Yếu tố hoang đường trong homero

Lí do chọn đề tài Hôme là một người con đặc biệt của Hi Lạp thần thánh, đất nước của các vị thần bất tử, đất nước của những sáng tạo thần thoại đặc sắc, vô song.. Nhà văn Nguyễn Huy Thiệ

Yếu tố hoang đường, kì ảo trong trường ca “ Ôđixê” của Hôme

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Hôme là một người con đặc biệt của Hi Lạp thần thánh, đất nước của các vị thần bất tử, đất nước của những sáng tạo thần thoại đặc sắc, vô song Vượt qua sự mù lòa, tật nguyền, ông thắp sáng bầu trời văn học Hi Lạp nói riêng và của nhân loại nói chung bằng thứ ánh sáng huyền diệu của hiểu biết, của trí tuệ với trường ca “ Ôđixê” nổi tiếng muôn đời Tác phẩm thu hút người đọc từ xưa đến nay là ở những cuộc phiêu lưu mang đậm yếu tố hoang đường, kì ảo của Uylix Đó là những vùng đất xa xôi, bí hiểm, kì diệu, lạ lùng…mà người anh hùng đặt chân đến như hòn đảo của những người khổng lồ một mắt Xiclốp, của nữ phù thủy Xiêcxê, nơi cửa ngõ âm cung thần Hađex, nơi đảo thần của tiên nữ Calipxô và xứ sở người Phêaxi giàu có Chưa kể những câu chuyện về hai con quỉ Karip và Xila, về các nhân ngư Xiren với giọng hát tuyệt vời, về sứ sở của thần gió, thần mặt trời… khiến cho người đọc từ người lớn đến trẻ con đều thú vị Có thể nói, cả một thế giới kì diệu, huyền ảo diễn ra trươc mắt ta thật khác xa với cuộc đời thực Nhưng đằng sau những huyền ảo ấy lại lấp lánh ánh sang của trí tuệ con người, của sức mạnh con người chiến thắng mọi trở lực của tự nhiên và xã hội Và cũng qua đó cái khát vọng mãnh liệt của con người muốn khám phá, hiểu biết, muốn thử thách và đấu tranh để làm chủ thế giới đã được bộc lộ rõ ràng Như vậy, có thể khẳng định rằng, cái làm nên giá trị trong trường ca “Ôđixê” của Hôme được thể hiện trên nhiều phương diện nghệ thuật đặc sắc và phong phú khác nhau mà yếu tố hoang đường, kì ảo cũng là một đóng góp không nhỏ

Bàn về tính bền vững của yếu tố kì ảo Valery có một ý rất hay : “ Có tác phẩm văn học nào bền vững hơn là những sáng tạo văn chương kì ảo Cái ảo và cái thần kì lại còn giàu nhân tính những con người hiện thực”

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp từng nói: “ Văn học là một thế giới hoang tưởng của người viết… Trong văn học, thế giới hoang tưởng nhà văn dựng nên có thể như thực, giống thực, khác thực và siêu thực…”

Chọn đề tài “ yếu tố hoang đường, kì ảo trong trường ca “ Ôđixê” của Hôme, tôi muốn tìm hiểu

rõ hơn về các hiện tượng thần linh, ma quỉ quái dị, khác lạ, phi thường, siêu nhiên và đồng thời cũng muốn hiểu rõ hơn về Hôme – một thiên tài nghệ thuật như nhà lí luận mĩ học Nga V.G Bielinxki đánh giá: “ Thiên tài nghệ thuật của Hôme là một cái lò nung, qua đó những tảng quặng thô sơ của truyền thuyết dân gian và thơ ca được nấu chảy ra thành những thứ vàng nguyên chất” Hi vọng với những hiểu biết của mình và những gì tìm hiểu qua tác phẩm cũng như bài viết của các nhà nghiên cứu, tôi sẽ làm rõ được yếu tố hoang đường, kì ảo trong trường

ca “ Ôđixê” của Hôme

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Sử thi Hi Lạp mà kết tinh cao nhất là sử thi Hôme là một thành tựu quan trọng của nền văn học

cổ đại Hi Lạp Hai thiên sử thi mà “ khó có tác phẩm nào so sánh được” ấy quả “ chỉ có thể do một thiên tài từ nhân dân mà ra, một thiên tài đúc kết từ tinh hoa và trí tuệ của nền văn học dân gian phong phú và của cuộc sống mãnh liệt giàu tính chiến đấu của người Hi Lạp cổ đại” Hôme cũng như bản trường ca “Ôđixê” đã, đang và sẽ là nguồn đề tài phong phú lôi cuốn sự quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu Đã có nhiều bài viết, công trình nghiên cứu của các nhà phê bình, nghiên cứu lớn trên thế giới nghiên cứu về Hôme như nhà Hi Lạp học nổi tiếng người Pháp Pôn

Mazông hay Flasơlie Ở Việt Nam cũng đã có rất nhiều người nghiên cứu về Hôme và sử thi

Ôđixê

Thành công bước đầu phải kể đến là công trình dịch thuật trọn bộ “ Iliát và Ôđixê”, nxb Văn học, Phan Thị Miến Ngoài ra còn có cuốn “ Thần thoại Hi Lạp”, 2009, nxb Văn học, Nguyễn Văn Khỏa Đây có thể nói là những công trình dịch thuật rất công phu

Song song với việc dịch thuật là về nghiên cứu Đặng Anh Đào đã có công trình nghiên cứu về tác gia Hôme với cuốn “Văn học phương Tây”, xuất bản 2004 Trong cuốn sách này, tác giả đã giới thiệu về cuộc đời cũng như sự nghiệp sáng tác của Hôme, về những giá trị mà Hôme để lại cho nhân loại

Tác giả Lê Nguyên Cẩn trong cuốn: “ Hợp tuyển văn học Châu Âu”, xuất bản 2002, ngoài việc phác thảo chân dung Hôme còn tìm hiểu về những biện pháp kĩ thuật của sử thi Hôme Cạnh đó, ông còn ghi lại được các đánh giá về Hôme qua các thời đại khác nhau

