Yếu tố phật giáo trong văn học thời lý

Về lịch sử nghiên cứu vấn đề này cũng đã có một số nhà nghiên cứu đề cập đến như: Văn học Việt Nam thế kỉ X nửa đầu thế kỉ XVIII của nhóm tác gia: Đinh gia khánh, Bùi Duy Tân, Mai Cao C

Yếu tố phật giáo trong văn học thời Lý – Trần

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Phật giáo là một tôn giáo được Thích Ca Mâu Ni (Shakyamuni) truyền giảng ở miền bắc Ấn Độ vào thế kỷ 6 TCN và nó được truyền bá vào Việt Nam qua một hành trình dài Phật giáo Việt nam trải qua nhiều biến thiên lịch sử, tồn tại trong một quốc gia chịu nhiều tang tóc chinh chiến, nhưng vẫn có những nét đặc thù riêng lẽ từ kiến trúc hội hoạ, điêu khắc, nghệ thuật, văn chương cho đến những câu hò điệu lý… đều xuất phát từ tinh hoa Phật giáo

Theo dòng thời gian người Việt nam chúng ta càng ngày càng nhận thức thấu đáo hơn về giá trị của văn hoá Phật giáo trong nền văn hoá chung của dân tộc Muốn hiểu sâu về văn hoá dân tộc không thể không hiểu sâu về văn hoá Phật giáo

Nói đến Phật giáo chúng ta không thể không nói đến Phật giáo thời Lý – Trần Đây là thời kỳ mà

có thể cho là cực thịnh nhất trong quá trình Phật giáo tồn tại ở Việt Nam Song song với sự phát triển của Phật giáo thời bấy giờ, nền văn học Việt Nam cũng được khơi nguồn từ đó

Toàn bộ những tác phẩm văn thơ Lý – Trần đều toát lên một sự giải thoát tự tại, chứa đựng những triết lý sâu xa nhưng rất gần gũi với con người Bằng những việc làm, sự nhập thể tích cựccủa các vị thiền sư, các vua quan là những Phật tử thuần thành đã đưa văn thơ Lý – Trần vào lòng dân tộc Qua những bài thơ chúng ta thấy chính phong cách sống của quý ngài đã tạo nên cái đẹp của Phật giáo với tinh thần “nhập thế mà không trụ thế” Bằng tư tưởng bình đẳng, vô ngã, vị tha các vị đã góp nhặt và thể hiện qua những áng văn thơ tuyệt đẹp Ngoài ra các ngài đã biết kết hợp chọn lọc và dung hoà các hệ tư tưởng với nhau, tìm tòi những cái riêng để tạo thành một cái chung cho dân tộc Đây chính là nét độc đáo mà chúng ta có thể tìm thấy ở thời đại Lý – Trần mà không thể tìm thấy ở một thời đại nào khác

Phật giáo Việt Nam qua những tác phẩm thơ Lý – Trần đã tự hoàn thiện Thời đại mà con người

và văn chương hợp thành một Xã hội đương đại và con người thời Lý – Trần hoà quyện vào nhau Thơ văn là quan điểm, là hiện thân của nhân dân Điều đáng nói nói ở đây là Phật giáo là quốc giáo đã hòa nhập vào lòng dân tộc, đưa đất nước song song với đạo Phật đi lên

Đọc những tác phẩm văn thơ Lý – Trần chúng ta cảm thấy có một cáo gì đó rất thâm thuý nhưng cũng rất nhẹ nhàng Tìm lại nét đẹp trong thơ Lý – Trần chính là tìm lại phong cách sống của cácthiền sư, cái đẹp đó thể hiện qua những bài thơ, những bài văn đã đi sâu vào lòng dân tộc và đó cũng chính là lý do vì sao người viết chọn đề tài này

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

2.1 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là: Yếu tố Phật giáo và Đạo giáo trong văn học trung đại

Việt Nam.

2.2 Phạm vi nghiên cứu:

Ở đề tài này, chúng tôi chỉ nghiên cứu tìm hiểu yếu tố Phật giáo trong văn học trung đại Việt

Nam Và giới hạn nó trong một thời việc nghiên cứu tìm hiểu trong phạm vi văn học thời Lý- Trần qua một số tác gia tiêu biểu

3 Lịch sử vấn đề nghiên cứu:

Văn học so sánh là bộ môn khoa học nghiên cứu các mối quan hệ giữa các nền văn học dân tộc

để tìm thấy tính quốc tế và tính dân tộc của các nền văn hóa dân tộc

Văn học so sánh có một vị trí xứng đáng trong giới học thuật của Việt Nam và cho đến nay nó vẫn là một bộ môn khoa học còn mới mẻ đối với các trường Đại học Rất ít các trường xem văn

học so sánh như một môn học, thậm chí trong các chuyên đề cao học có tính chuyên sâu thì văn học so sánh vẫn chưa quan tâm đúng mức.

Đề tài: Yếu tố Phật giáo trong văn học trung đại Việt Nam (và giới hạn nó trong một thời việc nghiên cứu tìm hiểu trong phạm vi văn học thời Lý- Trần qua một số tác gia tiêu biểu) mà chúng tôi nghiên cứu ở đây thuộc một trong những đề tài được giao xuất phát từ môn học văn học so

sánh Về lịch sử nghiên cứu vấn đề này cũng đã có một số nhà nghiên cứu đề cập đến như: Văn

học Việt Nam thế kỉ X nửa đầu thế kỉ XVIII của nhóm tác gia: Đinh gia khánh, Bùi Duy Tân, Mai

Cao Chương (Nxb: Đại học và trung học chuyên nghiệp, H, 1978); Lịch sử văn học Việt Nam –

Tập 3, 4 của nhóm tác gia: Lê Trí Viễn, Phan Côn, Nguyễn Đình Chú, Huỳnh Lý, Lê Hoài Nam

(Nxb Giáo dục, 1978); Giáo trình Văn học trung đại Việt Nam do Nguyễn Đăng Na (chủ biên,

Nxb Đại học sư phạm, 2007)…

Ngoài ra trên mạng, báo, tạp chí có một số bài viết, bài nghiên cứu có liên quan đến đề tài.Nhìn chung các bài viết trên trong một số tài liệu chí rải rác và đề cập một phần nào đó một cách khái quát nhưng vẫn chưa tổng hợp được tất cả những vấn đề chính, những nội dung tiêu biểu cụ thể Và vẫn chưa có nhiều công trình lớn đề cập đến vấn đề này

Trên cơ sở kế thừa, tiếp thu những thế hệ đi trước và sự kết hợp một số nguồn tài liệu tham khảo hiện có Chúng tôi mạnh dạn đi vào công việc nghiên cứu tìm hiểu đề tài của mình

4 Phương pháp nghiên cứu:

Trong quá trình nghiên cứu đề tài chúng tôi sử dụng một số cách tiếp cận sau:

- Phương pháp tiếp cận hệ thống:

- Phương pháp so sánh - đối chiếu:

- Phương pháp phân tích - chứng minh:

Chương hai : Yếu tố phật giáo trong văn học thời Lý- Trần

Cuối cùng là tài liệu tham khảo

*

* *

NỘI DUNG Chương 1: Những vấn đề chung 1.1.Khái quát về Phật giáo.

