nhìn phiến diện của nhiều người về nghề kinh doanh đa cấp-nghề vẫn được cho là làm như chơi nhưng mức thu nhập đáng mơ ước.Hiệu quả tác động của chất liệu văn học trong trường hợp này được nângcao hơn nhiều khi được bổ sung thêm các thành tố khác, nhất là dấu nghivấn trước khi dùng làm tít bài
Đất “không cánh mà bay”, Dương Minh Đức, báo Lao Động số
239, thứ 5 ngày 22/10/2009, tr4.
Trường hợp này tác giả chỉ cân bổ sung thêm một danh từ bêncạnh câu tục ngữ sẵn có là có một cái tít vừa hay vừa cô đọng Tít bàiphản ánh đúng tinh thần bài báo: phản ánh việc cán bộ địa phương ngụytạo chứng cứ chiếm đất của dân
Dự án “đem con bỏ chợ”, Lưu Phong, báo Lao Động số 239, thứ
5 ngày 22/10/2009, tr6.
Tương tự như trường hợp trên, tác giả chỉ thêm vào danh từ “dựán” là có một cái tít diễn đạt ý toàn bài: Dự án Nguyên Xuân tại hòn Đát