Lưu Đức Trung với cuốn: “ Giáo trình văn học thế giới”, xuất bản 2007, đã đi sâu nghiên cứu về Hôme và sự nở rộ của sử thi Hi Lạp Hai thiên sử thi “ Iliát” và “ Ôđixê” được ông tìm hiểu, phân tích những nét đặc sắc ở cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật

Như vậy, các công trình nghiên cứu nói trên chỉ mới giới thiệu về tác giả Hôme và đi vào nghiên cứu giá trị nội dung, nghệ thuật của hai bản trường ca một cách chung chung, tổng thể mà chưa

có một bài viết nào nghiên cứu toàn diện, trọn vẹn về yếu tố hoang đường, kì ảo trong trường ca

“Ôđixê” của Hôme Trên cơ sở tiếp thu những bài viết, công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu, tôi mạnh dạn đi sâu tìm hiểu đề tài này Do sự hạn chế về tài liệu và sự hiểu biết chưa sâu nên đề tài của tôi chắc chắn sẽ có nhiều thiếu sót nhưng hi vọng rằng đây cũng sẽ là những kiến thức bổ ích cho những ai yêu và muốn tìm hiểu về Hôme cũng như sử thi “ Ôđixê” của ông

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là yếu tố hoang đường, kì ảo trong trường ca “ Ôđixê” của Hôme

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là văn bản tác phẩm “ Ôđixê” trong cuốn “Thần thoại Hi Lạp”,

2009, nxb Văn học do Nguyễn Văn Khỏa dịch

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài “ Yếu tố hoang đường, kì ảo trong trường ca “ Ôđixê” của Hôme” là một đề tài hấp dẫn và mới mẻ, lí thú nhưng đầy khó khăn Việc nghiên cứu đề tài này được tiến hành bằng những phương pháp sau:

- Phương pháp nghiên cứu tác giả, tác phẩm:

Tôi căn cứ vào những nét chính về cuộc đời, thời đại của tác giả đồng thời dựa vào văn bản tác phẩm để tìm hiểu cụ thể

- Phương pháp thống kê:

Thứ nhất, tôi thống kê những bài viết, bài nghiên cứu của các tác giả về Hôme và sử thi “ Ôđixê”

để tham khảo một số ý kiến từ những công trình nghiên cứu đó làm tư liệu cho bài viết

Tiếp theo, tôi thống kê những tình tiết, sự kiện quan trọng trong tác phẩm có liên quan đến vấn

đề nghiên cứu theo những nhóm khác nhau cùng phục vụ cho một ý lớn trong nội dung của đề tài

để làm sáng tỏ vấn đề một cách toàn diện, khách quan

- Phương pháp phân tích:

Sau khi đã thống kê những chi tiết, sự kiện quan trọng trong tác phẩm, tôi tiến hành đi sâu phân tích chúng để chứng minh, giải thích cho những đề mục chính và nội dung của toàn bộ đề tài

- Phương pháp so sánh, đối chiếu:

- Phương pháp tổng hợp và nâng cao vấn đề:

- Phương pháp nhận xét, đánh giá:

5 Giới thuyết thuật ngữ

* Thuật ngữ kì ảo:

Thuật ngữ kì ảo ( fantastic) xuất hiện trong tiếng Anh trung cổ vào thế kỉ XIV ( tiếng Pháp: fantastique, tiếng Latin: phantasticus), nó được bắt nguồn từ tiếng Hi Lạp “ Phantasticus” có nghĩa là “ tạo ra những hình ảnh thuộc về tinh thần” và chữ “ phantazein” có nghĩa là “ xuất hiện trong tâm trí

Trong lịch sử văn học nhân loại, yếu tố kì ảo đã ra đời từ rất sớm ( trong các sáng tác folklore) nhưng dòng văn chương kì ảo mang hình thức hiện đại chỉ mới phát triển trong vòng hai thế kỉ lại đây Khái niệm yếu tố kì ảo cũng như quan niệm về văn chương kì ảo vẫn chưa tìm được sự thống nhất

Theo định nghĩa của “ Từ điển tiếng Việt” (Hoàng Phê, nxb Đà Nẵng, 1998) thì “ Kì ảo là kì lạ, tựa như không có thật mà chỉ có trong tưởng tượng” Và tất nhiên, một tác phẩm văn chương kì

ảo phải có những yếu tố siêu nhiên, kì lạ, hư ảo, huyễn hoặc trong nhân vật, cốt truyện, chủ đề tạo nên những phản ứng nhận thức của người tiếp nhận một cách mạnh mẽ Trong “ Dẫn luận về văn chương kì ảo” T Todorov cho rằng cái kì ảo giống như một giới hạn bất định giữa cái kì diệu (merveilleux) với cái kì lạ ( étrangé) A.Marino lại suy luận “ cái kì ảo chỉ có thể ra đời từ bản thân trí tưởng tượng ( fantaisie)” Nhưng theo nhà nghiên cứu Roger Caillois thì “ cái kì ảo là cái không thể cắt nghĩa được bằng lí tính từ điểm nhìn của chúng ta, với tầm nhận thức thực tại Nó không chỉ biểu hiện quan niệm của tác giả về thế giới đa chiều và mang tâm linh; sự hữu hình hóa cái ác, xấu xa và những ước mơ, khát vọng về các giá trị chân, thiện, mỹ mà còn thể hiện cảm hứng nhận thức lại thực tại và đem đến triết lí thẩm thấu trong tác phẩm

Ở nước ta những năm gần đây cũng có khá nhiều công trình nghiên cứu về yếu tố kì ảo Lê Nguyên Cẩn trong “cái kì ảo trong tác phẩm Banzac” ( nxb Giáo dục, 1999) cũng đưa ra định

nghĩa “cái kì ảo là một phạm trù tư duy nghệ thuật, là sản phẩm của trí tưởng tượng Nó hiện

diện dưới hình thức thần linh, quái dị, ma quỉ, khác lạ, phi thường, siêu nhiên” Phùng Hữu Hải

trong bài “Yếu tố kì ảo trong truyện ngắn Việt Nam hiện đại từ sau 1975” cũng cho rằng “ yếu tố

kì ảo không phải là cái gì hư vô bên ngoài con người mà nó được bắt nguồn từ chính thế giới tưởng tượng, tinh thần, thế giới nội tâm bí ẩn của con người”