1.1.1.Nguồn gốc và quan điểm của Phật giáo

Phật giáo là một tôn giáo được Thích Ca Mâu Ni (Shakyamuni) truyền giảng ở miền bắc Ấn Độ vào thế kỷ 6 TCN Do được truyền bá trong một thời gian dài ra nhiều nơi đến nhiều chủng tộc nên lịch sử phát triển của đạo Phật khá đa dạng về các bộ phái cũng như các nghi thức hay phương pháp tu học Ngay từ buổi đầu, Thích Ca, người sáng lập đạo Phật, đã tổ chức được một giáo hội với các giới luật chặt chẽ Nhờ vào sự uyển chuyển của giáo pháp, đạo Phật có thể thích nghi với nhiều hoàn cảnh xã hội, nhiều dạng người, nhiều tập tục ở các thời kỳ khác nhau, và do

đó ngày nay Phật giáo vẫn tiếp tục tồn tại và ngày càng phát triển ngay cả trong các nước có nền khoa học tiên tiến như Hoa Kỳ và Tây Âu

Sự ra đời của Phật giáo trước tiên thể hiện tinh thần phản kháng của người nghèo, chống lại thuyết bốn đẳng cấp của đạo Bà la môn, tìm con đường giải thoát con người khỏi nỗi khổ triền miên trong xã hội nô lệ Ấn Độ

Phật giáo là một yếu tố tâm linh Thực chất của đạo Phật là một học thuyết về nỗi khổ và sự giải thoát Khuyên con người sống tốt đời, đẹp đạo

Nói về lý thuyết của Đạo Phật, có thể tóm tắt như sau :

+ Quan niệm về thế giới và con người :

Bản thể của vũ trụ là chân như, có có không không Các hiện tượng là vô thường, luôn luôn chuyển động Trong sự sống có sự chết, chết là điều kiện có sự sinh thành mới Thời gian là vô cùng, không gian vô tận Trong vũ trụ có đến ba ngàn thế giới, đời thì có nhiều kiếp, một tiểu kiếp có đến 16 triệu năm Và con người ở trong vòng luân hồi sinh tử

+ Về lý thuyết cứu khổ :

Phật đưa ra các vấn đề rất tinh vi và sâu sắc Trước hết là bốn điều huyền diệu gọi là Tứ Diệu Đế

là :

Khổ đế : con người có bốn cái khổ sinh, lão, bịnh, tử, rồi còn nhiều cái khổ khác nữa như oán thù

mà thường gặp nhau,yêu thương phải xa nhau, cầu như ý mà không được Tất cả những cái khổ này đều là nghiệp báo

Tập đế : nguyên nhân của bốn cái khổ trên do đâu mà có Là do chỗ con người mê muội

Diệt đế : phải biết nguyên nhân mê muội ấy, biết rồi thì phải diệt đi Diệt được thì lòng mới thanh thản, để vào cõi Niết Bàn

Đạo đế : để diệt được mê muội phải có có con đường đi cho đúng Con đường đúng ấy có tám pháp, gọi là Bát Chánh Đạo

Đấy là những điều cơ bản của Đạo Phật

1.1.2 Phật giáo ở Việt Nam

Đạo Phật từ Ấn Độ du nhập vào Việt Nam từ rất sớm, vào khoảng thế kỷ thứ II Trong những năm đầu của Công nguyên các thương nhân hàng hải ở Ấn Độ qua miền Viễn Đông để mua hànghoá, gỗ, trầm hương, vàng Đạo Phật đã theo những đoàn khách buôn bằng đường thuỷ băng qua Srilanka, Java, Indonesia, Ấn Độ và Trung Hoa Ngay từ khi mới du nhập đạo Phật đã được người Việt Nam nhìn nhận và trở thành một nền văn hóa đặc sắc của dân tộc

Trong suốt hơn hai mươi ngàn năm đất nước chúng ta chịu biết bao thống khổ vớí bao đổi thay thăng trầm, nhưng đạo Phật không vì vậy mà thay đổi Luôn đồng cam cộng khổ với vận mệnh thăng trầm của đất nước, vớí công cuộc chống ngoại xâm cũng như sự nghiệp dựng nước và giữ nước, mở mang bờ cõi Trong mọi hoàn cảnh nào Phật giáo luôn luôn có mặt trong sức sống của nền văn hoá cũng như trong công cuộc chống xâm lăng

Về quá trình du nhập và phát triển của Phật giáo từ đầu Công nguyên đến thế kỷ thứ XIV chúng

ta có thể khái quát qua các giai đoạn sau:

Giai đoạn I: Từ giữa thế kỷ thứ II đến đầu thế kỷ thứ III Có thể nói ở giai đoạn này sự du nhập của Phật giáo như một tôn giáo, mở ra hai con đường là Thiền tông và Tịnh độ tông

Giai đoạn II :Từ thế kỷ thế VI đến thế kỷ thứ X

Đây là thời kỳ Phật giáo đặt nền móng xây dựng và phát triển Với hai thiền phái chính là Tỳ Ni

Đa Lưu Chi và Vô Ngôn Thông đã khẳng định sự hiện hữu của Phật giáo như là một tôn giáo không thể thiếu trong lòng dân tộc Phật giáo đưa con người hướng đến một đời sống tâm linh thánh thiền, biết phân biệt thiện, ác

Giai đoạn III : Từ cuối thế kỷ thứ X đến cuối thế kỷXIV (tức cuối đời Trần)

Đây là thời kỳ Phật giáo phát triển cực thịnh Trong giai đoạn này có thể xem Phật giáo như là một quốc giáo của dân tộc Việt nam Điểm đặc biệt của giai đoạn này là sự thống nhất của các thiền phái và lập nên các phái Thiền ở Trúc Lâm và Yên Tử Với sự nhiệt thành của Trần Thái Tơng và Tuệ Trung Thượng Sỹ, khai sơn đệ nhất tổ là Thiền sư Hiện Quang và tổ thứ hai là Thiền sư Viên Chứng hiệu Trúc Lâm là vị thầy của vua Trần Nhân Tông được vua tôn xưng là Quốc Sư

Đạo Phật có thể nói là một tôn giáo rất dễ gần gũi, luôn uyển chuyển trong mọi thời đại, mọi tìnhhuống Thế cho nên các Thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi, Vô Ngôn Thông dù có mang màu sắc Phật giáo của Ấn Độ hay Trung Hoa nhưng khi vào Việt Nam thì nhanh chóng thể nhập, dung hoà gần gũi với đời sống dân tộc Đó cũng chính là đặc điểm nổi bật của Phật giáo trong suốt quátrình du nhập và phát triển

Phật giáo ăn sâu, bám rễ vào Việt Nam từ rất sớm Đến đời nhà Lý, nhà Trần, Phật giáo phát triển cực thịnh, được coi là quốc giáo ảnh hưởng đến tất cả mọi vấn đề trong cuộc sống Đến đời nhà Hậu Lê thì Nho giáo được coi là quốc giáo và Phật giáo đi vào giai đoạn suy thoái Đến đầu thế kỉ XVII, vua Quang Trung cố gắng chấn hưng đạo Phật, chỉnh đốn xây chùa, nhưng vì mất sớm nên việc này không có nhiều kết quả Đến thế kỉ XX, mặc dù ảnh hưởng mạnh của quá trình Âu hóa, Phật giáo việt Nam lại phát triển mạnh mẽ khởi đầu từ các đô thị miền Nam với các đóng góp quan trọng của các nhà sư Khánh Hòa và Thiện Chiếu

