SKKN một số biện pháp nhằm giúp học sinh lớp 4,5 viết văn văn miêu tả đạt hiệu quả cao

SKKN một số biện pháp nhằm giúp học sinh lớp 4,5 viết văn văn miêu tả đạt hiệu quả cao SKKN một số biện pháp nhằm giúp học sinh lớp 4,5 viết văn văn miêu tả đạt hiệu quả cao SKKN một số biện pháp nhằm giúp học sinh lớp 4,5 viết văn văn miêu tả đạt hiệu quả cao SKKN một số biện pháp nhằm giúp học sinh lớp 4,5 viết văn văn miêu tả đạt hiệu quả cao SKKN một số biện pháp nhằm giúp học sinh lớp 4,5 viết văn văn miêu tả đạt hiệu quả cao SKKN một số biện pháp nhằm giúp học sinh lớp 4,5 viết văn văn miêu tả đạt hiệu quả cao

PHẦN I : ĐẶT VẤN ĐỀ

Như chúng ta đã biết, Tiếng việt có vai trò cực kỳ quan trọng trongđời sống cộng đồng và đời sống mỗi con người Việt Nam Đặc biệt đối vớitrẻ em, Tiếng việt càng có vai trò quan trọng Ngay từ lúc mới lọt lòng, trẻđược giao tiếp hằng ngày, hằng giờ với Tiếng việt và khi cất tiếng nói đầutiên, trẻ cũng nói lên tiếng nói của người Việt Do đó, trẻ em cần học Tiếngviệt một cách khoa học và cẩn thận để có thể sử dụng suốt năm tháng học tập

ở nhà trường cũng như trong suốt cuộc đời

Tiếng Việt là một môn học quan trọng của trường tiểu học Trong

đó phân môn tập làm văn chiếm vị trí quan trọng không nhỏ Bởi vì dạy tậplàm văn là dạy cho các em hình thành kỹ năng nói, viết, được xây dựng trênnhững thành tựu của nhiều môn học khác như tập đọc, từ ngữ, ngữ pháp, kểchuyện … tập làm văn còn góp phần bổ sung kiến thức đòi hỏi huy độngkiến thức nhiều mặt từ hiểu biết cuộc sống, rèn luyện tư duy và hình thànhnhân cách học sinh

Chương trình tập làm văn tiểu học bao gồm các thể loại như miêu

tả, tường thuật, kể chuyện, viết thư, đơn… trong đó kiểu bài miêu tả đượchọc và chiếm thời gian nhiều nhất

Tuy nhiên để giúp học sinh học tốt văn miêu tả điều quan trọng làlàm thế nào giúp cho học sinh quan sát để tìm ý cho bài văn, biết lựa chọncác từ ngữ miêu tả cho sinh động, hấp dẫn Không phải đưa ra các lời nhậnxét chung mà phải tả các sự vật, hiện tượng bằng từ ngữ sinh động, gợi cảm

Qua thực tế giảng dạy, tôi thấy phần đông học sinh lớp tôi làm vănmiêu tả gặp những khó khăn về tri thức, hiểu biết, về đối tượng miêu tả, các

em sẽ không biết miêu tả nếu như chưa được quan sát; vốn hiểu biết từ ngữchưa sâu, thấy đâu tả đó, chưa biết bôc lộ cảm xúc trong bài văn miêu tả của

mình Chưa biết cách sử dụng các biện pháp nghệ thuật trong văn miêu tả đểbài văn thêm phần hấp dẫn.