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu đều thống nhất rằng yếu tố kì ảo là sản phẩm của trí tưởng tượng khó xảy ra trong thực tế Nó thường nằm ngoài tư duy lí tính của con người nhưng lại có mối quan hệ với bản chất của cái có thật trong đời sống Yếu tố kì ảo góp phần cùng với các yếu

tố nghệ thuật khác để xây dựng cốt truyện, nhân vật hướng đến việc bộc lộ chủ đề tư tưởng tác phẩm Chính các sắc thái thẩm mĩ của yếu tố kì ảo không hề làm giảm giá trị hiện thực của tác phẩm mà nó còn cung cấp cho chúng ta cách nhận diện về cuộc sống, làm gia tăng điểm nhìn nghệ thuật và các chiều tiếp cận hiện thực

* Thuật ngữ trường ca

Theo Lê Bá Hán, 2009, Từ điển thuật ngữ Văn học, nxb Giáo dục, trường ca là tác phẩm thơ có

dung lượng lớn, thường có cốt truyện tự sự hoặc trữ tình Trường ca ( pòeme) cũng được dùng để gọi các tác phẩm sử thi ( epopee) thời cổ và thời trung đại, khuyết danh hoặc có tác giả

Cho đến nay người ta đã biết nhiều dạng thể loại trường ca: trường ca anh hùng, trường ca châm biếm, trường ca có cốt truyện lãng mạn, trường ca mang tính kịch – trữ tình…Được coi như nhánh chủ đạo của thể lọai là những trường ca thể hiện đề tài lịch sử toàn dân hoặc đề tài lịch sử

toàn thế giới ( đề tài tôn giáo) của Viếc-gin, Thần khúc của Đan-tê…Một nhánh khác, rất có ảnh hưởng trong lịch sử thể loại là trường ca với những đặc điểm cốt truyện lãng mạn ( Dũng sĩ áo

da hổ của Sô-ta Rút-xta-ven-li, Chàng Rô-lăng cuồng nộ của L.A-ri-ô-xtô) vốn gắn với truyền

thống tiểu thuyết hiệp sĩ trung đại Dần dần trong trường ca các đề tài cá nhân, triết lí đạo đức được đề lên hàng đầu, các yếu tố kịch- trữ tình được tăng cường, các truyền thống dân gian được phát hiện và khai thác Đây là đặc điểm của các trường ca tiền lãng mạn ( của Gi Mác-phéc-xơn,

U Xcốt) Thời thịnh vượng của trường ca là thời chủ nghĩa lãng mạn, nhiều trường ca có giá trị xuất hiện ở nhiều nước Các tác phẩm trường ca chiếm vị trí đỉnh cao của thể loại thời kì này thường nghiêng về tính triết lí- xã hội ( Gi Bai – rơn, A Pu – skin, A Mi – xki – ê- vích, M Léc- man-tốp, H Hai-nơ) Cuối thế kỉ XX, lúc thể loại đang suy thoái vẫn xuát hiện một số trường ca xuất sắc, đồng thời vẫn có những trường ca theo xu hướng hiện thực ( N Nhê- cra- xốp)

Sang thế kỉ XX, trường ca phát triển theo hướng trữ tình không có cốt truyện, các xúc cảm cá nhân thường gắn với các chấn động lịch sử lớn lao (các trường ca của V.Mai-a-cốp-xki, X Ê-xê-nhin, P.Ê-luy-a…)

Ở Việt Nam các truyện thơ dài như Truyện Kiều, Tiễn dặn người yêu…được gọi là truyện thơ,

các tác phẩm trữ tình dài được gọi là ngâm khúc Tên gọi “trường ca” một thời dung chỉ các sử

thi dân gian như Đăm Săn, nay thường được dung để chỉ sang tác thơ dài của các tác giả như Bài

ca chim Chơ rao của Thu Bồn, Theo chân Bác của Tố Hữu.

6 Cấu trúc đề tài

Để giải quyết những mục đích và nhiệm vụ mà đề tài đặt ra ở đề tài này của tôi ngoài phần mở đầu và phần kết luận còn có hai mục lớn của phần nội dung:

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Yếu tố hoang đường, kì ảo trong trường ca “ Ôđixê” của Hôme

B NỘI DUNG Chương 1: Những vấn đề chung

1.1.Những cơ sở lịch sử, xã hội của anh hùng ca Hôme

Cuộc chiến tranh thành Tơroa là có thật Một sự thật lịch sử được cường điệu và tô điểm bởi thần thoại, mặc dầu có thể không xảy ra vì đôi mắt đẹp của nàng Hêlen như Hôme kể

Từ “ Hi Lạp” hay “ người Hi Lạp” là những từ mà người La Mã dùng để chỉ đất nước và nhân dân này thời kì họ chiếm đóng Hi Lạp Còn trước đó, thời Hi Lạp cổ điển, thì người Hi Lạp được mệnh danh là “ Hêlennơ” ( Hellènes), những người dân của Helađơ ( Hellades) có cùng tuyến

văn tự kí hiệu là “ B” Trong Iliát của Hôme thì những người Hêlennơ này còn là một dân tộc ở

phía nam xứ Texali, những thần tử của Asin và còn có tên gọi là người Miêcmiđông Và cũng

trong trường ca Iliát, Hôme dùng ba tên: Akêen, Acgiêng và Đanaen để gọi những chiến sĩ Hi

Lạp trong đội quân của Agamemnông đi đánh Tơroa Tên dùng nhiều hơn cả là những người Akêen Đó là những người Hi Lạp nổi tiếng “ Hi Lạp acoi”, tiếng nói được ghi lại không chỉ là

“chữ” mà là “ từ” trên những mảnh đất nung mà tài liệu khảo cổ học đã tìm thấy ở đảo Crét trong cung điện Knôxôx, ở Ácgôlit trong thành Mixen và ở Mixeni trong đô thị Pilôx, nghĩa là ở quê

hương của các anh hùng Iđômênê, Agamemnông và Nexto, những nhân vật trong trường ca Iliát.