1.2 Văn học trung đại và một số đặc điểm

Văn học trung đại Việt Nam hình thành và phát triển theo sự hình thành và phát triển của lịch sử dân tộc Nó chính thức ra đời vào thế kỉ thứ X và về cơ bản kết thúc vào cuối thế kỉ XIX Lấy văn học dân gian làm nền tảng, lấy nhiệm vụ chính trị mà thời đại đặt ra làm nội dung, trên cơ sởtiếp thu, kế thừa một cách có chọn lọc tinh hoa nền văn hóa Trung Hoa, Ấn Độ cùng các nước lân cận…, văn học trung đại Việt Nam phát triển theo xu hướng dân tộc hóa, dân chủ hóa để ngày càng đáp ứng tốt nhất việc phản ánh đời sống tâm linh của người Việt Nam và thúc đẩy đất nước đi lên

Sự phát triển của văn học trung đại Việt Nam đã tạo ra những truyền thống cơ bản nhất cho văn học cậnn – hiện đại Đây cũng là thời kì hình thành hệ thống ngôn ngữ văn học dân tộc; hình thành các truyền thống tư tưởng – nghệ thuật và tích lũy kinh nghiệm sáng tác cho các thế hệ sau

Trong 10 hành trình thế kỉ, văn học trung đại Việt Nam đã trải qua bốn giai đoạn:

- Giai đoạn thế kỉ X- XIV

- Giai đoạn thế kỉ XV – XVII

- Giai đoạn thế kỉ XVIII – nửa đâu XIX

- Giai đoạn nửa cuối thế kỉ XIX

Văn học trung đại Việt Nam nổi bật lên bốn đặc điểm chính:

- Lấy văn học dân gian làm nền tảng:

- Tiếp thu có chọn lọc và sáng tạo tinh hoa từ truyền thống văn học Trung Hoa, Ấn Độ và các

nước lân cận

- Gắn bó vận mệnh đất nước, với những số phận của con ngươi Việt Nam

- Không ngừng tự đổi mới để đảm bảo ngày càng tốt hơn trọng trách mà lịch sử giao phó

1.3 Một số đặc điểm văn học Lý- Trần

Có thể nói văn học Phật giáo thời Lý – Trần đã để lại biết bao ấn tượng tốt đẹp trong lòng người đọc qua bao thế hệ Mỗi lần lật lại trang sử vẻ vang của đời Trần, chúng ta chi xiết cảm động và khâm phục các vua Trần đã đoàn kết được mọi người, thống nhất được lòng dân, vua tôi hòa hợp, quyết tâm bảo vệ giang sơn gấm vóc, đã ba lần oanh liệt chiến thắng quân Nguyên – Mông xâm lược, viết nên những trang sử hào hùng của dân tộc Việt Nam Hòa nhập vào vào vận hội thăng hoa của đất nước, những người Phật tử Việt Nam đã biết vận dụng sức mạnh tâm linh của Phật giáo, nâng Phật giáo Việt Nam lên ngang tầm của thời đại

Trong đó phải kể đến ngọn đuốc sáng của Thiền học Việt Nam Trần Thái Tông, một bậc hành xửlưỡng toàn cả đời lẫn đạo Và ông đã trao lại tinh hoa Phật học của mình cho người học trò xuất sắc, vừa thân tình, vừa có tình cốt nhục, đó là Trần Nhân Tông Ông quả xứng đáng là một vị vuaanh hùng, một bậc lãnh đạo sáng suốt của dân tộc, một vị Tổ đã khai sáng phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử, trong bản sắc đặc thù Việt Nam Do đó, nhân dân đã kính tặng ông danh hiệu là Điều Ngự Giác Hoàng, một người suốt đời chỉ biết tận tụy, vì dân, vì nước, vì sự nghiệp hoằng dương chánh pháp đến hơi thở cuối cùng Đó là những nét độc đáo của Thiền học, thông qua những tác phẩm văn học Phật giáo thời Lý – Trần, mãi mãi là dấu ấn vàng son trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc với hơn bốn ngàn năm văn hiến, trải qua các thời Văn Lang, Âu Lạc, Đại Việt cho đến ngày nay thì thời đại Lý - Trần là thời kỳ cực thịnh nhất ở nước ta Cũng chính trong thời kỳ này, Phật giáo đã hòa nhập trong lòng dân tộc, cùng dân tộc đưa đất nước và đạo pháp ngày càng phát triển Thơ văn Lý – Trần có thể nói là một mảng văn chương rất đặc sắc đạtđến đỉnh cao nghệ thuật, gắn liền cuộc sống đạo và đời, thể hiện triết lý thực tại của Phật giáo thông qua các Thiền Sư, danh tăng, cư sĩ, vua, quan và cả những trí thức nho sĩ Tất cả những dữ kiện tiêu biểu, những giá trị đặc biệt, độc đáo của văn học thời Lý – Trần là những di sản cao quýcủa cha ông lúc nào cũng thiết tha với tiền đồ của dân tộc mà ta có thể tìm thấy và chia sẻ đôi điều

Thời đại Lý – Trần là thời đại phục hưng, đất nước được độc lập có chủ quyền, dân tộc được hồi sinh sau hơn một nghìn năm nô lệ phương Bắc Văn học Phật giáo thời Lý – Trần được sản sinh

từ thời đại đó Đây là giai đoạn đầu, đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển của văn học viết Việt Nam, trong đó văn học Phật giáo thời Lý – Trần đã đi tiên phong cho giai đoạn này với những thành tựu đáng kể Dù Phật giáo Việt Nam có nguồn gốc từ Ấn Độ hay Trung Hoa truyền sang và chịu ảnh hưởng của nền văn hóa Phật giáo của hai nước này Nhưng qua các triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần, Phật giáo Việt Nam đã thật sự cảm nhận được truyền thống tinh hoa của dân tộc được ấp ủ, tôi luyện từ hồn thiêng sông núi, đã có những cảm xúc, biểu tượng, tư tưởng, tình cảm, lẫn cái đẹp, cái bi, cái hài, cái trác tuyệt đã làm nên một thời đại thi ca huy hoàng

Có thể nói văn học viết Việt Nam trước thời Lý Trần có rất ít tác phẩm là của các nhà Nho, quan chức, số còn lại, đại bộ phận là những tác phẩm thuộc văn học Phật giáo

Văn học viết Việt Nam trước thời Lý Trần với diện mạo riêng của nó, chúng ta thấy rằng trừ một

số tác giả Nho gia như Triệu Vũ Đế Lữ Gia, Trương Trọng, Lý Tiến, Khương Công Phụ, Phùng Đái Tri, Liêu Hữu Phương thì đa số còn lại là các trí thức Thiền sư hoặc trí thức theo Phật; và đại

bộ phận có các tác phẩm có giá trị, có bề dày trong văn học thời kỳ này đều thuộc về văn học Phật giáo