Chính vì những lẽ đó, trong năm học 2010 – 2011, 2011 - 2012 tôi

đã nghiên cứu và thực hiện “Một số biện pháp nhằm giúp học sinh lớp 4,5viết văn văn miêu tả đạt hiệu quả cao” Năm học 2012 – 2013 này, tôi tiếptục áp dụng đồng thời có bổ sung thêm một vài biện pháp đối với lớp 4,5 dotôi phụ trách hiện nay Đề tài này còn áp dụng được cho tất cả học sinh lớp4,5 ở các trường thuộc thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ

PHẦN II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I.Cơ sở lý luận:

Nhiệm vụ của phân môn Tập làm văn:

Sản phẩm của Tập làm văn là các ngôn bản ở dạng nói và dạngviết , theo các dạng lời nói, kiểu bài văn do trương trình quy định Nóicách khác, mục đính của Tập làm văn là tạo lập được ngôn bản Vì vậynhiệm vụ cơ bản của dạy học Tập làm văn là giúp cho hoc sinh tạo rađược các ngôn bản nói và viết theo các phong cách khác nhau do trương

trình qui định.Nhiệm của dạy học Tập làm văn là hình thành, phát triểnnăng lực và lập ngôn bản được phân tích thành các kỹ năng bộ phậnnhư :Xác định mục đính nói:

Ở tiểu học, phân môn Tập làm văn có nhiệm vụ rèn kỹ năng nóitheo các nghi thức lời nói, viết các ngôn bản thông thường, viết 1 số cácvăn bản nghệ thuật như kể chuyện miêu tả

Ngoài các kỹ năng để viết văn bản, mỗi loại văn bản, mỗi loạivăn bản cụ thể đòi hỏi những kĩ năng đặc thù Ví dụ: để viết văn bản miêu

tả cẩn có kỹ năng quan sát kỹ năng diễn đạt 1 cách có hình ảnh, để viếtcác văn bản kể chuyện cần có kỹ năng xây dựng cốt truyện và nhân vật,

kỹ năng lựa chọn các tình tiết/ Phân môn Tập làm văn có nhiệm vụ rènluyện những kỹ năng này

Ngoài nhiệm vụ cơ bản là rèn năng lực tạo lập ngôn bản, phânmôn Tập làm văn đồng thời góp phần rèn luyện tư duy hình tượng, từ ócquan sát đến trí tưởng tượng, từ khả năng tái hiện các chi tiết đã quan sátđược đến khả năng tư duy lô gíc của học sinh cũng được phát truyểntrong quá trình phân tích đề, lập dàn ý, viết đoạn… Quá trình sản sinhvăn bản cũng giúp cho học sinh có kỹ năng phân tích, tổng hợp, phânloại, lựa chọn

Để giao tiếp phân môn Tập làm văn khi dạy các nghi thức cũngđồng thời dạy cách cư xử đối với mọi người như sự lễ phép, lịch sự trongnói năng Để viết văn cần có những hiểu biết và tình cảm với đối tượngđược viết Phân môn tập làm văn đã tạo cho học sinh có sự hiểu biết vàtình cảm yêu mến, gắn bó với thiên nhiên , với con người và vạn vật xunhquanh: từ mội cơn mưa, một bưởi sáng đẹp trời, một em bé bị ngã, mộtphụ nữ đang gặp khó khăn đến một chú gà trống, 1 đồ vật đã thường gắn

bó… Từ đây , tâm hồn và nhân cách của con em sẽ được hình thành vàphát triển.

2.Cơ sở tâm lý giáo dục học:

Phân môn Tập làm văn là một môn học mang tính tổng hợp Nódựa trên kết quả nguyên cứu của nhiều khoa học khác nhau như : Tâm lýhọc, Tâm lý học, ngôn ngữ học, Lý luận văn học… Sau đây chúng ta đivào phân tích một số cơ sở khoa học chi phối một cách trực tiếp đến dạyhọc tập làm văn