Vào giữa thế kỉ XV tr.CN, những người Akêen có những chiến thuyền hùng mạnh đã đặt chân lên đảo Cret, xâm chiếm Knôxôx Đảo Cret bị chinh phục nhưng những kẻ đi chinh phục lại tìm thấy ở đấy một nền văn minh cao hơn nền văn minh của họ và cũng giống như người La Mã sau này khi chinh phục Hi Lạp, người Hi Lạp đã tiếp thu, phát triển nền văn minh này Đó là nguyên nhân ra đời nền “văn minh Akêen” hay thường gọi là nền “ văn minh Mixen”, gọi theo tên thành

bang Mixen vương giả của Agamemnông Trong Iliát, chàng Iđômênê của đảo Cret chỉ là một “

triều thần” của Agamemnông

Cuối cùng những cuộc viễn chinh của người Akêen mở rộng về phía đông nhất là về phía đảo Sip

và vùng Tiểu Á, ở đó có thành bang Tơroa còn gọi là thành Iliông Vị trí địa lý có ý nghĩa chính trị và kinh tế quan trọng của thành bang này cũng như sự giàu có, của cải vô vàn của nó khiến nó

đã trở thành cái đích tấn công của các chiến thuyền Akêen Có thể trong thực tế người Hi Lạp đã lấy cớ là một hoàng tử của thành Tơroa bắt cóc một cô em dâu của nhà vua thành bang Mixen để tấn công thành hay câu chuyện nàng Hêlen Hi Lạp bị chàng Đông Juăng Parix của phương Đông quyến rũ, chỉ là một hư cấu của thần thoại

Cuộc chiến tranh thành Tơroa kéo dài trong 10 năm và kết thúc với mưu mô con ngựa gỗ của Uylix ( trong thần thoại) Theo các học giả nó đã xảy ra khoảng 1183 hoặc 1280 tr.CN Trong thế

kỉ XVIII và gần như cả thế kỉ XIX, các nhà khoa học ở Châu Âu chưa có những hiểu biết gì nhiều về những cơ sở lịch sử, xã hội của nền văn hoá Hi Lạp cổ đại cũng như về anh hùng ca của Hôme Ngày nay khoa học khảo cổ đã đưa ra những bằng chứng chính xác về nền văn minh cổ

Hi Lạp và về lịch sử xã hội của thời đại Hôme Những nền văn minh cổ Hi Lạp ( Cret, Mixen) còn để lại nhiều dấu ấn rõ dệt trong các anh hùng ca của Hôme

Qua những chứng cứ khảo cổ học, ta thấy nền văn minh Cret và Mixen thuộc về thời đại đồ đồng, kim loại sắt đã có nhưng còn hiếm và quí Người Đôriêng từ phía bắc tràn xuống chinh phục Hi Lạp đã đem theo những dụng cụ bằng sắt thường dùng Người Akêen đã bị kẻ xâm lược mới này đánh đuổi, chạy sang vùng bờ biển Tiểu Á Nơi ấy các thành bang Iôni và Eôlit còn giữ được, qua hàng thế kỉ, câu chuyện về những anh hùng Akêen và những chiến công lừng lẫy của

họ Những người hát rong đã biến những câu chuyện kể này thành những khúc ca chiến trận và vinh quang Đó là nguồn gốc của sự hình thành những thiên anh hùng ca Hi Lạp cổ đại

1.2 Phác thảo chân dung Hôme

Theo những cứ liệu cổ nhất mà người biết được về Hôme thì nhà thơ Hi Lạp lớn nhất này được sinh ra tại Chios Ông được sinh ra bởi người phụ nữ mồ côi và được đặt tên là Mélesigene –tên một dòng sông Phémios, một thầy giáo đang giảng dạy môn thể thao của thành bang đó, đã nhận Crétéides – mẹ ông làm người phục vụ và đưa hai mẹ con về sống với ông ta Ông mong chờ ở đứa trẻ này một điều duy nhất hơn tất cả là chú bé khi lớn lên sẽ tỏ ra có những năng khiếu khác thường đối với nghệ thuật

Rất nhanh chóng, Mélesigene gây được ấn tượng cảm tình thích thú vì sự nhanh nhẹn, hoạt bát, linh lợi của chú, không chỉ với các cư dân Smyme mà còn với những lữ khách đến đây để buôn bán, đến đây vì công việc Trong số này có một ông chủ tàu lớn, tên là Mentes, một con người có học vấn, nhạy cảm đã dành cho Mélesigene một cảm tình đặc biệt và nói rằng sẽ có ích cho chú nếu chú đi du ngoạn và học hỏi trực tiếp ở các xứ sở và con người ở các sứ sở ấy Chàng trai đã

bị thuyết phục hoàn toàn và đi du ngoạn khắp nơi Tới Ithaque sau chuyến đi Tây Ban Nha và Italia, anh bị đau mắt phải ở lại nhà người bạn thân Mentor, một người giàu có và hiếu khách Ở Ithaque, Mélesigene học được rất nhiều bản sử thi, đặc biệt là các tình tiết về những cuộc phiêu lưu của Uylix Anh đã nhập tâm một cách đầy đủ và hứng thú Khi Mentes trở lại Tthaque, Mélesigene đang được chữa bệnh, và cho dù bệnh về mắt vẫn chưa khỏi, song anh đã quyết định tiếp tục cuộc du lịch bằng đường biển cùng với anh ta Cho tới Colophon, nhà thơ lâm bệnh lần thứ hai và căn bệnh về mắt vốn chưa được chữa khỏi hẳn đã tái phát dữ dội hơn Lần này nhà thơ vĩnh viễn mù hẳn Ở Smyme được ít lâu, ông quyết định trở về Cumes

Trong ngôn ngữ xứ Cumes, từ mù lòa được đọc là homeros Nhà quí tộc quyền uy của thế giới cổ

đại đã định danh nhà thơ một cách miệt thị từ bình diện này Nhưng có thể nói, chính ông ta đã đặt cho nhà thơ một biệt danh mà với biệt danh đó, ông sẽ mãi mãi tồn tại cùng với văn hóa văn minh Hi Lạp

Sau khi phải rời xa Cumes, Hôme bắt đầu cuộc đời trôi dạt, lang thang Tại Phocée ông gặp Testorides – người đứng đầu một trường học Ông ta đã biếu nhà thơ nhà cửa để đổi lấy một bản chép tay tất cả các tác phẩm mà nhà thơ đã sáng tác được cho đến khi đó và cả những bài mà nhà

thơ sáng tác trong thời gian ở đó Hôme chấp nhận và viết Tiểu Iliát và Vùng Phoxid Nhưng