Về mặt ngôn ngữ, tuy văn học trước thời Lý Trần được viết bằng chữ Hán nhưng trong đó chúng

ta lại thấy phôi thai hình thức tá âm để hình thành chữ Nôm giai đoạn sau, đặc biệt là trong Hán

văn lại được viết theo cấu trúc ngữ pháp tiếng Việt Điều đó cũng có nghĩa là nhà chùa là nơi đầu

tiên sản sinh ra tá âm Có lẽ đây là nền tảng, để giai đoạn sau chế tác ra chữ Nôm tương đối hoàn

thiện và sử dụng để sáng tác tạo nên những tác phẩm văn học ưu tú

Về mặt thể loại, văn học Phật giáo trước thời Lý Trần có mặt tương đối các thể loại văn học cổ – trung đại; ca, kệ, thơ, luận thuyết triết lý, tựa, chú giải, dịch thuật, thuật ký, thư tranh luận thơ, biên khảo Những thể loại này phục vụ cho mục đích tôn giáo nên đa số thuộc văn học chức năng– một truyền thống của văn học cổ – trung đại, vì thế những tác phẩm mang tính hình tượng còn

mờ nhạt Tuy nhiên rải rác cũng có vài tác phẩm văn học hình tượng như Thương Đạo Hy pháp

sư của Đại Thừa Đăng Nếu mở rộng ra văn học nhà Nho thời này còn có những tác phẩm như

phú Bạch Vân chiếu xuân hải (Khương Công Phụ), Đề lữ thấn (Liêu Hữu Phương) và hai bài thơ của anh học trò vô danh Tống Mã thực và Thích An Nam sự Đó là những tiếng lòng với nhiều

cung bậc tình cảm, thể hiện những sắc thái khác nhau của tác giả đối với đối tượng được phản ánh Ở đây, riêng trong bộ phận văn học Phật giáo có các thể loại như: tựa, chú giải, luận thuyết triết lý, thơ, kệ, tụng, dịch thuật, thuật ký, biên khảo dạng tự điển ngôn ngữ, thư tranh luận… chứng tỏ văn học Phật giáo thời kỳ này tuy mới hình thành nhưng đa dạng về thể loại, để giai đoạn văn học sau kế thừa, tiếp tục phát triển

Về mặt nội dung thể hiện, đó là những tác phẩm mang nội dung truyền giảng Phật pháp (dịch thuật, tựa, chú sớ, chú giải, thuật ký, kệ, ngũ lục, lời đối đáp khai thị…) Đặc biệt, với chùm thư

tranh luận ở thế kỷ thứ V “có hay không có chân hình đức Phật” đã mở đầu cho loại văn chương

phê bình tranh luận mang tính chất học thuật và tác phẩm tá âm tự lại cắm cái mốc cho thể loại nghiên cứu, biên khảo về ngôn ngữ học Một số thơ, kệ mang tính sấm vĩ, tiên đoán việc xã tắc

của thời kỳ này cũng đã xuất hiện để giai đoạn sau phát triển với Pháp Thuận, Ngô Chân Lưu, Nguyễn Vạn Hạnh…

Tóm lại, văn học trước thế kỷ thứ X trong đó chủ yếu là văn học Phật giáo như đôi nét diễn trình nêu trên không đến nỗi “ít ỏi”, “thiếu vắng”, “mờ nhạt”, “hoặc đã chết theo họ từ lâu” như có nhà nghiên cứu đã phát hiểu, mà trái lại, với số lượng tác giả, tác phẩm tuy không nhiều (so với

lịch sử ngàn năm) ít nhiều đã góp phần làm nên diện mạo một thời đại văn học Có thể nói dân

tộc ta thật sự có một dòng văn học viết bằng chữ Hán trước thời Lý Trần (trước thế kỷ thứ X)

Đây chính là thời kỳ phôi thai, hình thành để khi có điều kiện sẽ tạo nên sức bật mạnh mẽ cho văn học giai đoạn sau phát triển Điều đó giải thích tại sao sau cả ngàn năm nô lệ, khi nước nhà vừa giành lại được độc lập tự chủ thì văn học lại phát triển mạnh, có những thành tựu to lớn như văn học thời Lý Trần

*

* * Chương 2: Yếu tố phật giáo trong văn học thời Lý- Trần

2.1 Vài Nét Về Phật Giáo Lý - Trần

Phật giáo có mặt ở Việt Nam trong hơn 20 thế kỷ qua đã có một vai trò, một vị trí quan trọng nhất định trong lịch sử dân tộc Nhất là Phật giáo Lý – Trần đã thể hiện trí tuệ và từ bi sâu sắc bằng sự nhập thế sinh động và đa dạng qua tư tưởng, lời nói, hành động gắn bó với cuộc sống an vui hạnh phúc của dân tộc Cả hai triều đại Lý – Trần, Phật giáo đã trở thành quốc giáo Lúc bấy giờ, cả nước từ vua, quan đến thứ dân đều theo Phật, đến chùa quy y, giữ giới, tụng kinh, Thiền định nên mới có được một tinh thần an lạc, hòa hợp và thuần từ

Thâm nhập giáo lý nhà Phật qua chính sách an dân trị nước nên các vua Lý – Trần đã chinh phục

trái tim, khối óc con người bằng đức trị thay pháp trị Đạo đức vô ngã đã tạo cho con người một cuộc sống hòa hợp, giản dị nhưng tạo lực tác động mạnh mẽ vô cùng Vì thế cả hai triều đại Lý –Trần đều tồn tại khá lâu Triều Lý hơn 200 năm (1010 – 1225) và Triều Trần gần 200 năm (1226 – 1400) Như vậy, hai triều đại Lý – Trần tồn tại gần 400 năm Có thể nói đây là thời đại cực thịnh của Phật giáo Việt Nam mà cũng là thời đại đất nước hùng mạnh nhất trong trang sử nước nhà Các vua thời đại Lý – Trần được thừa hưởng những thành quả tốt đẹp của thế hệ trước, đồngthời biết phát huy những tinh hoa gạn lọc được từ bên ngoài biến thể sao cho phù hợp với quốc dân thủy thổ mà không đánh mất bản sắc dân tộc Thêm vào đó, họ đã thấm nhuần lời chỉ bảo của Thiền sư Pháp Thuận:

Quốc tộ như đằng lạc

Nam thiên lý thái bình

Vô cư như điện các

tu tập cho đến khi thấu rõ giáo lý Phật Đà, góp phần tạo một sức sống mạnh mẽ, không khép kín

mà phổ biến khắp nơi trong dân chúng, khiến họ cùng học tập theo và sống đúng Một đời sống hướng thượng, hướng con người đến Chân – Thiện – Mỹ và đạt được chân lý ngay trong đời sống thực tại này chứ không phải nơi một thế giới xa xăm nào khác Đạo Phật đã tạo cho dân tộc Việt Nam đương thời một niềm tin mạnh mẽ vào tự lực, vào khả năng trong sáng thuần khiết củabản thân để sống đúng và sống đẹp theo tinh thần Chánh kiến, Chánh tư duy và Chánh mạng Đây chính là nguyên nhân làm cho triều đại Lý – Trần phát triển rực rỡ nhất trong lịch sử với những chiến công vẻ vang và sự thành tựu to lớn về chính trị, kinh tế, văn hóa … Chính đạo Phật đã chan hòa vào lòng dân tộc góp phần hình thành một quan niệm, một lối sống tích cực, hữu ích cho con người và cho cuộc sống

Hơn thế nữa, Phật giáo đời Lý đã có những Thiền sư nổi tiếng Đặc biệt là Thiền sư Vạn Hạnh – Ngài vì dân vì nước, muốn cứu nước khỏi lâm nguy nên đã làm một cuộc đảo chính năm 1009 phế Lê lập Lý mở ra một trang sử mới cho triều đại nhà Lý Lời nhận xét của Hoàng Xuân Hãn

là một minh chứng triều đại nhà Lý vững chắc và thịnh vượng ngự trị trên 200 năm thực thi nhờ tinh thần Phật giáo: “Sau các đời vua hung hãng họ Đinh – Lê, ta thấy xuất hiện ra những người cầm quyền có lòng độ lượng khoan dung, những cận thần đức độ trung thành Đời Lý có thể gọi

là đời thuần từ nhất trong lịch sử nước ta” Như vậy, Phật giáo đời Lý đã hun đúc nên những ôngvua Phật tử thuần thành làm cầu nối cho Phật giáo đời Trần đạt đến đỉnh cao trong lịch sử để khẳng định quyền tự chủ tự cường của một đất nước Vì vậy, dân tộc Việt Nam sẵn sàng chống lại bất cứ sức mạnh nào muốn phá hoại nền hòa bình, hạnh phúc của mình Và Phật giáo Lý – Trần đã đáp ứng nguyện vọng ấy, góp phần vĩ đại vào công cuộc xây dựng bảo vệ đất nước Chiến công hiển hách còn ghi lại trong lịch sử Nếu Lý Thái Tông đã đánh giặc Nùng rồi bình được Chiêm Thành Lý Thường Kiệt đem binh đánh Tống thì Trần Thái Tông cũng thu phục được đất Chiêm và cuộc chiến thắng Nguyên Mông vẻ vang này dưới sự lãnh đạo tài tình của vua Trần Nhân Tông và Hưng Đạo Vương

Xưa nay, các bậc đế vương thâu phục giang sơn bằng con đường gươm đao, chế ngự dân bằng quyền hành, bạo lực Còn thời đại Lý – Trần thì khác, lên ngôi vua không hề có một giọt máu rơi, quần thần trong triều đình đều nhất trí và cũng không nghe dân tình than oán Sức mạnh nào

đã tạo nên một quốc gia hưng thịnh hùng cường, có phải chăng chính đức từ, bi, hỷ, xả của nhà

Phật đã thấm nhuần từ vua quan cho đến thứ dân.

Các ông vua thời Lý – Trần đã dùng chính sách trị dân có tính khoan hồng kết hợp pháp trị với đức trị Như chúng ta thấy, sau khi Lý Công Uẩn lên ngôi, là một Phật tử thuần thành, ông liền ralệnh hủy bỏ hết mọi hình cụ trong ngục và cho xây dựng nhiều chùa mới trong nước Lý Thánh Tông, vị vua thứ 3 nhà Lý, nổi tiếng là một ông vua nhân từ Một hôm thiết triều, ông chỉ vào công chúa Động Thiên đứng cạnh mà bảo các quan rằng: “Lòng trẫm yêu dân như yêu con trẫm vậy Hiềm vì trăm họ làm càng cho nên phải tội, trẫm lấy làm thương lắm, vậy từ nay về sau tội

gì cũng giảm bớt đi …”

Nói chung, các ông vua Phật tử thuần thành đời Lý và đời Trần đều có tấm lòng thương yêu dân như vậy là nhờ thấm nhuần tinh thần từ, bi, hỷ, xả, vô ngã vị tha của đạo Phật Đường lối lấy đứctrị dân của hai triều đại Lý – Trần đã minh chứng sự hội nhập của Phật giáo vào đời sống văn hóa, chính trị và xã hội của dân tộc Việt Nam

Song, điểm nổi bật của Phật giáo Lý – Trần là nó cung cấp một triết lý sống, chứ không phải là những tín điều chết, các Phật tử Lý – Trần đã quán triệt, đã thực hiện triết lý đó bằng cả cuộc sống của chính mìmh Đạo Phật đời Lý – Trần không chấp tướng, không giáo điều, không vướngmắc vào hình thức, không bó hẹp trong chùa chiền, tu viện, càng không phải là sở hữu riêng của giới Tăng, Ni mà là của tất cả mọi người biết lấy nó làm lẽ sống, dù người đó là vua chúa, Thiền

sư, quan lại, hay là người dân bình thường Ai cũng học và tu đạo Phật được, ở đâu, làm gì cũng học và tu theo đạo Phật được, miễn là biết nhìn rõ tâm mình, chuyển hóa tâm và sử dụng tâm chotốt Trong “Khóa Hư Lục”, Trần Thái Tông gọi đó là biện tâm, Trần Thái Tông viết: “Không kể

là sống ẩn trên núi hay giữa thành thị, không phân biệt tại gia hay xuất gia, tăng hay tục, điều chủyếu là biện tâm, vốn không có phân biệt nam nữ sao còn chấp tướng” Vì không chấp tướng nên Phật giáo đời Trần mới có được một nhân vật đặc biệt như Tuệ Trung Thượng Sĩ, tuy là một cư

sĩ tại gia, nhưng lại được mọi người Tăng cũng như tục tôn kính, học hỏi như là một bậc Thầy lớn trong đạo Thậm chí Trần Nhân Tông và Pháp Loa là hai vị Tổ thứ nhất và thứ hai của Phái Thiền Trúc Lâm cũng suy tôn Tuệ Trung Thượng Sĩ là Thầy của mình Với tinh thần không chấptướng, vua Trần Nhân Tông sau khi xuất gia, đã không quản gian khổ nhọc nhằn, đi khắp nơi trong nước khuyên mọi người sống theo năm giới, mười thiện là những nguyên lý căn bản của Đạo Đức Phật giáo Nhờ vậy, ngay giữa lòng của xã hội Phong kiến, đạo Phật đời Lý – Trần đã tạo ra những mẫu người tuyệt vời, mà con người ở vào thời đại nào cũng cảm thấy tự hào

Đạo Phật thời Lý – Trần là đạo Phật của từ bi và trí tuệ, là hai đức hạnh hàng đầu của Phật giáo Tinh thần từ bi của Phật giáo thời Lý – Trần là đường lối trị nước bằng đức trị còn hạnh trí tuệ là

nó không hướng đến giải quyết các vấn đề thuần túy lý luận hay là siêu nghiệm, như chúng ta có thể thấy ở một số luận sư Phật giáo Ấn Độ, mà hướng tới giải quyết các vấn đề rất cụ thể, rất bứcxúc, có tầm quan trọng đối với đời sống con người và trong công cuộc xây dựng bảo vệ đất nước

Hai triều đại Lý – Trần đánh dấu đỉnh cao của sự hội nhập Phật giáo vào giòng sống của đất nước và xã hội Việt Nam Một sự hội nhập được trải dài trên mọi bình diện của đời sống Phật giáo thời Lý – Trần đã hình thành một nước Việt Nam thật sự độc lập, tự chủ, có đủ sức mạnh tự thân để đánh đuổi mọi cuộc xâm lăng của ngoại ban

Tóm lại, tính độc đáo và sáng tạo của Phật giáo Lý – Trần chính là ở chỗ luôn luôn chủ động gạnlọc, tiếp thu cái hay, gạt bỏ cái dở, từ đó sáng tạo ra một xã hội thường xuyên đổi mới, trẻ trung, cập nhật với thời thế, có nhiều sinh khí Đó là điểm nổi bật nhất của Phật giáo thời Lý – Trần trong những thế kỷ đầu xây dựng nền độc lập, tự chủ Quả thật, Phật giáo thời đại Lý – Trần đã góp phần không nhỏ trong việc xây dựng nền độc lập quốc gia trong lịch sử nước nhà Các vua trị vì đã thực sự thấm nhuần lời dạy của đức Phật trong kinh Trường A Hàm: “Biết đoàn kết, biết

ăn ở hòa hảo cùng nhau và thường hội họp nhau lại để lo bàn việc nước thì không sợ gì sẽ bại vong mà nhất định sẽ được cường thịnh, phong phú thêm” Đây là những nhân tố tư tưởng góp phần tích cực vào sự tồn tại lâu dài của hai triều đại Lý – Trần Và cũng là mọt trong những bản sắc trong văn học thời kỳ này.