2.1 Hoạt động giao tiếp và ứng dụng vào dạy học Tập làm văn

2.2 Dạy Tập làm văn là dạy một hoạt động: Thành tựu to lớn của tâm lýhọc Xô Viết là xác định bản chất của tâm lý và hoạt động và chỉ ra nănglực của con người chỉ được hình thành và phát triển trong hoạt động.Nóinăng là một hoạt động lời Hoạt động nói năng còn có các tên gọi khác làhoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ, hoạt động ngôn ngữ( được gọi tắt làhoạt động giao tiếp) Cũng như là hoạt động tâm lý khác, hoạt động lờinói chỉ nảy sinh khi có động cơ nói năng bởi vì: “ chúng ta nói khôngphải để nói về một cái gì đó, tác động đến một người nào đó” Chính vìvậy,công việc đầu tiên của việc dạy học tập làm văn- dạy sản sinh lời nói

là tạo ra được động cơ, nhu cầu nói năng, kích thích học sinh tham giavào cuộc giao tiếp( nói, viết)

Nghiên cứu hoạt động lời nói, người ta nhận thấy rằng cái kíchthích hành vi nói năng thường là một cái gì đó nằm ngoài ngôn ngữ.Chính vì vậy xét đến tận cùng, dạy Tập làm văn không phải bắt đầu từngôn ngữ , từ sự tổ chức hoạt động ngôn ngữ mà từ những hoạt độngsống khác ở học sinh, nói cách khác nhưỡng kính thích nói năng không

thể tách rời việc hình thành những kỹ năng sống khác, cần phải tổ chứccho học sinh trồng cây, quét dọn sân trường vào các hoạt động khác sẽtạo ra động cơ và nội dung của nói năng Để dạy Tập làm văn trước tiênphải trau dồi vốn sống của học sinh, phải dạy cho các em biết suy nghĩtình cảm đó bằng ngôn ngữ nói hoặc viết

Cũng chính vì vậy các đề bài Tập làm văn, các bài tập trong giờTập làm văn chỉ được xem là tốt khi chúng yêu cầu viết về những gì gầngũi, thân thiết với học sinh, tạo được động cơ nói năng, kích thích các emmuốn nói, viết về nội dung mà đề tài đã yêu cầu

II Thực trạng viết văn miêu tả của học sinh lớp 4,5 ở trường Tiểu học Minh Nông:

Tôi đã theo dõi kết quả khảo sát như sau:

Năm học Sĩ số GiỏiSL TL% KháSL TL% Trung bìnhSL TL% YếuSL TL%

Từ bảng số liệu trên cho thấy:

- Năm 2009 – 2010: Học sinh làm bài văn miêu tả đạt khá giỏi52%, còn học sinh trung bình yếu 48%

- Năm 2010 – 2011: Học sinh làm văn miêu tả đạt khá giỏi46,2%, học sinh trung bình yếu 53,8%

Như vậy, qua khảo sát kết quả cả hai năm cho thấy học sinh làmvăn miêu tả đạt khá giỏi chỉ trên 40%

Qua tìm hiểu thực tế ở lớp, gia đình và đồng nghiệp Tôi nhận thấynguyên nhân của tình hình nêu trên là do:

* Nguyên nhân chủ quan:

- Giáo viên còn ngại khi phải dạy phân môn tập làm văn nên khidạy còn nhiều lúng túng về phương pháp và nội dung Điều này được thể

hiện rõ qua những tiết thao giảng, dự giờ chéo phân môn tập làm văn ởtrường.

- Phương pháp dạy của giáo viên còn rập khuôn thiếu sự dẫn dắtgợi mở cho học sinh tìm ra những từ, ý hay khi miêu tả

- Giáo viên ít quan tâm đến việc hướng dẫn các em phải tả nhưthế nào để bôc lộ được nét riêng biệt của đối tượng mình đang tả để thoátkhỏi việc tả một cách khuôn sáo

- Giáo viên thường hay thiếu tranh ảnh, vật thật để hổ trợ cho các

* Nguyên nhân khách quan:

- Khả năng quan sát miêu tả còn sơ sài, học sinh chưa biết sửdụng các giác quan để quan sát, quan sát chưa theo một trình tự, thấy đâu tảđó

