Môn Địa Lý _ SKKN

NỘI DUNG ĐỀ TÀI Chương 1: Cơ sở thực tiễn của đề tài nghiên cứu  Sách giáo khoa địa lý THCS là một phương tiện dạy học đặc biệt mang tính phức hợp, hoàn chỉnh bao gồm nhiều yếu tố, tổn

PHÒNG GIÁO DỤC SÔNG HINH

TRƯỜNG THCS SƠN GIANG

***&&&***

Sơn Giang , tháng 9 năm 2006

TRƯỜNG THCS SƠN GIANG

TỔ XÃ HỘI

***&&&***

Sơn Giang , tháng 9 năm 2006

MỤC LỤC NỘI DUNG : Số trang

I Phần mở đầu :

II Nội dung đề tài

Chương 1: Cơ sở thực tiễn của đề tài nghiên cứu 5

Chương 2: Thực trạng& nguyên nhân của đề tài nghiên cứu 6

Chương 3: Biện pháp, giải pháp của đề tài

I PHẦN MỞ ĐẦU

1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI :

• Việc thay SGK của chúng ta đã thực hiện được 5 năm, SGK mới đã từng bước khẳng định được tính ưu việc của mình SGK được biên soạn có tính định hướng, nêu vấn đề, HS có nhiệm vụ giải quyết vấn đề; để giải quyết được vấn đề đòi hỏi HS phải tự vận động, suy nghĩ, phân tích tổng hợp từ đó bắt buộc HS phải tích cực hoạt động để chiếm lĩnh tri thức Do vậy việc rèn luyện cho HS kỹ năng tự làm việc với SGK là một trong những yếu tố quan trọng giúp nâng cao hiệu quả dạy - học

• Trong những năm qua chúng ta đã có nhiều cố gắng thay đổi phương pháp dạy học, song trong thực tiễn giảng dạy đôi lúc việc rèn luyện kỹ năng địa lý thường tách rời khỏi phương pháp truyền thụ kiến thức (do nguyên nhân như vì tâm lý ngại lo không đủ thời gian để HS nắm được nội dung bài học ) và vì thế có xu hướng dùng lời để thuyết trình là chính còn việc rèn luyện kỹ năng là phụ, xem các kênh hình ở SGK là dùng để minh hoạ, việc hướng dẫn HS rèn luyện kỹ năng dựa vào kênh hình SGK hầu như ít chú ý,hơn thé nữa tâm lý HS hiện nay là thích học dàn bài tóm tắt do giáo viên ghi trên bảng hơn là học theo SGK Điều đó dẫn đến kỹ năng tự làm việc với SGK còn nhiều hạn chế làm cho tính chủ động tự học không đáp ứng yêu cầu và ý tưởng dạy học tích cực đôi lúc bị động, phá sản

• Do đó bản thân đã tập trung xây dựng đề tài “hướng dẫn học sinh khai thác thông tin thông qua việc nâng cao kỷ năng sử dụng SGK và khai thác các kênh hình trực quan” nhằm khắc phục những tồn tại trên và cũng đã đạt được những hiệu quả khả quan

2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU :

Quá trình tìm hiểu, nghiên cứu nhằm chỉ ra nguyên nhân cơ bản dẫn đến kỹ năng khai thác thông tin từ SGK và các tư liệu trực quan của HS còn nhiều hạn chế cũng như những ảnh hưởng tiêu cực của nó đến quá trình dạy – học ; đồng thời đưa ra những giải pháp khắc phục phù hợp

3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU :

- Học sinh trường THCS Sơn Giang trong quá trình học tập tiếp cận môn địa lý và sử dung SGK địa lý cũng như các tư liệu liên quan

4. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU :

 Tìm ra các tồn tại trong việc tự học tự nghiên cứu sách giáo khoa, sử dụng các kênh hình và các tư liệu

 Phân tích nguyên nhân của các tồn tại

 Các giải pháp để cải thiện những tồn tại nâng cao kỷ năng sử dụng SGK và các tư liệu của HS

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU :

• Phương pháp quan sát

• Phương pháp phân tích

• Phương pháp thống kê

II NỘI DUNG ĐỀ TÀI

Chương 1: Cơ sở thực tiễn của đề tài nghiên cứu

 Sách giáo khoa địa lý THCS là một phương tiện dạy học đặc biệt mang tính phức hợp, hoàn chỉnh bao gồm nhiều yếu tố, tổng hợp nhiều phương tiện dạy học khác nhau như :bản đồ, biểu đồ, sơ đồ, hình vẽ, tranh ảnh, các bảng số liệu thống kê… nó là người bạn đồng hành luôn ở bên các em học sinh, giúp các em học tập, rèn luyện kỹ năng khi đến lớp cũng như ở nhà