2.2 Nét đẹp Phật giáo qua thơ văn Lý- Trần

2.2.1 Vẻ đẹp của con người trước những ưu tư tĩnh lặng của cuộc đời:

“Văn học là nhân học” (M.Gorki) Văn học phản ánh hiện thực cuộc sống và góp phần cải tạo cuộc sống Hiện thực cuộc sống bao giờ cũng đa dạng, muôn màu muôn vẻ Văn học phản ánh hiện thực tức phần nào đề cập đến cuộc sống với vận mệnh con người cụ thể Ở

đó, con người vừa là trung tâm chủ thể sáng tạo văn học nghệ thuật, vừa là đối tượng khách thể để văn học nghệ thuật nhận thức, chiêm nghiệm và phản ánh

Hình ảnh con người trong thơ Thiền đời Lý: “Dấu ấn cái “tôi” mang giá trị thẩm mỹ trong nền văn học ấy chưa biểu hiện ra bằng sự khắc họa ngoại hình nhân vật cũng như tô điểm cá tính nhân vật, tuy vậy, nó đã thấp thoáng ẩn hiện đằng sau cảm hứng rạo rực của những bài thơ dùng thiên nhiên để nói lên tâm trạng của người viết” (Nguyễn Huệ Chi – Nghĩ về văn học đời Lý).Đời Lý được xem là thời đại thuần từ nhất trong lịch sử dân tộc Việt Nam (Hoàng Xuân Hãn) chính là do sự ảnh hưởng của Phật giáo lúc bấy giờ Phật giáo thời kỳ này phát triển sâu rộng trong xã hội Từ vua quan đến thứ dân, ảnh hưởng đến tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội Có thể nói, đó là một đạo Phật với tất cả những yếu tố phù hợp với tâm lý, tập quán

và đạo lý truyền thống của dân tộc, là đường lối đúng đắn có ích cho sự phát triển, hưng thịnh của đất nước Đó là Phật giáo Thiền tông, một Phật giáo Việt Nam vô ngã, vị tha, bình dị và thiếtthực, đi thẳng vào lòng xã hội với tinh thần thực tiễn, tích cực nhập thế: “Người ta không chú tâm đi tìm một Niết bàn xa xôi mà đi tìm chân lý, hạnh phúc ngay chính trong lòng cuộc sống Công quả của Thiền sư không ở tu trì giới hạnh mà bằng những đóng góp hữu ích cho con người,cho dân tộc” (Đoàn Thị Thu Vân, thơ Thiền Lý-Trần)

Với tư cách là một dòng văn học, thơ Thiền đời Lý không thể không bàn về vấn đề con người

Có thể nói, nổi bật trong thơ Thiền đời Lý là sự thể hiện giáo lý khá đậm nét, với tinh thần điều hòa, dung hợp quân bình giữa tâm và trí Thông thường nói đến tâm và trí là nói đến hai phạm trù đối lập nhau Trí là trí tuệ, lý trí tức là nói đến sự rạch ròi, khúc chiết với tư duy logic, đó là nhận thức lý tính mang tính nghiêm khắc, khô khan Tâm không chỉ là tình cảm, là tấm lòng mà còn phải hiểu theo nghĩa triết học là làm chủ thể cả tư tưởng cùng hành vi của con người Tâm cótĩnh thì trực giác mới mẫn nhuệ Thiền học là tâm học, phương pháp tu tập của Thiền là trực cảmtâm linh, thấy rõ chỗ không tâm mới đạt đạo Người ta có hành đạo, sống đạo mới biết đạo là gì

Đó chính là một nét đặc thù của thơ Thiền đời Lý Chính từ khả năng trực cảm ấy, con người trực ngộ được lẽ nhiệm mầu của Đạo, thấy được bản chất của các pháp Vấn đề bản thể thường xuyên được đặt ra

Danh từ “bản thể” theo từ điển Phật học nói “là căn nguyên tự thể của các pháp” Cao Xuân Huy nói “Bản thể là bản thể của vũ rụ, vạn pháp, là các hiện tượng trong thế giới khách quan” Kinh Hoa Nghiêm nói “Thế giới bản thể gọi là Lý pháp giới, thế giới hiện tượng gọi là Sự pháp giới”, bản thể ví như nước, hiện tượng ví như sóng Sóng dù có muôn hình, vạn trạng nhưng bản chất tối sơ, nguyên thủy nước vẫn không thay đổi Quan niệm đồng nhất, trong sai biệt này được thơ Thiền phản ánh khá đầy đủ, chủ yếu dưới hình ảnh hiện tượng vô thường, vô ngã của thế giới:

Bát nhã chân vô tong

Nhân không ngã diệc không

Quá hiện vị lai Phật

Pháp tánh bản lai đồng.

(Lý Thái Tông)

Con người cũng là một pháp, một pháp đặc biệt, hiện lên trong thơ Thiền đời Lý là con người bản thể: vô ngã, duyên sinh

Thân như điện ảnh hữu hoàn vô

Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô

Nhậm vận thịnh suy vô bố úy

Thịnh suy như lộ thảo đầu phô.

(Vạn Hạnh)

Giáo lý đạo Phật thậm thâm vi diệu, khó hiểu khó nhận Giúp người dễ dàng nắm bắt không gì bằng ví dụ Thông qua “ánh chớp, hạt sương, ngọn cỏ” tính vô thường, giả tạm của nhân sinh, trần thế hiện lên rõ nét

Thân như bóng chớp có rồi không

Cây cối xuân tươi thu não nùng.

(Ngô Tất Tố dịch)

Thiền sư Bản Tịch cũng nói:

Huyễn thân bản tự không tịch sinh,

Do như khính trung xuất hình tượng.

Dòng thời gian vẫn mãi vô tình trôi Bạn chấp nhận hay không nó vẫn vậy Nếu nhận chân được bản chất con người là vô ngã, thế sự vô thường, bạn sẽ bớt đi sự khổ đau, bi lụy Hãy nghe Thiền

sư nói:

“Mặc cuộc thịnh suy đừng sợ hãi

Kìa kìa ngọn cỏ giọt sương đông”.

Mở đầu bài thơ tưởng như tâm trạng bi ai của tác giả luyến tiếc vô thường chóng vánh nhưng kếtthúc là sự minh triết đầy vẻ thư thái của một con người bản lĩnh Con người đã vượt lên những được – mất, vinh – nhục, hơn – thua, tốt – xấu Đi giữa dòng đời mà không lụy thế, đó là tinh thần “tùy duyên bất biến” của Thiền tông, của Phật giáo Hình ảnh “hạt sương treo đầu ngọn cỏ” chuyển đạt trọn vẹn tính vô thường tạm bợ của kiếp người, cuộc đời, đồng thời cũng hàm súc diệu nghĩa chơn thường trong lòng thực tại…

Đứng trước hiện trạng ấy của đất nước, các Thiền sư là những người trụ cột, có ảnh hưởng rất lớn trong việc vạch ra phương hướng đúng dắn cho nước nhà Không giáo điều như Nho giáo, không bị đồng hóa bởi Trung Hoa, không để đất nước lại rơi vào tay giặc… âm hưởng ấy ít nhiều phảng phất trong hơi thở Thiền gia

Ly tịch phương ngôn tịch diệt khứ

Sanh vô sanh hậu thuyết vô sanh

Nam nhi hữu chí xung thiên khí

Hưu hướng Như Lai hành xứ hành.

(Quảng Nghiêm)

Tính khai phóng, phá chấp khoáng đạt của Thiền tông đã mở ra cho con người những chân trời mới đầy hứa hẹn Không cần cứng nhắc rập khuôn theo giới điều, phong cách cũ, đường đi không còn quan trọng chỉ cần đích đến là giải thoát tối thượng Mỗi một con người là một cuộc sống riêng với rất nhiều duyên hòa hợp, trong trùng trùng duyên khởi ấy không ai giống ai.Thiền sư Bảo Giám còn nhấn mạnh:

Mấy ai thành Phật ở tu hành

Chỉ trói cùm thêm trí óc mình

Thấu lẽ huyền vi trong ngọc sáng

Là vầng dương hiện giữa trời xanh.

“Mặt trời soi tỏ giữa trời cao” là hình ảnh rất ấn tượng, biểu thị chân tính khi gạt hết mọi mây mờche lấp Giá trị ở chổ mỗi người đều có ngọc ma ni của chính mình, chỉ cần nhận biết điều này thì ai cũng đủ tự tin để “gạn đục khơi trong”, để vạch ra cho mình một hướng đi mới “chớ dẵm Như Lai lối đã qua”, mãnh liệt hơn nhưng không trái bản nguyên của Phật pháp Chính điều này

đã thay áo mới cho Phật giáo; vẫn mang màu sắc, hình thái như một tín ngưỡng truyền thống nhưng không rơi vào lối mòn bảo thủ, cố chấp hay thụ động Các Thiền sư dấn thân phụng sự dân tộc nhân sinh mà vẫn không quên mục đích chính giải thoát, giác ngộ Thiền sư nhập thế mà không lụy tục, sẵn sàng “chống gậy trấn kinh kỳ” nhưng cũng sẵn sàng bỏ vinh hoa phú quý như

“trút bỏ chiếc giày rách”, bởi Thiền sư hiểu rõ:

lệ cao, chưa thoát ra phương pháp phổ biến xây dựng những mẫu mực nghệ thuật trong quan điểm Trung cổ khiến cho phần nào xa vời cái “tôi” bé nhỏ, gần gũi ở mỗi con người cá thể nhưngảnh hưởng sâu sắc của “con người” ấy đối với bao thế hệ người đọc là điều không thể phủ nhận.Tiếp nối nền thơ ca Phật giáo đời Lý, văn học đời Trần cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc của tôn giáonày, nhất là thơ Thiền Khác trước, thời này không còn sự thống lĩnh duy nhất của Phật giáo nữa

mà tinh thần tam giáo đồng nguyên tác động nhiều đến đời sống văn hóa tinh thần Tuy nhiên Phật giáo vẫn có ảnh hưởng sâu rộng hơn cả đến nhiều mặt trong xã hội, đặc biệt là thơ Thiền

Đã có mấy ai trong đời tự vấn mình: “ Sinh hà xứ lai, tử hà xứ khứ?” (Ta sinh ra từ đâu và chết

sẽ về đâu?) Dường như đó là câu hỏi của muôn đời, mãi không tìm ra câu trả lời thỏa đáng.Thơ Thiền đời Trần không nhằm tìm lời giải đáp câu hỏi ấy Trước tiên, thơ Thiền đề cao vẻ đẹp của con người ở những gì là bản chất nhất, tự nhiên nhất, không cầu kỳ tô điểm Trong bài tựa

sách Thiền tông chỉ nam, Trần Thái Tông viết: “ Trong núi vốn không có Phật, Phật ở trong tâm

ta, phàm phải lấy ý muốn của thiên hạ làm ý muốn của mình và tâm thiên hạ làm tâm của mình”.

Bởi con người chính là Phật rồi, chẳng phải tìm chi nữa Con người, nơi tập trung những gì đẹp nhất Sự sinh ra và có mặt của con người trong trời đất là bước khởi đầu tốt đẹp Có thể thấy, đây

là sự khẳng định tinh thần nhân văn sâu sắc Con người là tất cả, sự hiện hữu của con người là niềm hạnh phúc lớn lao:

“Tứ sơn liễu bích vạn thanh tùng

Bích liễu đô vô, vạn vật không

Hỉ đắc lư nhi tam cước tại

Mịch kỳ đả sấn thướng cao phong”

(Trần Thái Tông – Tứ sơn kệ)

(Bốn núi cheo leo vạn khóm xanh/ Muôn lời không cả hiểu cho rành/ Lừa ba chân đó may tìm được/ Lên thẳng non cao sấn bước nhanh)

Mượn cảnh vách núi cheo leo, rừng cây xanh thẳm, thiền sư nhắc ta mọi vật đều là không cả Hãy quay về tìm lấy sức sống trong chính bản thân mình Khi nhận ra điều đó, mọi khó khăn nguy hiểm trong cuộc đời sẽ trở thành vô nghĩa, không ràng buộc Qua đó, ta thấy nổi lên một tinh thần mạnh mẽ trong thơ Thiền: luôn chủ động làm chủ chính mình Tất cả toát lên một vẻ đẹp nhân văn: vẻ đẹp tự thân của con người

Hình ảnh con người trong thơ Thiền đời Trần còn mang nét đẹp cao cả: khả năng tự lực, tự cường, biết dựa vào sức mình Thơ Thiền đời Trần có xu hướng vươn đến một con người vũ trụ,

hòa điệu với thiên nhiên, mang tất cả sức mạnh tự do tuyệt đối của trời đất Thơ thiền đề cao khả

năng độc lập sáng tạo của con người, chú trọng cái tâm: “Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm” (Không

dựa vào cái gì để sinh ra tâm) Tâm chính là Phật, là bản thể của vũ trụ Thơ Thiền hướng đến bản thể - vấn đề cội rễ mà con người băn khoăn tìm kiếm Bằng những hình ảnh quen thuộc, cụ thể, thơ Thiền chỉ ra rằng: cội rễ ấy không ở đâu xa mà rất gần gũi trong tầm tay con người Có thể thấy thấp thoáng qua hình ảnh thiên nhiên:

“Lưu thủy hạ sơn phi hữu ý

Bạch vân xuất tụ bản vô tâm”

(Trần Thái Tông – Ngữ lục vấn đáp môn hạ)

(Nước chảy xuống đồi không cố ý/ Mây ra khỏi núi vốn vô tâm)

Ý thức được thế giới thực tại là vô thường, đầy biến động và không ngừng thay đổi, hiểu được

quy luật tự nhiên của trời đất, con người thời này vượt khỏi cái chấp vào không hay có để đạt đến

một cuộc sống bình dị ý nghĩa và hài hòa cùng mạch sống dân tộc Con người có thể mặc sức

tung hoành mà không rơi vào chấp Như Tuệ Trung thượng sĩ trong Phật tâm ca:

“Hành diệc thiền, tọa diệc thiền

Nhất đóa hồng lô hỏa lý liên”

(Đi cũng thiền, ngồi cũng thiền/ Trong lửa lò hồng một đóa sen)

Chất nhân văn trong thơ Thiền đời Trần không chỉ đề cao sức mạnh tự lực, tự cường của con người mà còn đẹp trong suy nghĩ, hành động Tuệ Trung cũng kéo người đọc ra khỏi cách nghĩ thông thường, khuôn sáo Người đi tu không nhất thiết phải suốt ngày niệm Phật, không được ăn thịt Ông kêu gọi hãy tự thắp lên ngọn đuốc của chính mình, giác ngộ chân lý, đừng dựa vào cửa ngõ nhà người khác:

“Phật Tổ đáo đầu câu bất lễ

Thu quang hiểu giản ngọc sùng vinh”

(Tụng cổ)