- Học sinh dùng từ đặt câu chưa hay, chưa biết lựa chọn từ ngữthích hợp

- Vốn từ ngữ còn quá nghèo nàn, dùng từ địa phương, diễn đạtchưa hay như nói chuyện bình thường

- Dùng văn mẫu một cách chưa sáng tạo (do sách tham khảo bántràn lan trên thị trường) các em rập khuôn theo mà chưa biết sáng tạo chọnlọc thành cái riêng của mình

- Một số học sinh trung bình, yếu viết câu chưa thành thạo nêndiễn đạt chưa mạch lạc các ý trong bài văn còn nhiều hạn chế

Từ thực tế nêu trên, để giúp học sinh học thể loại văn miêu tả đạthiệu quả cao Tôi đã tiến hành thực hiện các biện pháp sau:

1/ Hướng dẫn học sinh quan sát tìm ý

2/ Tạo điều kiện cho sinh tích luỹ vốn từ ngữ và lựa chọn vốn từngữ miêu tả qua các bài tập đọc, từ ngữ …

3/ Sử dụng một số biện pháp nghệ thuật trong miêu tả

4/ Bôc lộ cảm xúc trong bài văn miêu tả

III Các biện pháp tiến hành giải quyết vấn đề:

1/ Quan sát tìm ý:

a/ Sử dụng các giác quan để quan sát:

Dạy học sinh quan sát chính là dạy sử dụng các giác quan đểtìm ra các đặc điểm của sự vật Thường học sinh chỉ dùng mắt để quan sát,tôi hướng dẫn các em tập sử dụng thêm các giác quan khác để quan sát

Ví dụ: Dạy “quan sát một cây hoa” – ngoài mắt – ta còn sử dụng cảmũi để phát hiện ra mùi thơm của hoa Quan sát cái cặp “tôi yêu cầu họcsinh dùng tay sờ vào cặp để phát hiện ra độ sần sùi hay nhẵn bóng của dacặp, bật khoá chiếc cặp để nghe tiếng kêu của chiếc khoá (bằng tai)

b/ Hướng dẫn học sinh thu nhận các nhận xét do quan sát mang lại:

Khi trình bày kết quả quan sát, tôi yêu cầu học sinh trả lời các câuhỏi bằng nhiều chi tiết cụ thể và sử dụng ngôn ngữ chính xác gợi hình ảnh

Ví dụ: Tả con đường từ nhà đến trường

Tôi hỏi: Hai bên đường có gì? – Học sinh: Hai bên đường có câycối Đây là sự quan sát hời hợt, sơ sài

Tôi lại hỏi: Em hãy quan sát cảnh vật hai bên đường? Câu trả lời cóchi tiết hơn nhưng chưa hay, chua cụ thể Hai bên đường có nhiều cây cối,mấy chú chim kêu ríu rít trên cành

Tôi gợi ý học sinh trả lời cụ thể và chi tiết hơn: “Hai bên đườngcây cối xanh tươi, chúng nghiêng mình như cùng em tiếp bước Mấy chúchim đậu trên cành hót ríu rít nghe vui tai làm sao!”

Đồng thời,tôi cũng không quên rèn sự tinh tế khi quan sát Đó lànhận ra đặc điểm ít người nhìn thấy Tôi minh họa bằng những đoạn văn hayvào tiết lập dàn ý hoặc trả bài viết

Ví dụ: Nằm trong nhà , nghe tiếng lá rơi ngoài thềm, Trần ĐăngKhoa mới mười tuổi đã phát hiện “Tiếng rơi rất khẽ như là rơi êm”

Nhìn bà nội – Em Thanh Huyền nhận ra “Năm qua đi, tháng qua đi, tôi càng cao thẳng, bà tôi càng thấp lại” Còn em Phương Anh thì nhận xét:

“Hai má bà lại hóp, thái dương hơi nhô, tay chân có chổ bắt đầu xương xẩu, nổi gân xanh…” (trính “những bài văn chọn lọc”)

c/ Quan sát trong văn miêu tả tôi luôn hướng cho học sinh tìm ra những đặc điểm riêng biệt của đồ vật, cây cối, loài vật … và bỏ qua đặc điểm chung:

Ví dụ như nhận xét con gà trống ở nhà em phải cố tìm ra mào của

nó, lông của nó, thân hình nó … có gì khác với con gà ở hàng xóm?