Testorides để nhà thơ ở lại một mình và ông ta trở lại Chios Tại đó, ông ta công bố các bài thơ của Hôme mà ông coi là của mình Nhờ vậy Testorides trở nên nổi tiếng và đã thu được nhiều thành công lớn Khi Hôme được thông báo về cách thức mua danh hèn hạ này, nhà thơ quyết định đi đến Chios ngay Tại vùng ngoại ô Bolissos, một người mục đồng tên là Glaucos đã tiếp đón ông, đề nghị ông làm thầy dạy con họ Ở đây, Hôme đã sáng tác nhiều tác phẩm khác và trở nên nổi tiếng tới mức Testorides phải cao chạy xa bay khỏi xứ sở này Nhà thơ cưới vợ và có

được hai con gái Rất có thể là thời kì này Hôme đã sáng tác Ôđixê Nhân dân Hy Lạp từ mọi

miền đổ xô đến để chiêm ngưỡng và thưởng thức tài nghệ của ông Nhà thơ quyết định đi sang

Hi Lạp lục địa nhưng khi đang ở hòn đảo Ios thì ông lâm bệnh nặng không qua khỏi và chết tại đây

Câu chuyện trên đây được kể lại trong bản tiểu sử thường được coi là của Herodote

1.3.Sự nghiệp sáng tác của Hôme

Sự nghiệp sáng tác của Hôme khá đồ sộ nhưng phần lớn đã bị thất lạc, duy chỉ còn hai bản

trường ca Iliát và Ôđixê là lưu lại tương đối hoàn chỉnh

1.3.1.Trường ca Iliát

Iliát gồm 24 khúc ca với độ dài 15.693 câu thơ, kể lại câu chuyện xảy ra đối với liên quân Hi

Lạp trong khoảng năm mươi ngày cuối cùng của năm thứ mười của cuộc chiến Hi Lạp – Tơroa

Đề tài của Iliát có thể tóm tắt như sau:

Một tướng lĩnh Hi Lạp là Asin cãi cọ với người quyền thế cao hơn mình là Agamemnông và vì bị bắt mất nàng Brizêix nên chàng không tham gia chiến trận Sự vắng mặt của chàng khiến quân Akêen suýt nữa bị chiến bại và không còn có cơ hội trở về Hi Lạp vì các chiến thuyền của họ đã

bị Hecto, người dẫn đầu quân Tơroa đốt cháy Trước tình hình ấy, dù đang giận hờn, Asin cũng cho bạn chàng là Patorôclơ mượn áo giáp và vũ khí để ra trận Patorôclơ bị Hecto giết chết Nỗi đau thương và khát vọng trả thù đã khiến Asin quay lại chiến trường và chàng đã giết chết Hecto Bản trường ca kết thúc với lễ mai táng Hecto

Có thể nói, đây là bài ca chiến trận ca ngợi phẩm chất tập thể vô song của các chiến binh thời cổ đại Phẩm chất tập thể này có cả ở quân đội Tơroa lẫn quân đội Hi Lạp Nhà thơ Hôme đã ca ngợi phẩm chất này ở hai bên như nhau, không thiên vị Từ đó, cuộc chiến dữ dội trên chiến trường trở thành cuộc đua tài, đấu sức giữa các bộ lạc Sức mạnh nổi bật ở đây được thể hiện qua hình tượng Asin, hình tượng người anh hùng bộ lạc, là biểu tượng của sức mạnh thể chất của người Hi Lạp

1.3.2.Trường ca Ôđixê

Tác phẩm này gồm 12.110 câu thơ và được chia làm 24 khúc ca như Iliát Ôđixê nghĩa là bài ca

về chàng Ôđixếuyt ( Odysseus) một tên gọi khác của Uylix ( Ulysse) Nguồn gốc đề tài bắt nguồn từ truyền thuyết cuộc chiến thành Tơroa và dựa vào câu chuyện cuộc trở về quê hương Itác ( Ithaque) của Uylitxơ làm cốt truyện cơ bản

Sau khi Hecto, dũng tướng của thành Tơroa bị giết chết thì quân Hi Lạp cũng chưa thể hạ nổi thành Tơroa Tiếp đó không lâu, Paris người đã chiếm đoạt người đẹp Hêlen và gieo mầm cho cuộc chiến, bằng tài thiện xạ của mình đã bắn xuyên thủng gót chân Asin, chỗ yếu nhất của Asin

và giết chết Asin Uylix trở thành người kế tục Asin và là người có phẩm chất trí tuệ cao cả mà

ngay ở trong Iliát, Uylix được miêu tả là có trí tuệ sánh ngang thần Dớt Bằng cách dùng mưu

con ngựa gỗ Uylix đã chiếm được thành Tơroa, cướp bóc và triệt phá đô thành giàu có này Sau

khi phân chia tù binh và chiến lợi phẩm, các dũng tướng Hi Lạp trở về thành bang của mình Riêng Uylix, sau mười năm lênh đênh trôi dạt, đoàn thuyền mười hai chiếc cùng với gia nhân đã

bị tan tác do gặp nhiều tai nạn chỉ còn mỗi Uylix sống sót trở về Itác

Như vậy, nếu Iliát là “ bản anh hùng ca chiến trận” của thời kì chiến tranh bộ tộc, thời kì chiến tranh là “ một phương tiện kiếm lợi thông thường” thì Ôđixê phản ánh thời kì người Hi Lạp đã

ổn định và đang đem hết tâm sức của mình ra để xây dựng một cuộc sống hòa bình, hạnh phúc

Trong Iliát, câu chuyện lập công tập thể được miêu tả, còn ở Ôđixê, chỉ là câu chuyện của một

người, nhưng người đó là đại diện tiêu biểu cho trí tuệ Hi Lạp, tiêu biểu cho sức mạnh tinh thần của người Hi Lạp Asin là hình ảnh tiêu biểu của sức mạnh thể xác còn Uylix là sức mạnh trí tuệ,

là phẩm chất trí tuệ Hi Lạp Cả hai tạo ra chỉnh thể sức mạnh Hi Lạp, trở thành biểu tượng con người Hi Lạp

Chương 2: Yếu tố hoang đường, kì ảo trong trường ca Ôđixê của Hôme

2.1 Cốt truyện hoang đường, kì ảo

Theo định nghĩa của từ điển Tiếng Việt ( Hoàng Phê, NXB Đà Nẵng, 1998) thì “ kì ảo là kì lạ, tựa như không có thật mà chỉ có trong tưởng tượng” Và tất nhiên, một tác phẩm văn chương kì

ảo phải có những yếu tố siêu nhiên, kì lạ, hư ảo, huyễn hoặc trong cốt truyện để tạo nên những phản ứng nhận thức của người tiếp nhận một cách mạnh mẽ

Ôđixê là người anh hùng đã nghĩ ra cái mưu “Con ngựa thành Tơroa” Chàng có cái tên Uylix Sau khi quân Hi Lạp hạ được thành Tơroa, các dũng tướng cùng với quân sĩ của mình lần lượt trở về quê hương Hi Lạp Biết bao nhiêu biến cố đã xảy ra làm cho họ khi trở về đến quê hương mười phần mất bảy, chin phần còn ba Nhưng trong số những cuộc trở về ấy thì hành trình của người anh hùng Uylix là gian nan, vất vả, ba chìm bảy nổi hơn cả

Các vị thần đều biết việc Uylix gặp hoạn nạn, khó khăn nhưng chưa biết làm cách gì để cứu vớt người anh hùng ngoài việc bày tỏ lòng thương xót May thay, một dịp tốt đến

Hôm đó, các vị thần Ôlanhpơ theo lệnh của Dớt được triệu tập đến họp Đấng phụ vương Dớt

mở đầu cuộc họp bằng những lời phàn nàn rẳng những người trần thế bất cứ việc gì cũng qui tội,

đổ lỗi cho thần linh mà thực ra thì do chính sự dại dột của họ vì không nghe lời răn bảo của thần thánh nên họ mới xảy ra bao tai họa

Dớt nói xong, nữ thần Atêna bèn lên tiếng trách móc đấng phụ vương sao lại đi thương xót cho

số phận của người khác mà quên mất Uylix, một người anh hùng đã từng dâng biết bao lễ vật hậu hĩnh cho Dớt, một người anh hùng mà số phận còn đáng được các vị thần quan tâm đến rất nhiều

Nghe nữ thần Atêna nói như vậy, thần Dớt liền thanh minh Thần nói cho nàng rõ, tất cả mọi

chuyện đều không do mình Thần vẫn không hề quên Uylix là người anh hùng thông minh, mưu trí hơn hết mọi người trần và là người anh hùng dâng lễ vật nhiều nhất cho các vị thần trên bầu trời cao xa, bát ngát Cuối cùng Dớt và các vị thần đều nhất trí đồng thanh tán thưởng, nhân lúc Pôdâyđông – người luôn ôm hận báo thù Uylix vì anh đã chọc mù mắt con trai thần – đi vắng đã họp, quyết định cho Uylix được đoàn tụ Nữ thần Atêna được cử đến đảo Itác để báo tin cho Têlêmác – con trai Uylix đi tìm cha Và thần Hécmét được cử đi báo tin cho Calipxô biết quyết định của Dớt tối cao Câu chuyện Têlêmác đi tìm cha được kể từ khúc ca I đến khúc ca IV Đồng thời, cũng trong các khúc ca đó người vợ Pênêlốp của Uylix đang đứng trước một tình thế nguy hiểm Nàng phải đối mặt với 108 kẻ cầu hôn xảo quyệt và phải nghĩ ra những mưu mẹo để chống trả Khúc ca V cho biết Uylix rời đảo của Calipxô và bị thần biển Pôdâyđông giáng bão tố, trôi dạt vào xứ sở người Phêaxi

Tại đây nhà vua Ankinôôt đối xử với Uylix rất tử tế và công chúa Nôxica cũng đem lòng cảm mến người anh hùng Uylix được nghe khúc hát ca ngợi chiến công con ngựa gỗ, ca ngợi chính mình thì anh rất cảm động và rơi lệ Được biết người khách do bão tố mang đến chính là Uylix, nhà vua Ankinôôt đã khẩn khoản yêu cầu người anh hùng kể lại cuộc phiêu lưu của chính mình ( khúc ca VI – VIII)

Toàn bộ cuộc phiêu lưu của Uylix từ khi rời thành Tơroa đến khi dạt vào đảo của tiên nữ

Calipxô, được kể lại từ khúc ca IX đến khúc ca XII Trước hết đoàn thuyền gặp bão, bị thổi dạt vào xứ sở Lôtôphagiơ ở Bắc Phi, rồi trôi dạt tới xứ sở người khổng lồ một mắt – Xiclốp Uylix phải đấu mưu, đấu lực với gã khổng lồ Pôliphem, chọc mù con mắt duy nhất của hắn và cứu được đồng đội thoát chết

Thoát Xiclốp họ rơi vào xứ sở Letrigông – xứ sở của bọn ăn thịt người, rồi xa vào phù thủy Xiêcxê, bị biến thành lợn Uylix trí xảo bắt Xiêcxê trả lại kiếp người cho bạn bè và đi vào cõi âm

để hỏi tin tức quê hương gia đình Họ vượt qua vùng biển của các tiên cá Xiren dùng giọng hát

du dương để bắt người và vượt qua vùng Carip và Xila nguy hiểm Đoàn thuyền của Uylix tới đảo của thần Mặt trời và do đã tự ý giết đàn bò của thần để ăn thịt nên cả đoàn, trừ Uylix không

ăn, đã bị giết chết Uylix còn lại một mình lưu lạc tới đảo của Calipxô

Câu chuyện được kể lại say sưa và hấp dẫn Để trả ơn, Ankinôôt đã cho người đưa Uylix trở về quê hương Lúc này, tại Itác quê hương người anh hùng, 108 kẻ cầu hôn đang tìm mọi cách ép buộc Pênêlốp Khúc ca XIII đến khúc ca XV, hai cha con gặp nhau tại nhà người chăn lợn Ơmê, nhận ra nhau và cùng bàn định kế hoạch trả thù bọn cầu hôn Tiếp đó là việc thực hiện kế hoạch trả thù, giành lại quyền chủ nhân hợp pháp được kể lại từ khúc ca XVI đến khúc ca XXIII Vợ chồng đoàn tụ sau hai mươi năm xa cách, khúc ca XXIV là cảnh Uylix gặp lại cha già Trong cảnh gia đình đoàn viên ấm cúng như vậy, gia đình của những kẻ cầu hôn bị giết kéo đến đòi nợ máu Nữ thần Atêna xuống cho mọi người biết quyết định của Dớt cho Uylix được phép đoàn tụ với người thân và buộc gia đình của bọn cầu hôn phải chấm dứt mọi hành động trả thù Người anh hùng lưu lạc Uylix trở lại vị trí thủ lĩnh – vua của đảo Itác như xưa

Như vậy, chuyện được kể trong Ôđixê là câu truyện trở về quê hương của Uylix Đây không phải

là chuyến đi suôn sẻ bình thường mà là một chuyến đi đầy rẫy những thăng trầm, nguy hiểm với

sự xuất hiện của các vị thần, của thế giới quỉ sứ…Cái không bình thường đó tạo ra sự li kì, hấp dẫn, độc đáo riêng của thiên sử thi này

2.2 Thế giới hình tượng nhân vật kì ảo

Sử thi chịu ảnh hưởng của thế giới quan thần linh chủ nghĩa bởi lẽ nó là sự nối tiếp thần thoại, nó bước từ thế giới thần linh sang thế giới con người, nó tạo ra cái nhìn đậm màu sắc thần kì bao quanh các nhân vật sử thi Bức tranh do sử thi tạo dựng thường mang tính hoành tráng, kì vĩ với các yếu tố hoang đường, kì ảo, với sự xuất hiện của các vị thần, của thế giới quỉ sứ…

2.2.1 Người anh hùng Uylix với sức mạnh siêu nhiên và “ trí tuệ sánh tựa thần linh”

Ôđixê cũng giống như Iliát trước hết giới thiệu với chúng ta một Uylix anh hùng dũng tướng với

sức mạnh siêu nhiên Hôme đã khéo léo miêu tả sức mạnh vật chất của chàng qua sự kiện thi bắn cung – chiếc cung của Uylix mà 108 tên cầu hôn đã không ai giương nổi Ơrimac – con người danh tướng cao lớn, to khỏe như thần xưa nay chưa từng chịu bó tay qui hàng trong những cuộc đua tranh ráng hết sức kéo dây cung cho căng để có thể khi buông tay làm mũi tên bay đi nhưng

ba lần hắn dùng hết sức của cách tay kéo dây cũng là ba lần hắn chịu thất bại Uylix – lão già ăn mày rách rưới cầm lấy dây cung, tay trái đưa lên ngang vai, tay phải cầm dây cung kéo mạnh Dây cung căng ra và rít lên như tiếng rít của con chim nhạn Chàng buông tay, mũi tên bị dây cung nẩy bật đi kêu đánh tách một cái và xuyên qua mười hai lỗ của mười hai chiếc rìu bay vọt

ra ngoài Và cũng trong phút chốc bọn cầu hôn kinh hoảng, toán loạn chạy khắp phòng, bị đuổi giết mà không có cách gì chống đỡ nổi “ máu ồng ộc trào ra lênh láng cả nền nhà”

Có thể nói, nhờ sức mạnh siêu nhiên ấy mà Uylix đã lênh đênh trên sóng cả gió to, dầm mình trong sóng biển mặn chát không biết bao ngày Đôi khi một con sóng lớn ào đến cuốn băng Uylix

đi và ném chàng vào vách núi dựng đứng Và khi ngọn sóng vừa ném Uylix lên cao thì chàng bật nhảy lên bám vào vách núi đá Nếu không kịp thời đối phó như thế thì chàng đã thịt nát, xương tan rồi Bám được vào vách đá cũng chưa yên Ngọn sóng lớn quật vào vách núi bật dội trở ra

Và khi dội ra nó đã cuốn theo Uylix vứt chàng ra ngoài biển Chàng lại từ dưới nước sâu ngoi lên

Yếu tố hoang đường, kì ảo còn được thể hiện qua “ trí tuệ sánh tựa thần linh”của Uylix Uylix bằng tài năng trí tuệ đã chiến thắng tên khổng lồ một mắt Pôliphem, đã chinh phục được nữ phù thủ Xiêcxê cứu các bạn đồng hành khỏi bị biến thành lợn Không những thế, chàng lại còn được xuống âm phủ gặp mẹ và các chiến hữu đã qua đời, gặp ông già tiên tri quá cố để biết được hậu vận

Như ta đã biết, sử thi bao hàm tính chất kì vĩ do ảnh hưởng của thế giới quan thần linh Các biện pháp phóng đại, cường điệu, lí tưởng hóa được sử dụng để tạo ra cái kì vĩ, kì diệu này Có thể nói, sức mạnh siêu nhiên cùng trí tuệ “ sánh tựa thần linh” của Uylix đã góp phần nhỏ tạo nên

màu sắc kì ảo trong thế giới hình tượng nhân vật của thiên sử thi Ôđixê của Hôme.

2.2.2 Thế giới các vị thần

Cả hai sử thi Iliát và Ôđixê đều bắt nguồn từ cuộc chiến Tơroa, một đô thành nổi tiếng giàu có

thời cổ đại của người Hi Lạp Hai bản sử thi này cũng được tắm mình trong không khí huyền thoại, được đan dệt bằng truyền thuyết “ quả táo vàng”, “ quả táo bất hòa” nổi tiếng Tuy nhiên,

có thể nói, thế giới các vị thần trong trường ca Ôđixê ít hơn trong trường ca Iliát Các thần chỉ

can thiệp vào đầu tác phẩm với quyết định cho Uylix đoàn tụ sau hai mươi năm cách trở và ở phần cuối tác phẩm khi nữ thần công lí Atêna, nhân danh Dớt, xuống hòa giải cho Uylix với thân nhân của những kẻ cầu hôn bị giết Các thần không can thiệp vào công việc của người trần như ở

Iliát nữa song vẫn là lực lượng trợ giúp cho Uylix vượt qua bao gian nan, hiểm nguy trên cuộc

hành trình trở về quê hương Itác Tiêu biểu như các thần:

2.2.2.1 Thần Dớt

Thần Dớt – chúa tể của các vị thần trên đỉnh Ôlanhpơ cao ngất bốn mùa mây phủ là hình tượng của trí tuệ tuyệt đối, ngọn nguồn của mọi sự hài hòa và vẻ đẹp của vũ trụ Trước số phận bảy nổi

ba chìm của người anh hùng Uylix, Dớt đã kêu gọi các chư vị thần linh giúp đỡ chàng trở về với quê hương, gia đình

Với vị trí tối cao điều khiển thế giới, gìn giữ sự hài hòa và sự tồn tại của trật tự tinh thần cũng như vật chất, Dớt luôn sẵn sàng lắng nghe mọi lời cầu khẩn, xin xỏ được giúp đỡ của người trần

Từ đỉnh Ôlanhpơ, Dớt nghe thấy hết những lời cầu xin của Têlêmác Lập tức thần liền sai hai con chim đại bàng lao về phía đảo Itác nơi đang diễn ra cuộc hội nghị nhân dân

Cũng có khi để xoa dịu sự tức giận của thần mặt trời Hêliôt và cũng để trừng phạt lũ người phạm thượng – những anh em của Uylix đã giết bò của thần mặt trời ăn thịt, thần Dớt dồn mây mù, phủ một đám mây đen sẫm sũng nước lên con thuyền Con thuyền của Uylix vật vã trong sóng gió Thần Dớt còn giáng sét chói lòa xuống trúng giữa con thuyền Con thuyền quay lông lốc, bốc khói mù mịt khét lẹt rã rời ra từng mảnh Dớt đã không cho họ cuộc hành trình trở về quê hương

2.2.2.2 Atêna – nữ thần công lý

Nữ thần Atêna lên tiếng trách móc đấng phụ vương sao lại đi thương xót cho số phận của người khác mà quên mất Uylix – một người anh hùng danh tiếng lẫy lừng Là một vị thần công lý, Atêna đã đứng ra bảo vệ quyền lợi của Uylix và trên mỗi bước đường của cuộc hành trình trở về quê hương của chàng đều có sự trợ giúp kịp thời, đắc lực của Atêna Atêna luôn biến hóa mình một cách linh hoạt, muôn hình, muôn vẻ Khi thì nàng giả dạng một người khách lạ, vua của xứ Taphôx tên là Măngtex đi vào cung điện của Uylix đề khuyên Têlêmác sắm sửa thuyền bè để lên đường đi Pilôx hỏi thăm tin tức về người cha thân yêu của mình Khi thì nàng biến mình thành chính Têlêmác đi vào thành phố Khi lại vụt biến thành một con chim ưng và biến mất trước sự kinh ngạc của những người Pilôx Cũng có khi, như một cơn gió nhẹ, nữ thần lướt qua hai thị nữ đứng hầu biến hình thành một người bạn gái thân thiết của Nôdica Dưới hình dạng đó, nữ thần Atêna đến gần giường của công chúa Nôdica nói những lời êm dịu nhằm sắp xếp cho nôdica gặp Uylix và đưa chàng về thành Cuối cùng, để giúp Uylix đối phó với bọn cầu hôn, Atêna đã biến mình thành một con chim én bay vụt lên đậu ở trên xà nhà Atêna thật xứng đáng với danh hiệu

vị thần công lí

Với trí tưởng tượng phong phú, Hôme đã khắc họa hình ảnh Atêna thật đẹp Nàng “ buộc vào chân đôi dép xinh đẹp bất diệt, bằng vàng đưa nàng đi trên nước hay mặt đất bao la, nhanh như gió thổi Nàng cầm lấy cây lao lớn, mũi bằng đồng vừa nặng, vừa dài và không bao giờ gãy được” Tất cả những chi tiết ấy đã góp phần làm tăng thêm yếu tố hoang đường, kì ảo cho trường

ca Ôđixê của Hôme.

2.2.2.3 Thần Eôlơ – vị thần cai quản các ngọn gió

Eôlơ – một vị thần cai quản các ngọn gió vốn được các vị thần trên đỉnh Ôlanhpơ rất đỗi sùng ái Đảo của thần rất kì lạ “ Đó là một hòn đảo di động trôi nổi trên biển khơi, được bao quanh bằng một bức tường đồng kiên cố Và trên bức tường đó là một ngọn núi đá nhẵn bóng vươn thẳng lên trời” Đoàn thủy thủ của Uylix tới hòn đảo của Eôlơ được đón tiếp rất ân cần, niềm nở “ Suốt một tháng trời, vợ chồng, con cái Eôlơ chiêu đãi trọng thể những vị khách quí” Khi Uylix lên đường, là người được thần Dớt giao cho sứ mạng cai quản các ngọn gió, Eôlơ đã bắt nhốt chặt các ngọn gió vào “ chiếc túi bằng da bò” và đích thân Eôlơ đã đem chiếc túi xuống lòng thuyền của Uylix Khi đoàn thuyền nhổ neo, thần Eôlơ lại cho một ngọn gió Tây đưa đoàn thuyền đi

2.2.2.4 Thần Hermex – vị thần truyền lệnh

Thần Hermex – vị thần truyền lệnh được khắc họa với “tướng mạo khôi ngôi, hình dáng xinh đẹp, thần thái thông minh” Thần biến hình định tâm đón gặp Uylix để chỉ dẫn cho Uylix cách đối phó với tiên nữ - phù thủy Kiếckê và mưa kế để giải thoát cho các bạn đồng hành, các chiến hữu thân thiết thoát khỏi kiếp lợn Thần Hermex sau khi chỉ dẫn cho Uylix còn ban cho Uylix

“một cây cỏ thần tiên rễ đen, hoa trắng là báu vật riêng của thế giới Ôlanhpơ” để đối phó với pháp thuật, bùa ma

Thần truyền lệnh Hermex còn được khắc họa với hành động “ buộc vào chân đôi dép có cánh, bằng vàng, đôi dép có thể đưa thần đi trên mặt biển mênh mông sóng vỗ cũng như trên mặt đất