 Trong cải cách giáo dục vừa qua, SGK đã được biên soạn theo tinh thần đổi mới, một sự đổi mới lớn về nội dung cấu trúc chương trình, nhưng điểm đổi mới nổi bật trước hết là các kênh hình trong SGK địa lý, những kênh hình này không hoàn toàn chỉ để minh hoạ cho bài giảng mà còn là một phần của nội dung học tập, nó gắn bó chặt chẽ với kênh chữ, tạo nên bài học cơ bản

 Trong quá trình dạy – học cho thấy rằng các kênh hình, các tư liệu trực quan thực sự có vai trò rất quan trọng; một khi các em HS đã tiếp cận tốt và sử dụng chúng hợp lý thì nội dung bài giảng đạt hiệu quả cao

Chương 2: Thực trạng & nguyên nhân của đề tài nghiên cứu

1 Thực trạng :

 Như đã phân tích ở trên, để học tốt môn học địa lý theo chương trình SGK mới đòi hỏi HS cần có những kỷ năng thói quen sử dụng SGK, kênh hình, các tư liệu trực quan; Song, để đạt được một kỷû năng sử dụng tốt hiệu quả các kênh hình, các tư liệu trực quan thì HS cần có những kỹ năng cơ bản như phân tích đối chiếu, nắm được các qui ước kí hiệu, khả năng suy luận quan sát và thu thập các tài liệu có liên quan Đây cũng chính là những yêu cầu cơ bản và những khó khăn mà học sinh sẽ gặp phải khi tự học tự nghiên cứu các kênh hình trong SGK và các tư liệu Đó cũng chính là nguyên nhân làm cho học sinh lúng túng bị động khi thực hiện nhiệm vụ chuẩn bị bài học mới; Và cũng vì thế GV và HS sẽ mất nhiều thời gian khi nghiên cứu học tập tại lớp mà hệ quả là đôi lúc GV làm thay học sinh vô hình dung các kênh hình các tư liệu trực quan trở thành những tài liệu minh hoạ và được sử dụng không đúng theo ý nghĩa tích cực vốn có của nó; Và cứ như thế vai trò cuả các tư liệu trực quan đã không được khai thác bỏ ngỏ, kỹ năng tự khai thác sử dụng tư liệu của HS dần bị hạn chế, mức độ dạy – học nặng về lý thuyết vai trò tích cực của học sinh không được chú trọng hiệu quả giáo dục không cao

Đó là một thực trạng thực sự cần lưu tâm

2.Nguyên nhân:

 Phải nói rằng những phân tích về thực trạng nêu trên là một trong những nguyên nhân chủ quan từ phía giáo viên và học sinh; song vẫn có những nguyên nhân khách quan làm ảnh hưởng rất lớn và tạo nên những tồn tại đó là những bất bình đẳng trong điều kiện học tập của các em HS

miền núi vùng khó khăn…

 Với đặc trưng vùng miền núi, với điều kiện học tập hết sức khó khăn, phương tiện thông tin sách báo hầu như không có , đa số các em còn phải tham gia lao động giúp đỡ gia đình, các sinh hoạt mang tính xã hội còn nhiều hạn chế, quỹ thời gian tự học không có,các tư liệu hỗ trợ học tập rất thiếu thốn, điều kiện cơ sở vật chất nhà trường còn nhiều bất cập là những nguyên nhân khách quan cơ bản

 Giại quyeât khaĩc phúc nhöõng toăn tái tređn cuõng chính laø nhöõng giại phaùp maø bạn thađn muoân ñeă caôp ñeân trong ñeă taøi naøy.

Chöông 3: Bieôn phaùp, giại phaùp cụa ñeă taøi

1 Caùc giại phaùp chụ yeâu

 Dister werg ñaõ töøng noùi “Ngöôøi thaăy giaùo toăi truyeăn ñát chađn lí,

ngöôøi thaăy giaùo gioûi dáy caùch tìm ra chađn lyù” cho neđn chuùng ta höôùng daên

hóc sinh töï hóc, töï khai thaùc caùc keđnh hình ôû saùch giaùo khoa laø coât loõi cụa phöông phaùp Neâu chuùng ta reøn luyeôn HS bieât töï hóc phaùt hieôn vaø giại quyeât vaân ñeă seõ táo ra loøng ham hóc, khôi daôy tìm naíng voân coù trong moêõi con ngöôøi, coù nhö vaôy caùc em seõ “ hóc moôt bieât möôøi” vì theâ giaùo vieđn phại quan tađm vieôc höôùng daên HS hieơu ñöôïc vai troø, taăm quan tróng cụa saùch giaùo khoa vaø caùch söû dúng chung nhö theâ naøo coù hieôu quạ ?

 Ngay trong nhađïn thöùc GV caăn phại xaùc ñònh ñöôïc vai troø ñaịc bieôt quan tróng cụa caùc phöông tieôn ñoă duøng tröïc quan : keđnh hình, bạng bieơu…,ñoông vieđn, yeđu caău vaø táo mói ñieău kieôn ñeơ taât cạ mói HS coù ñaăy ñụ caùc tö lieôu toẫi thieơu nhö: SGK ,Atlat ,saùch baøi taôp ñeơ hóc taôp Vôùi nhöõng HS coù ñieău kieôn kinh teâ khoù khaín thì lieđn heô tụ saùch duøng chung , thö vieôn nhaø tröôøng nhaỉm táo mói ñieău kieôn ñeơ caùc em coù ñụ boô saùch hóc

 -Tröôùc heât luođn chuù tróng reøn luyeôn cho caùc em coù caùc kyõ naíng söû dúng bạn ñoă , naĩm baĩt caùc kí hieôu thođng soâ cô bạn, taôp trung vaøo caùc dáng baøi taôp coù yeđu caău tieâp caôn caùc tö lieôu tröïc quan cao ,reøn luyeôn thoùi quen phađn tích ñaùnh giaù neđu nhaôn ñònh töø caùc bieơu ñoă , sô ñoă ,bạng thoâng keđ,…

 Luođn daønh thôøi gian thích ñaùng trong caùc tieât hóc ñeơ HS tieâp caôn laøm quen vôùi hình ạnh , tö lieôu tröïc quan Söû dúng cađu hoûi chư ñònh ñeơ ñoông vieđn huy ñoông taât cạ ñoâi töôïng HS tham gia xađy döïng baøi hóc vaø neđu nhaôn ñònh chụ quan nhaỉm qua ñoù reøn luyeôn kyõ naíng dieên ñát

 Yeđu caău HS söu taăm caùc tö lieôu ,hình ạnh coù lieđn quan ñeân baøi hóc nhaỉm laøm phong phuù noôi dung cụa baøi, kích thích söï ham muoân ñoâi vôùi boô mođn

Coù theơ trong giai ñoán ñaău tieâp caôn noôi dung naøy, thôøi löôïng cho caùc phaăn cụa baøi hóc khođng ñöôïc cađn ñoâi do phại reøn luyeôn moôt soâ kyõ naíng cô bạn

cho HS ,nhưng khi đã tạo được thói quen tốt thì việc khai thác: kênh hình , bản đồ, bản thống kê…sẽ phát huy tác dụng.

Bước đầu nhiều khi “cháy giáo án” nhưng “vạn sự khởi đầu nan” mọi việc sẽ dần được cải thiện công việc đỡ vất vả, nhẹ nhàng hơn và hiệu quả sẽ cao hơn

• Sau đây là một số kĩ năng sử dụng SGK địa lí cần thiết :

 Đầu tiên hướng dẫn cho HS tìm hiểu sơ lược cấu tạo nội dung

SGK( câu hỏi GV chuẩn bị sẵn)

Trước hết các em phải hiểu rõ sách giáo khoa là nguồn cung cấp những kiến thức địa lí cơ bản cần thiết nhất.SGK còn giúp cho HS rèn luyện các kỹ năng:

+ Ví dụ: Kĩ năng đọc,hiểu, lĩnh hội bài học chính,bài đọc thêm,kĩ năng đọc ,phân tích bản đồ, biểu đồ,kĩ năng khai thác kiến thức qua tranh ảnh, hình vẽ SGK Ngoài ra SGK còn giúp HS luôn luôn ôn tập ,củng cố ,hệ thống hoá,khái quát hoá những điều đã học thông qua các câu hỏi, các bài tập và thực hành

 Hướng dẫn HS làm việc với bài hoc chính theo trình tự như sau:

+ Trước hết ,đọc tên bài và lướt qua xem có những tiểu mục gì

+ Tìm hiểu cho rõ nghĩa nhữõng từ hoặc thuật ngữ khó thì tra cứu bảng thuật ngữ hoặc nhờ GV

+ Đọc to phát âm đúng các địa danh có trong bài vài lần cho quen,xác định vị trí các đối tượng tương ứng trên bản đồ trong SGK,bản atlat( nếu có)

+ Nếu gặp những số liệu trong bài thì cần hình dung và nắm ý nghĩa bằng cách đối chiếu,so sánh

+ Nếu trong bài có kèm theo hình vẽ, bản đồ ,biểu đồ…thì cần nghiên cứu phân tích

+ Khi gặp câu hỏi xen kẽ trong bài cần dừng lại suy nghĩ tìm câu trả lời làm theo gợi ý

+ Cuối cùng kiểm tra xem mức độ nắm vững bài đến đâu ,hãy trả lời câu hỏi bài tập , bài thực hành ở cuối bài

 Đối với các biểu đồ

+ Đọc tên của biểu đồ xem biểu đồ đó thể hiện đối tượng gì

+ Quan sát toàn bộ biểu đồ để biết các đại lượng thể hiện trên biểu đồ

thể hiện trên biểu đồ như thế nào ( theo đường, cột, miền, biểu đồ tròn…) Các đại lượng được tính bằng đơn vị gì?

+ Đối chiếu so sánh độ lớn của các phần (biểu đồ tròn, biểu đồ cột chồng, biểu đồ miền ), chiều cao của các cột đối với biểu đồ cột hoặc độ dốc của biểu đồ đường, kết hợp với các số liệu rút ra nhận xét về các đối tượng và hiện tượng địa lý được thể hiện trong biểu đồ

+ Kết hợp kiến thức đã học xác lập các mối quan hệ để giải thích

 SGK là tài liệu chính để HS học tập khai thác kiến thức.Nếu giáo viên chú ý hướng dẫn cho HS cách sử dụng SGK một cách đúng đắn( đặc biệt là kênh hình) trong quá trình dạy học thì HS sẽ nắm được những tri thức khoa học chính xác và có hệ thống rèn luyện đựoc năng lực tư duy, trí thông minh, tính cực chủ động sáng tạo trong hocï tập Để giúp các em làm việc tốt SGK ngay trong giờ học đầu tiên ,GV cần dành một số thời gian hướng dẫn các em nắm được cấu trúc của SGK nắm được chương mục và các bài.Sau đó giáo viên hướng dẫn cho các em làm việc với từng bộ phận như bài viết: Bài học chính,nắm được ý chính, trọng tâm, biết làm dàn bài tóm tắt về tranh ảnh,hình vẽ ở SGK, biết khai thác các chi tiết đặc trưng có liên quan đến Địa lí…

 Học sinh sử dụng tốt SGK nhưng các kênh hình ở SGK ,chỉ được xem để minh hoạ cho nội dung bài học thì vẫn chưa có hiệu quả,vì ta biết rằng theo tinh thần đổi mới PPDH thì các em phải chủ động khai thác lĩnh hội kiến thức trên cở rèn luyện kĩ năng dưới sự chỉ đạo hướng dẫn củaGV ,kiến thức mới đến với HS chủ yếu là thông qua hoạt động nhận thức của bản thân chứ không phải qua lời nói của giáo viên cho nên bằng mọi cách chúng ta làm cho HS chủ động tự lực đến mức tối đa khai thác tri thức thông qua các kênh hình Dựa trên kênh hình HS phát hiện ra những tri thức mới giúp HS thu nhận thông tin và hiện tượng địa lí một cách sinh động, tạo điều kiện hình thành biểu tượng địa lí.Mà như thế chúng ta biết biểu tượng là cơ sở để tạo khái niệm vì nó phản ánh thuộc tính đặc trưng của khái niệm địa lí tương ứng Biểu tượng càng sáng càng làm cho nhận thức tốt hơn

* Ví dụ1: Ở địa lí lớp 6 khi dạy bài 12 “ Tác động của nội lực và của ngoại lực trong việc hình thành địa hình bề mặt Trái Đất”

- Để HS hiểu rõ về núi lửa và động đất thì chúng ta dựa vào kênh hình ở SGK (Hình 31,32,33) với 3 kênh hình này không phải dùng để minh hoạ nội dung vừa học mà sử dụng chúng để khai thác nội dung kiến thức ta đang học

- Cụ thể hình 31( cấu tạo bên trong của núi lửa) HS nêu được từng bộ phận của núi lửa đừng lại ở bộ phận “Mắcma vật chất nóng chảy ở dưới sâu”

- Hình 32 “ nuí lửa phun” khi Mắcma phun trào ra mặt đất = > Núi lửa, như vậy HS hiểu được núi lưả

- Hình 33 “ Tác hại của một trận động đất” Khi dạy phần động đất ta không đi trình tự nội dung SGK từ nguyên nhân = > kết quả = > tác hại mà ta dựa vào hình 33- cho HS mô tả những gì trông thấy và tác hại của 1 trận động đất , sau đó từ biểu hiện tác hại HS sẽ tìm

ra nguyên nhân

* Ví dụ 2: khi dạy bài 13 “ Địa hình bề mặt Trái Đất”

- Trên cơ sở kênh hình 34 “ Độ cao tuyệt đối và đọ cao tương đối”

HS có thể dựa vào hình để khai thác nội dung kiến thức mới là phân biệt được độ cao tương đối và độ cao tuyệt đối từ đó HS rút ra cách đo độ cao tương đối và độ cao tuyệt đối

- Hình 35 “ Sơ đồ các bộ phận của núi” HS sẽ hiểu ngay sự khác nhau giữa núi già và núi trẻ

- Trong trường hợp có những kênh hình ở SGK chưa có tác dụng giúp cho HS nắm được đặc điểm thuộc tính của sự vật địa lý một cách trọn vẹn mà phải có sự bổ sung các số liệu để làm rõ vấn đề

* Ví dụ 3: khi dạy bài 10 “ Cấu tạo bên trong của Trái Đất”

- Quan sát hình 26 HS chưa thể trình bày được đặc điểm cấu tạo bên trong của trái đát mà cần dựa trên bảng số liệu thống kê GV rèn luyện kỹû năng nhớ cho HS

- HS quan sát bảng số liệu trang 32, GV lhướng dẫn cách nhớ độ dày: càng đi sâu vào tâm trái đất các lớp càng dày ở nhiệt độ càng cao, trạng thái từ rắn = > quánh dẽo = >lõng = > ……

- HS lập bảng cài sau đó trình bày được trên mô hình

- Hình 27: cũng từ kênh hình = > nội dung kiến thức

- HS dựa vào hình trình bày số liệu các địa mảng

- Chỉ nơi tiếp xúc của các địa mảng (Xô nhau – Tách nhau) = > lớp

- Các kênh hình SGK

- Có tác dụng giúp HS một số đặc điểm và thuộc tính nhất định về đối tượng Các đặc điểm về thuộc tính này có giá trị khi chúng có khả năng làm rõ tính độc đáo của đối tượng nghĩa là giúp HS phân biệt nó với các đối tượng cùng loại

* Ví dụ 4: khi dạy bài 27 “ Lớp võ sinh vật, các nhân tố ảnh hưởng đến sự phân bố động thực vật trên Trái Đất”

- Quan sát hình 67,68 sự phát triển của thực vật ở hai nơi này khác nhau như thế nào, tại sao?

Cụ thể : hình hoang mạc nhiệt đới HS nhận thức toàn đất đá cây trơ trụi Có HS nhận thức : nơi đó hiếm nước(hiểu được đặc điểm)

Có HS suy luận: nơi khí hậu khô khan nóng, hiếm mưa, dân cư thưa thớt (nhận thức được điều bức tranh không đề cập)

Trên cơ sở đó HS rút ra: khí hậu, địa hình, đất ảnh hưởng đến sự phân bố động thực vật

2 Tổ chức thực hiện:

Đề tài đã được xây dựng thực hiện từ năm học 2005 -2006 và đã thu những kết quả bước đầu khả quan:

 Kỹ năng sử dụng các kênh hình, tranh ảnh trực quan của HS đã được cải thiện đáng kể HS đã chủ động hơn trong việc chuẩn bị bài học mới với tinh thần chủ đôïng khai thác SGK

 HS đã thu thập hơn 60 tranh ảnh tư liệu phục vụ học tập

 Bước đầu các em đã có thói quen sử dụng kênh hình SGK để thu thập thông tin và nhận định

 Kỹ năng diễn đạt của học sinh đã được cải thiện đáng kể

 Đặc biệt các tiết học đã khai thác được tính chủ động tích cực của

HS, các yêu cầu cơ bản của tiết học đã được thực hiện đảm bảo theo yêu cầu về thời lượng qui định và ý đồ soạn giảng của GV

Các thành công trên đã được Tổ chuyên môn và Nhà trường đánh giá cao trong các kỳ kiểm tra thường xuyên và trong kỳ hội giảng cấp trường Do đó đề tài đã được nhà trường đề nghị triển khai vận dụng