Dạy “Quan sát cây bút chì” không phải cho các em thấy được màusắc, hình dáng của nó mà còn nhận ra những dòng chữ in trên vỏ và các đặcđiểm khác như có bị dính mực không? Có bị trầy không? Bị sứt không? …những đặc điểm ấy chỉ ruêng cây bút chì của em mới có

Quan sát trong văn miêu tả là làm cho học sinh cần phải nhận rađặc điểm riêng biệt Và đây là một điều hết sức quan trọng và tôi luôn luônrèn luyện cho học sinh và giáo dục cho học sinh Bởi đây là một điều bứcxúc, học sinh có thói quen làm văn rập khuôn theo mẫu Nếu như “tả con gà,

tả cái cặp” … thì tất cả mười chín học sinh lớp tôi đều có bài làm gần giốngnhau

Vì thế, khi dạy văn miêu tả, tôi luôn nhắc nhở gợi ý học sinh tìm ranhững nét riêng biệt, những tình cảm riêng biệt đối với đối tượng được tả.

Có thể những đặc điểm riêng đó đối với người khác là bình thường nhưngđối với riêng em là đặc biệt vì nó gắn bó với em bằng một kỷ niệm, một sựkiện hoặt một niềm vui, nổi buồn… nào đó

d/ Phân chia đối tượng để quan sát:

Để quan sát một cây bàng, một cây đang ra hoa hay một con gà,một bức tranh … thì tôi hướng dẫn cho học sinh cần phải phân chia các đốitượng đó thành từng bộ phận rồi lần lượt quan sát các đối tượng đó Thôngthường, có các sự phân chia đối với tả cảnh như phía trên, phía dưới,nửa phảinửa trái, phần trung tâm, bên trong, bên ngoài… Tôi thường lấy những đoạnvăn miêu tả trong các bài tập đọc để minh hoạ cho học sinh tham khảo

Ví dụ: quan sát một thị trấn ven biển Tác giả viết “Bên trong làvách đá dựng đứng, cao sừng sững Bên ngoài là biển rộng mênh mông tạothành một góc vuông vức …”(Thị trấn Cát Bà – Tập đọc lớp 4 tập 1)

Còn Nguyễn Thái Vận thì tả rừng cọ quê mình: “Thân cọ vút thẳngtrờihai, ba chục mét cao, gió bảo không thể quật ngã Búp cọ vuốt dài nhưthanh kiếm sắc vung lên Cây non vừa trồi lá đã xoà sát mặt đất Lá cọ trònxoè ra nhiều phiến nhọn dài …”(Rừng cọ quê tôi-Tập đọc lớp 4 tập 1)

Sông Đà, dãy Núi Hoà Bình…” (Đi máy bay Hà Nội – Điện Biên – Tập đọclớp 4 tập 1).

Đề bài: “Tả cái cặp” Tôi luôn hướng dẫn học sinh quan sát đặcđiểm chung của cái cặp rồi quan sát các bộ phận từ ngoài vào trong, cái cặp

có hình gì? Màu gì? Có mấy ngăn? Mỗi ngăn dùng để làm gì?…

- Trình tự thời gian : Quan sát cảnh vật, cây cối… Theo mùatrong năm Quan sát sinh hoạt con gà, con lợn… theo thời gian trong ngày:sáng, trưa, chiều

Ví dụ 1: Quan sát mặt nước biển trong ngày Nhà văn ThuỵChương viết: “Bình minh, mặt trời như chiếc thau đồng đỏ ối chiếu xuốngmặt biển, nước biển có màu hồng nhạt Trưa, nước biển xanh lơ và khi chiều

tà thị biển đổi sang màu xanh lục” (Cửa Tùng – Tập đọc lớp 4 tập 1)