(Phật tổ cũng chẳng cần lễ bái/ Ánh sáng mùa thu nơi khe sớm tự trong sáng như ngọc)

Tự nhiên mà không kém phần thanh thoát Thật là những ý nghĩ, hành động hết sức độc đáo, mới

mẻ Điều đó càng tôn lên vẻ đẹp của con người thời này Như bài Ngẫu tác của Trần Thánh

Tông:

“Tự thị quyện thì tâm tự tức

Bất quan nhiếp niệm, bất quan thiền”

(Lúc mệt mỏi rồi tâm tự tắt/ Chẳng cần nhiếp niệm, chẳng cần thiền)

Đừng tìm đâu xa xôi, Phật cũng là người với mày ngang mũi dọc (Giới am ngâm – Trần Minh

Tông) Cái tinh vi, khéo léo của thiền gia là biết che giấu lòng nhân ái hiền hậu, nồng nàn đằng sau cái bề ngoài có vẻ lạnh lùng, giễu cợt Đó chính là tấm lòng của nhà thơ đối với con người, cuộc sống Thơ Thiền đời trần đã phản ánh vẻ đẹp đầy chất nhân văn ấy trong tư tưởng ca ngợi con người đẹp trong ý chí, suy nghĩ và hành động

Bên cạnh đó, con người thời này còn đẹp ở thái độ, cách sống được thể hiện trong thơ Thiền Tiểu biểu hơ cả là thái độ sống ung dung tự tại Nhiều lần trong thơ Thiền ta bắt gặp hình ảnh con người sống phóng khoáng, trong sáng Đó là hình ảnh ngư ông ngủ say để thuyền tự do vượt sóng, ông chài quên cái công việc độ nhật của mình để hòa nhập tâm hồn làm một với cảnh vật

(Ngư nhàn – Không Lộ) Cái mới trong hình ảnh con người đời Trần là sống tự do phóng khoáng

nhưng luôn gắn bó mật thiết với cuộc sống

Hơn thế nữa, thơ của các thiền sư không xa rời cuộc đời mà qua đó, giáo dục con người một tâm hồn, một cách sống minh triết:

“Thiền bản bồ đoàn khán trụy hồng”

(Trần Nhân Tông – Xuân vãn)

(Nệm cỏ ngồi yên ngó rụng hồng)

Có thể tìm thấy trong thơ thiền những giây phút lặng yên không nói Đó là hình ảnh con người

vô ngôn Trong không gian ngập chìm mùi hương nhẹ nhàng lan tỏa, con người lặng yên để lắng

tâm hồn dạt dào hơn hết (Gia Lâm tự - Trần Quang Triều) Phút giây đó, ngôn ngữ đời thường

trở nên không cần thiết vì phương tiện hữu hạn ấy làm sao diễn đạt cái chân lý vô cùng! Giây phút hòa điệu giữa con người và vũ trụ đem lại niềm an lạc không thể bày tỏ thành lời, chỉ người trong cuộc mới cảm nhận được hết

Chất nhân văn trong thơ Thiền đời Trần còn thể hiện qua việc tập trung miêu tả vẻ đẹp tâm hồn con người Đó là cái tâm trong sáng, đạt đạo, không vướng bận Như trong bài Hạnh Thiên Trường hành cung của Trần Nhân Tông Thi nhân mở rộng cảm xúc, trải tâm hồn mình ôm lấy non sông cảnh vật Một ánh trăng, một mảnh trời thật thanh bình như vốn dĩ của nó Chính nhờ tâm hồn đẹp, con người làm cho cảnh vật đã đẹp lại càng trở nên sống động hơn, vừa như có thể nắm bắt, vừa rất mơ hồ, huyền ảo Cái tâm hướng thiện giúp họ sống hết sức thoải mái, không bị ràng buộc vào bất cứ điều gì

Khá nhiều lần trong thơ Thiền, ta bắt gặp trạng thái quên: “Vong thân vong thế dĩ đô vong” (Cúc

hoa III), “Trúc đường vong thích hương sơ tận” (Tảo thu – Huyền Quang) Tất cả những cái

quên đó nói lên tinh thần, cách sống của con người thời này Họ biết sống an nhiên, vượt khỏi ràng buộc thói thường, quý trọng hạnh phúc thực tại Sống tự do, có phần táo bạo nhưng không

kỳ dị, con người coi vũ trụ với mình là một Dẫu mang hơi thở: “Mùi thiền đã bén muối dưa,

màu thiền ăn mặc đã ưa nâu sồng” (Nguyễn Du), đạo Thiền không phải để an ủi những ai tủi

nhục, hèn yếu Nó đòi hỏi con người phải lấn lướt mọi gian nguy, vượt lên chính mình và trở về với chính mình – một trong những vẻ đẹp nhân văn cao quý

Đối với con người, cuộc sống, thi nhân luôn rộng mở tâm hồn để giao hòa với tất cả Với thiền

sư Huyền Quang, đó có thể là một cô thiếu nữ (Xuân nhật tức sự) hoặc một người tù binh (Ai

phù lỗ) Bằng tấm lòng tha thiết nồng nàn, nhà thơ trải lòng mình với mọi cảnh đời, số phận Đó

là tấm lòng yêu thương chân thành với đất nước, quê hương

Một nét đẹp nhân văn sâu sắc trong thơ Thiền đời Trần là sự sống của con người tồn tại sự vĩnh hằng với tự nhiên Trở về với thiên nhiên là lúc con người tìm gặp bản ngã của mình với tính nhân văn tuyệt đích Có một mối hòa điệu tuyệt vời giữa tâm hồn người với sự vận động của

thiên nhiên Không gian trong thơ Thiền qua Thiên trường vãn vọng, Đăng Bảo Đài sơn… mang

vẻ khoáng đạt và lặng lẽ, trống không và bình dị cũng là nét đặc trưng cho cái không của Thiền Không gian này biểu trưng cho tâm hồn Thiền gia, không phải lúc nào cũng say đắm ngọt ngào, thiết tha nồng cháy nhưng lại bát ngát vô bờ bến, trong lặng không mùi vị nhưng đậm đà một hương vị Thiền sâu thẳm

Không gian bao giờ cũng gắn với một thời gian cụ thể Thời gian trong thơ Thiền không nằm

trong một giới hạn nhất định nào Có khi là Xuân vãn, có lúc là Tảo thu… Nhờ nắm bắt được

quy luật thay đổi của tự nhiên, vận động của trời đất, thơ Thiền đề cao thời gian thực tại và chủ trương sống trọn vẹn, hết mình với cuộc đời Trở về với chính mình, với nguồn cội, đó là lúc cái đẹp của chất nhân văn hội tụ và tỏa sáng

Đỉnh cao đích thực của tư tưởng nhân văn là hướng dẫn con người đạt tới một cuộc sống an lạc, hạnh phúc Hiểu được ý nghĩa đó, con người đời Trần với tinh thần phá chấp vượt khỏi mọi

vướng mắc, vui vẻ đón nhận cuộc sống: “Tiếng ve chiều rộn rã bên tai” (Hạ cảnh – Trần Thánh Tông), “Suốt ngày thảnh thơi gảy đàn muôn điệu” (Tự thuật – Trần Thánh Tông) Hay sự kết hợp hài hòa cả thể chất lẫn tinh thần (Xuân cảnh – Trần Nhân Tông, Đốn tỉnh – Tuệ Trung)…

Trong giai đoạn gắn với nhiều biến cố lớn lao của lịch sử, con người đời Trần với tinh thần nhập