Ví dụ 2: “Tả cây bàng” Trần Nguyên Đào viết: “Trước ngõ nhàLong có cây bàng, cây bàng cao, ngọn chấm mái nhà, táng xoà như chiếc ô.Mùa hè, Long thích ngồi học dưới bóng rợp của chiếc ô xanh ấy Mùa thu,thỉnh thoảng một cơn gió lướt qua làm vài chiếc lá bàng rụng xuống Longthường nhặt những chiếc lá vàng xuộm làm quạt phe phẩy hay kết thànhchiếc mũ đội đầu Sang mùa đông, trời càng lạnh, lá bàng càng rụng nhiềucho người đem về đốt sưởi…”

* Nhưng dù quan sát ở trình tự nào đi nữa tôi luôn nhắc cho họcsinh tập trung vào từng bộ phận chủ yếu và trọng tâm

f/ Sử dụng tranh, ảnh trong văn miêu tả:

(Biện pháp này năm học 2009 – 2010 tôi bắt đầu thực hiện)

Đối với thể loại văn miêu tả, đồ dùng dạy học chủ yếu cho học sinhquan sát, nghiên cứu trong giờ học là mẫu vật thật như cái cặp, quyển sách,cây hoa, con lợn… Tuy nhiên, nhiều đối tượng cần miêu tả không thể chohọc sinh quan sát trực tiếp tại lớp, mà cho học sinh phải tự quan sát tại gia

đình, ngoài xã hội (con lợn, cây chuối đang có buồng, con đường làng, vườnrau…) Song, đối tượng qua sát ngoài xã hội không có hình ảnh cho học sinhquan sát tại lớp thì giáo viên cũng gặp phải những khó khăn nhất định.

Vì vậy, khi hướng dẫn tại lớp, tôi thường căn cứ vào những đặcđiểm chung của đối tượng mà gợi mở, dẫn dắt học sinh Nhưng để gợi mởdẫn dắt có hiệu quả thì phải sử dụng tranh, ảnh giúp học sinh nhớ lại nhữngđiều quan sát từ trướng (gia đình, xã hội) Đó chính là cơ sở để cho các emsuy nghĩ, phân tích, tổng hợp lại… các đặc điểm của sự vật và rèn luyện làmbài tập làm văn

Việc sử dụng tranh, ảnh cho giờ tập làm văn cũng hết sức côngphu Tranh, ảnh phải đảm bảo các vật thể mà học sinh đã quan sát tại giađình, ngoài xã hội Có như vậy, việc sử dụng tranh, ảnh mới đem lại hiệuquả

Ví dụ 1: Để minh hoạ cho bài văn “tả con mèo” tôi cần phải sưutầm được hình ảnh nhiều loại mèo khác nhau để giới thiệu cho học sinh: mèomướp, mèo tam thể, mèo đen, mèo vàng… và những hình ảnh hoạt độngkhác nhau như: mèo đang rình chuột, mèo đang vồ mồi, mèo mẹ đang đùavới mèo con…

Ví dụ 2: Dạy bài: “Tả con đường quen thuộc từ nhà đến trường” thìtôi cũng cần có nhiều hình ảnh về: con đường làng quanh co khúc khuyủ,con đường có nhiều chiếc cầu nhỏ, đường đá đỏ hai bên toàn là tràm, chuối

… Đặc biệt, chú trọng nhiều tranh ảnh về con đường gần gũi với thực tế địaphương

Có như vậy, từ những điều mà tôi dẫn dắt học sinh quan sát ở lớp,đối chiếu với điều mà các em quan sát tại nhà, ngoài xã hội, các em cân nhắclựa chọn tình tiết diễn đạt thành bài văn

2/ Tích luỹ vốn từ ngữ và lựa chọn vốn từ ngữ: