chuyen de con hieu tro ngoan

Vậy con người khi sinh ra cần phải được dạy dỗ để phân biệt được phải trái, hiểu biết được lễ nghiã, dần dần mới tiến lên để học hỏi được các tri thức tích lũy của nhân loại từ trước đến

CHUYÊN ĐỀ ĐỨC DỤC Để trở nên : CON HIẾU  TRÒ NGOAN  BẠN TỐT



Phần I : MỞ ĐẦU Con người hơn loài cầm thú là nhờ có trí tuệ và giáo dục là dạy cho con người khỏi giống thú vật Mục đích của giáo dục là xây dựng con người Như vậy, vấn đề đặt ra cho nhà giáo dục là làm sao cho con người hơn hẳn con thú, càng nhiều càng hay Nhưng mà hơn ở cái gì ? Đó là ở cái NHÂN CÁCH Hãy mượn lời triết gia Pháp Paul Foulquié định nghĩa về nhân cách : " Nhân cách là đặc tính của một cá nhân ý thức được chính mình và tự chủ trong hành động của mình" Vậy, con người khác con vật ở nhân cách, nghiã là ở Ý thức và Tự chủ

* Xét về mặt cá thể - Con người để phát triển tự nhiên không thể tự hoàn chỉnh nhân cách được, loài người đã phải mất cả triệu năm mới có được sự phát triển như ngày nay, đã trải qua biết bao thời kỳ từ trạng thái hoang dã, bầy đàn du mục rồi mới tiến dần tới văn minh Vậy con người khi sinh ra cần phải được dạy dỗ để phân biệt được phải trái, hiểu biết được lễ nghiã, dần dần mới tiến lên để học hỏi được các tri thức tích lũy của nhân loại từ trước đến nay Hãy so sánh một vật vô tri như cây cối thảo mộc Cây không được chăm bón thì không thể tốt tươi, không được uốn nắn thì không thể ngay thẳng Hãy xem một con thú dù hoang dã đến đâu mà được dạy dỗ cũng có thể thuần hóa được Suy rộng ra, với con người, một sinh vật có tri giác, có trí tuệ thì việc giáo dục lại càng quan trọng và cần thiết biết bao ? cây cần được chăm bón thì người cần được nuôi dưỡng, cây cần được uốn nắn thì người cần được dạy dỗ Hãy nghe lại câu ca dao bình dân:

"Nuôi con chẵng dạy chẵng răn Thà rằng nuôi lợn mà chăm lấy tiền "

Thầy Mạnh Tử, một nhà giáo, một triết gia cổ Đông phương đã nói : " Người tuy có đạo lý nhưng cứ ăn no, mặc ấm rồi ngồi rỗi mà không dạy bảo thì cũng gần như cầm thú " (Nhân chi hữu đạo dã, bảo thực, noãn y, dật cư nhi vô giáo, tắt cận ư cầm thú) Chiều hướng của giáo dục là phát triển nhân cách, giúp con người hướng thượng (vươn lên cao) vì nếu không thì như câu ca dao " thà rằng nuôi lợn

" vì nuôi lợn còn bán được có tiền hoặc để ăn thịt, chứ con người không được dạy dỗ có thể chỉ là một con thú vô dụng, ăn hại mà thậm chí còn nguy hiểm hơn loài thú nữa Triết gia Pháp Meunier đã nói : " Khi không vươn lên được, con người không phải xuống hàng một kẻ tầm thường hay như người ta nói, xuống hàng thú vật mà còn rất xa dưới thú vật nữa; không có con vật nào ngoài người ra lại có thể nghĩ ra những hành động quá độc ác đê hèn mà còn thích thú vì nó nữa "

* Xét về mặt xã hội - Con người là sự tổng hòa các mối quan hệ xã hội Con người không sống đơn độc mà cần phải được sống trong cộng đồng xã hội Con người cũng giống như bất cứ sinh vật nào khác, muốn tồn tại phải thích nghi với môi trường sống, hòa nhập với hoàn cảnh sống Vì vậy con người phải được dạy dỗ để thích nghi và hòa nhập với đời sống xã hội, do đó, con người phải biết tuân theo các luật của xã hội, biết cách cư xử, biết tạo phong cách đúng đắn đối với bản thân cũng như với mọi người khác

Tr Bồi dưỡng Văn hóa 218 Lý Tự Trọng Trang 22 CHUYEĐN ÑEĂ GIAÙO DÚC ÑÁO ÑÖÙC

Sự giáo dục giúp con người đáp ứng các yêu cầu cơ bản ấy và cần phải được bắt đầu ngay từ khi còn nhỏ, đó là một quá trình lâu dài, suốt cả đời người, lần lượt qua các giai đoạn của đời sống tương ứng với các môi trường bắt nguồn từ gia đình qua nhà trường rồi đến xã hội

Trong ba môi trường giáo dục ấy thì hai môi trường giáo dục gia đình và nhà trường là cơ bản nhất, quan trọng nhất vì nó hình thành nhân cách cho con người từ khi sinh ra cho tới lúc trưởng thành, chuẩn bị cho con người hòa nhập với xã hội Phần giáo dục còn lại, sau này khi sống ở ngoài xã hội là

do con người sau khi trưởng thành, tự nhận thức , tự học hỏi để tiếp thu và tu sửa bản thân, hoàn chỉnh nhân cách Đó là phần tự giáo dục

Nếu giáo dục gia đình được xây dựng trên mối quan hệ CHA MẸ  CON CÁI mà trọng tâm của mối quan hệ này là lòng Hiếu thảo

Nếu giáo dục nhà trường được xây dựng trên mối quan hệ THẦY  TRÒ và kế đó là BÈ BẠN Trọng tâm của mối quan hệ thầy trò là sự LỄ NGHĨA, trọng tâm của mối quan hệ giữa bè bạn là tình THÂN ÁI Ba trọng tâm của mối quan hệ trên mang tính giáo dục phổ quát và đã được mọi người trong bất cứ xã hội nào đều thừa nhận Riêng đối với dân tộc ta, một dân tộc văn hiến, có nền luân lý truyền thống lâu đời, các mối quan hệ ấy đã được nâng lên thành ĐẠO LÝ, đó là:

Hiếu thảo với cha mẹ

Lễ nghĩa với thầy cô

Thân ái với bè bạn

Vì thế, mục tiêu của nền giáo dục của chúng tôi là dạy dỗ học sinh trở lên CON HIẾU ở gia đình, TRÒ NGOAN và BẠN TỐT ở nhà trường

Phần II : NỘI DUNG

I Mục tiêu thứ nhất : NGƯỜI CON HIẾU THẢO

Để đạt mục tiêu này, ta phải tìm hiểu tại sao lòng Hiếu thảo lại được đề cao để trở thành trọng tâm của nền giáo dục gia đình Nói cách khác, ta cần phân tích để hiểu rõ các công ơn, trách nhiệm của cha mẹ đối với con cái rồi từ đó thấy được bổn phận, nghĩa vụ của phận làm con đối với cha mẹ

1 Công ơn, trách nhiệm của cha mẹ

Tự cổ chí kim, từ Đông sang Tây, loài người đã dùng không biết bao nhiêu từ của mọi ngôn ngữ, sử dụng không biết bao nhiêu giấy mực để diễn tả , ghi chép công ơn của cha mẹ đối với con cái

 Khi thì coi công ơn cha mẹ là cực kỳ to lớn, hơn cả biển trời, không thể đo lường được

" Ba năm bú mớm còn thơ Kể công cha mẹ biết cơ ngần nào Chữ rằng : " Sinh ngã cù lao "

Biển sâu khôn ví, trời cao khôn bì "

( Gia huấn ca  Nguyễn Trãi )

 Khi thì coi cha mẹ ngang tầm Thượng Đế

" Thượng Đế không thể có mặt ở khắp nơi, vì thế Ngài đã tạo ra các bà mẹ "

( Ngạn ngữ Do Thái )

 Khi thì mượn hình tượng núi Thái Sơn cao vời vợi, nước chảy lai láng không bao giờ cạn của dòng nước đầu nguồn để so sánh với công cha nghĩa mẹ :

" Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra "

( Ca dao Việt Nam )

Chung cuộc, so sánh thì không đạt vì không có đối tượng diễn tả và không đủ từ nên một nhà thơ đã viết:

" Lòng mẹ bao la hơn biển khơi

Con yêu qúy mẹ nhất trên đời

Con gom hết chữ trong thiên hạ

Chẳng đủ cho con tả hết lời "

Quả thật, công ơn cha mẹ to lớn vô cùng, không thể lấy gì đo lường được, không giấy mực nào viết cho hết được Không lời lẽ nào tả cho xiết được Bảo cha mẹ là Trời  Biển ư ? Nhưng biển nào sâu bằng, trời nào cao bằng ! Bảo cha mẹ là vũ trụ ư ? Nhưng vũ trụ thiên nhiên còn gây tai họa, gây bão tố, lụt lội, tai ương Còn cha mẹ chỉ lo cho con sự êm đềm, ấm no hạnh phúc Cha mẹ sinh con, chăm lo ấp ủ nuôi dưỡng, rồi dạy dỗ, rồi săn sóc về mọi mặt từ vật chất đến tinh thần, từ học hành thi cử đến hướng nghiệp lập thân, cho đến lúc trưởng thành Sau đó lo công ăn việc làm, gây dựng gia đình Và còn đến mãi mãi về sau cho đến khi cha mẹ già yếu, thậm chí cho đến lúc chết Từ khi con còn thơ dại cho đến khi khôn lớn, cả hai song thân không lúc nào nghỉ ngơi lo toan, mẹ thì lo bú mớm, cha thì lo săn sóc thuốc men, mẹ thì lo ấp ủ, cha thì lo che chở, mẹ lo nuôi, cha lo dạy, mẹ lo về mặt tình cảm, cha lo về mặt lý trí, mẹ lo hướng nội về phía gia đình, cha lo hướng ngoại về mặt xã hội, mẹ thiên về đức dục, cha thiên về trí dục

Sự kết hợp hài hòa tuyệt vời ấy đã hình thành và phát triển nhân cách cho con ngay từ khi còn nhỏ dại Để bao gồm một cách tổng quát công ơn cha mẹ đối với con cái, người xưa đã dùng chín từ để chỉ công lao vất vả, khó nhọc của cha mẹ, chữ nho gọi là CỬU TỰ CÙ LAO Đó là: Sinh (đẻ ra ), Cúc (nâng niu), Phủ (vỗ về), Súc (bú mớm), Trưởng ( nuôi lớn), Dục (dạy dỗ), Cố (trông nom), Phục (chăm sóc), Phúc ( bảo vệ, giữ gìn) Từ đó hình thành cụm từ " Cửu tự cù lao, tam niên nhũ bộ" ( chín chữ chỉ sự khó nhọc vất vả, ba năm bú mớm) Hãy nghe câu ca dao:

"Chữ rằng Cửu tự cù lao Phận làm con phải giữ sao cho tròn"

Và câu thơ của thi hào Nguyễn Du trong "truyện Kiều":

" Nhớ ơn chín chữ cao sâu,

Một ngày một ngả bóng dâu tà tà "

Trong khối tổng thể công lao to lớn ấy, ta phải phân tích ra từng phần để làm sáng tỏ từng dạng một, từ đó mới thấy được ý nghĩa vô cùng to lớn và sâu sắc của chữ HIẾU mà quán triệt được bổn phận làm con

a Công sinh thành:

Cha mẹ là bậc sinh ra ta, không phải bỗng dưng mà ta có mặt trên đời này, có sự sống này Ta hiện hữu là do khí huyết của cha mẹ tạo thành Mẹ mang nặng đẻ đau, cha chăm sóc lo lắng, cưu mang suốt hơn chín tháng trời, lúc sinh ra lại chịu bao nguy hiểm:

" Nặng nề chín tháng cưu mang Công sinh bằng vượt biển sang nước người"

(Gia Huấn Ca  Nguyễn Trãi)

Như vậy, con cái là cốt nhục (xương thịt) của cha mẹ, là hậu thân (phần nối tiếp) của cha mẹ Cố nhân thường nói "Phụ (mẫu) tử tình thâm" là vì thế Ta mang trong ta máu thịt và những đặc tính di truyền của cha mẹ Mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái là mối quan hệ huyết thống, thiêng liêng nhất, sâu đậm nhất, không gì có thể so sánh được Hãy đọc lại những câu ca dao nhắc nhở phận làm con:

" Có cha mẹ mới có mình

Ở sao cho xứng nghĩa tình làm con"

và:

Tr Bồi dưỡng Văn hóa 218 Lý Tự Trọng Trang 24 CHUYEĐN ÑEĂ GIAÙO DÚC ÑÁO ÑÖÙC

" Cây có gốc mới nẩy cành xanh ngọn Nước có nguồn mới biển rộng sông sâu Người ta nguồn gốc ở đâu

Có cha mẹ trước rồi sau có mình"

Người tôn kính cha mẹ, coi trọng huyết thống là người có tâm, có đức và lòng Nhân cũng xuất phát từ lòng Hiếu thảo đó Có Hiếu ắt có Nhân, lấy Hiếu gây thành Nhân vì Nhân và Hiếu vốn gặp nhau ở bản vị con người Hãy lắng nghe lời cố nhân khuyên về Hiếu  Đễ

"Nghĩa cha sinh cùng công mẹ dưỡng Đức cù lao lấy lượng nào đong Thờ cha mẹ ở hết lòng

Ấy là chữ Hiếu dạy trong luân thường Chữ Đễ nghĩa là khiêm nhường Phường anh, nhường chị lại nhường người trên Ghi lòng tạc dạ chớ quên

Con em phải giữ lấy nền con em "

Lòng nhân bắt đầu khởi từ lòng thương yêu những người thân cận nhất rồi sau mới lan tỏa đến nhân quần xã hội Hãy đọc bài học thuộc lòng dạy về lòng nhân ái cho học sinh lớp nhỏ :

"Em đi học để yêu ai ?

Em đi học để yêu người gần xa

Gần như chú bác mẹ cha Kế là anh chị, sau ra họ hàng Sau rồi đến chỗ lân bang Tôi yêu, yêu hết kẻ sang người hèn Bao nhiêu chỗ lạ cùng quen

Cùng ai đã có mặt trên hòan cầu Là em yêu chẳng hết đâu

Đấy, em đi học chỉ cầu thế thôi! "

Người đáng thương đáng kính nhất mà không thương yêu thì còn thương yêu ai được nữa! Kẻ nào không Hiếu thảo với cha mẹ sẽ là kẻ trên không kính, dưới không nhường, không sao có lòng nhân ái được Đó là một kẻ bất nhân, và sẽ là một thành phần nguy hiểm cho xã hội vì có thể làm được mọi chuyện độc ác nhất trên đời, chắc chắn sẽ bị xã hội lên án và trừng trị

b Công nuôi nấng:

Nuôi nấng con cái từ khi mới sinh đến khi khôn lớn thật vô cùng vất vả, tốn kém về của cải, hao tốn về tinh thần, thật không sao tả xiết Nhỏ thì nâng như nâng trứng, hứng như hứng hoa, chăm lo bú mớm, cơm cháo thuốc men, thức khuya dậy sớm, săn sóc dỗ dành Khi lớn lên thì lo cơm ăn áo mặc, đồ dùng, sách vở, giấy bút, học hành thi cử, lớp này trường nọ, lo lắng từ sinh hoạt đến học tập Còn sống ngày nào là chăm lo con ngày ấy với tất cả tấm lòng tận tụy hy sinh vô bờ bến

Hãy đọc một đoạn trích trong “ Gia Huấn Ca“ của Nguyễn Trãi:

"Nghĩ công khó nhọc nuôi ta Đến khi cả lớn mong cho vuông tròn Kể từ lúc hãy còn thai dựng

Đến những khi nuôi nấng giữ gìn Nặng nề chín tháng cưu mang Công sinh bằng vượt biển sang nước người Đoạn thôi lúc ấy vừa rồi

Ấp ôm bú: mớm chẳng rời trên tay Mong cho biết ngửa biết ngây

Biết chuyện biết hóng chẳng khuây bao giờ Ngày trứng nước thủơ ngây thơ

Bao giờ sài đen bấy giờ lại lo

Lo cho biết lẫy biết bò Mong cho biết đứng mong cho biết ngồi Đoạn rồi lại lo khi sởi đậu

Còn trẻ con nhỏ bé u ơ

Ba năm bú mớm còn thơ Kể công cha mẹ biết cơ ngần nào

Và một bài ca dao đã trở thành bài học thuộc lòng về đức dục:

"Ta sinh ra ở trên đời Trời cho tai mắt khác loài vô tri Lọt lòng xưa chẳng biết gì Nay ta đã lớn phải suy cho rành

Vì ai nay mới có mình Mẹ cha đôi đức công trình biết bao

Ơn này sánh với trời cao Trong lòng ta dám lúc nào lãng quên Tập sao nên được con hiền

Để cho cha mẹ khỏi phiền vì ta Một niềm phép tắc nết na Biết sợ biết kính mới là con ngoan Xét xem trong họ ngoài làng

Cô dì chú bác ngang hàng mẹ cha Cùng người xưa cũng một nhà Cùng chung máu mủ cùng là thịt xương Vậy ta phải kính phải nhường

Biết mình phận dưới lánh đường nghịch trên

Ở sao nội ngoại đôi bên Vừa lòng đẹp ý đều khen nết mình Đúng là công đức cha mẹ vô cùng to lớn! Không có cha mẹ nuôi nấng ta làm sao sống và khôn lớn như ngày nay? Đây là một ân nhân lớn nhất của đời ta, ta phải ghi tâm khắc cốt rồi làm sao có thể đền đáp được phần nào ân sâu nghĩa nặng ấy Vậy người hiếu thảo với cha mẹ là người trọng nghĩa Thọ ơn thì phải báo đáp Ơn càng sâu thì nghĩa càng nặng và phải báo đền cho xứng, đó là đạo lý trên đời Từ Hiếu phát sinh ra Nghĩa, có Hiếu ắt có Nghĩa vậy? Người ơn lớn nhất mà không tôn kính, không đền đáp thì đúng là kẻ vô ơn bạc nghĩa, sao xứng đáng làm người Kẻ bất Hiếu ắt là bất Nghĩa

c Công ơn dạy dỗ:

Trong suốt hành trình của cuộc đời, cha mẹ luôn luôn là thầy cô giáo dạy dỗ con cái về mọi mặt từ khi thơ ấu đến lúc trưởng thành và cho đến chừng nào cha mẹ còn tại thế Từ lúc sơ sinh cha mẹ dạy ta tập đứng tập đi, tập ăn tập nói rồi dạy tiếp xúc với giới tự nhiên để thích nghi với môi trường sống; sau đó dạy cách ăn ở trong gia đình, cư xử ngoài xã hội, rồi đến học vấn, luân lý đạo đức, đến điều hơn lẽ thiệt, tránh sai lầm lỗi đạo

Cha mẹ dốc hết mọi sở học, mang hết mọi kinh nghiệm để dạy con với tình thương bao la, với nỗ lực triền miên, chỉ mong sao cho con trở lên người tài giỏi, sao cho "Con hơn cha, nhà có phúc" Có thể nói rằng cha mẹ là thầy cô giáo tuyệt vời và toàn diện

Lĩnh hội được các điều dạy bảo quý báu của cha mẹ mới là người khôn, mới là kẻ Trí Do đó người có Hiếu ắt là người có Trí Tuệ Chữ Trí đi đôi với chữ Hiếu là vậy Làm con mà không nghe lời

Tr Bồi dưỡng Văn hóa 218 Lý Tự Trọng Trang 26 CHUYEĐN ÑEĂ GIAÙO DÚC ÑÁO ÑÖÙC

cha mẹ dạy chính là kẻ bất Hiếu, là ngu độn, không biết lẽ phải trái, rõ ràng là kẻ bất Trí Kẻ bất Trí còn mong gì thành đạt trên đời này nữa Cách ngôn có câu:

"Cá không ăn muối cá ươn Con cãi cha mẹ trăm đường con hư"

d Công ơn che chở, bảo vệ:

Với tình cốt nhục và theo tập tính nuôi dạy con từ nhỏ, nên bậc cha mẹ luôn nghĩ rằng phải có bổn phận bảo vệ cho con như bảo vệ chính mình, chấp nhận hy sinh mọi thứ cho con kể cả sinh mạng mình Lúc con nhỏ thì che nắng chắn mưa, quạt mát khi nóng, ấp ủ khi lạnh, nâng giấc khi con té ngã, thuốc thang khi con đau yếu Lớn lên thì lo cho con tránh được khổ sở hiểm nguy, hỗ trợ khi con gặp khó khăn, tháo gỡ cho con các vướng mắc, sửa chữa cho con các lỗi lầm Chỉ mong sao cho con được thành công, hạnh phúc Tóm lại, trước các bất trắc, đe dọa của cuộc sống cũng như các lỗi lầm sai trái của con cái, cha mẹ luôn xả thân che chở bảo vệ cho con với tất cả lòng hy sinh khoan thứ và độ lượng

Hãy nhìn xem muông thú còn biết họp bầy để hỗ trợ nhau, loài người sống thành tập thể xã hội, có luật tắc, lễ nghi mà xã hội nhỏ bé đầu tiên là gia đình, đó là tế bào của xã hội lớn mà ta ví như cơ thể Trong gia đình thì cha mẹ là bậc trưởng thượng, là "cái nóc" của căn nhà, giữ vai trò chủ đạo: đó là người đầu tiên mà ta tiếp cận, làm chỗ dựa tình cảm, tinh thần, vật chất vững chắc nhất và đáng tin cậy nhất của ta Phận làm con phải biết tôn kính cha mẹ, như thế mới là người có lễ nghĩa, mới hiểu được thứ tự trên dưới Như vậy, có Hiếu ắt có Lễ Kẻ không tôn kính, qúy trọng cha mẹ là kẻ bất lễ Không có lễ giáo thì lẫn lộn trật tự trên dưới, dễ làm điều xằng bậy, làm sao mà biết cư xử và sống trong cộng đồng xã hội được

e Lòng tin yêu và ước vọng kế thừa sự nghiệp tương lai

Với mối liên hệ huyết thống, cha mẹ luôn coi con cái như là " hậu thân ", là phần nối tiếp của chính cuộc đời mình sau này Vì vậy, cha mẹ lấy lòng yêu thương chân thật, dồn hết tâm lực để khuyên răn dạy bảo, đặt trọn niềm tin yêu nơi con mình, truyền lại mọi tài sản, mọi sự nghiệp, chỉ mong sao cho con kế thừa và phát huy cao hơn sự nghiệp này, đạt được những thành tựu mong muốn của mình

Sách cổ Ý Lâm có viết : " Người hiếu vừa, nuôi thân cha mẹ; Người đại hiếu, nuôi chí cha mẹ " Phận làm con phải biết tuân lời dạy bảo, noi gương cha mẹ về đạo đức, lễ giáo, học vấn, sự nghiệp để nối chí cha mẹ, làm rạng rỡ tổ tông với tất cả tinh thần trách nhiệm của một người được ủy thác Có như thế mới là người tín nghĩa Vậy có HIẾU ắt có TÍN Kẻ bất Hiếu không làm tròn trách nhiệm với cha mẹ, không thành thật với cha mẹ khiến cha mẹ không tin được thì ai còn dám tin được nữa Đó là kẻ bất tín Kẻ bất tín không có chổ đứng trong xã hội Sách có câu " Nhân vô tín bất lập " ( Người không có chữ tín, không có chỗ đứng) cũng vì lẽ đó, xem lịch sử, ta thấy Nguyễn Trãi đã nêu gương của một bậc đại Hiếu Ông biết hy sinh chữ Hiếu nhỏ để đạt chữ Hiếu lớn Ông nghe lời cha là Nguyễn Phi Khanh dạy, không theo cha sang Tàu để thăm nuôi cha trong cảnh giam cầm mà gạt lệ quay về phò Lê Lợi, diệt quân Minh, dựng đại nghiệp theo ý cha, giải phóng dân tộc rữa hận nước trả thù nhà Ông đã thực hiện chí của cha, lấy Trung làm Hiếu:

" Con về đi, tận Trung là tận Hiếu Đem gươm mài bóng nguyệt cứu giang san "

Ngoài các mối liên hệ giữa HIẾU với NHÂN  NGHĨA LỄ TRÍ TÍN, ta còn thấy HIẾU còn có mối quan hệ chặt chẽ với TRUNG (Trung với dân, với nước) Thật vậy, gia đình là cái nôi, là trường học đầu đời, là xã hội tiên khởi của con người Con người tiếp nhận được sự giáo dục đầu tiên qua cha mẹ, ý thức được cộng đồng xã hội cũng qua cha mẹ rồi cảm nhận được Tổ quốc, quê hương, ngôn ngữ dân tộc cũng qua cha mẹ, qua ngôi nhà mảnh đất ở của cha mẹ, qua lời kể chuyện, qua câu hát điệu ru của cha mẹ ngay từ khi còn nằm đu đưa trên võng Người nào có biết tôn kính cha mẹ, yêu

thương các ngưới thân cùng chung một mái nhà thì sau này mới biết kính trọng thầy cô giáo, quý mến bạn bè, yêu nước thương nòi và mới ý thức được trách nhiệm đối với quốc gia xã hội Như vậy có HIẾU

ắt có TRUNG Cổ nhân từ ngàn xưa đã khẳng định " Hiếu tử ắt trung thần " (Con Hiếu ắt tôi trung) Có Hiếu mới có trung là một chân lý vì lòng yêu nước phát xuất từ lòng yêu kính cha mẹ : nơi cha mẹ ở là đất Tổ quốc, tiếng cha mẹ noí là tiếng Tổ quốc và biết bao người đã đồng hóa cha mẹ với Tổ quốc, là hiện thân cụ thể của Tổ quốc Cách đây năm thế kỷ, một bậc danh nho, một nhà giáo uy tín tiến sĩ Đàm Thận Huy, đã từng phát biểu " Trung Hiếu không tách rời " đã khẳng định chân lý trên Một nhà thơ hiện đại đã viết :

Kiếp sau xin được làm người Để nghe non nước vọng lời mẹ ru Sau khi đã phân tích như trên, ta thấy lòng Hiếu thảo đối với cha mẹ quan trọng thế nào! Đó là điểm xuất phát của mọi đức tính mà nền luân lý truyền thống đã xếp vào " Năm đạo luân thường " (Ngũ thường) : Nhân Nghĩa Lễ Trí Tín, dùng làm mẫu mực của nhân cách Sách có câu " Thiên kinh vạn điển, Hiếu vi tiên " nghĩa là có học muôn ngàn kinh điển thì cũng phải học chữ HIẾU trước, vì mọi tính tốt đều từ Hiếu mà ra vậy Tục ngữ có câu : " Nhân sinh bách hạnh, Hiếu vi tiên " (Trăm nết tốt của con người thì Hiếu đứng đầu) Kinh Phật cũng viết : " Tột cùng thiện không gì bằng Hiếu, tột cùng ác không gì bằng bất Hiếu " Lòng Hiếu thảo là bổn phận, là nghĩa vụ cơ bản nhất của con người, là thước đo chính xác về chuẩn mực đạo đức Ca dao có câu :

" Làm trai nết đủ trăm đường Trước tiên điều Hiếu, đạo thường xưa nay "

Để khuyến khích và đề cao lòng hiếu thảo, ca dao cũng đã có câu :

" Tu đâu cho bằng tu nhà Thờ cha kính mẹ mới là chân tu "

Thật giản dị mà chí lý !

Và cũng suy từ nhận thức trên, ta sẽ thấy kẻ bất hiếu ắt sẽ bất nhân, bất nghĩa, bất lễ, bất trí, bất tín và bất trung, nghĩa là không còn luân thường đạo lý, mất hết cả nhân tính

2 Làm thế nào đề trở thành người con Hiếu

Đạo Khổng dạy rằng : " Phụ vi Thiên, mẫu vi Địa " (Cha là Trời, mẹ là Đất) Ca dao cũng có câu:

" Biển trời công đức mẹ cha Vẹn toàn chữ Hiếu mới là đạo con "

Trời thì cao thăm thẳm, đất thì rộng mênh mông Ta dù có làm đến thế nào cũng không có thể đáp đền trọn vẹn được công ơn cha mẹ Muốn làm một người con Hiếu điều cốt yếu là trong cư xử phải đem hết lòng thành kính, trong công việc phải mang hết cả năng lực để làm vui lòng cha mẹ Sách " Hiếu Kinh " có viết : " Người con Hiếu tất cư xử hết lòng kính, phụng dưỡng hết ý vui, lúc bệnh hết lòng chăm lo, lúc tang hết lòng thương xót, lúc lễ hết vẻ trang nghiêm " Tóm lại, lòng Hiếu thảo cốt ở chữ " Thành " chứ không phải ở những hình thức để lừa dối cha mẹ hay che mắt thế gian Bàn về các bổn phận của người con Hiếu thảo thì rộng rãi mênh mang lắm, vả lại còn tùy theo hoàn cảnh và từng giai đoạn của cuộc đời mỗi người nữa Trong phạm vi hạn hẹp của một bài giảng và trong giai đoạn các con còn đang độ tuổi học trò, cô chỉ có thể tóm lược các điều cơ bản sau đây :

a Nghe lời dạy bảo, thật thà, lễ phép với cha mẹ

Cha mẹ là người từng trải việc đời, dạy dỗ ta từ nhỏ Nếu có căn dặn điều gì, làm con phải vâng lời

Ăn ở phải chân thật, không được giả dối với cha mẹ Lỡ có lỗi lầm phải trình cha mẹ để song thân sửa chữa cho, không được dấu diếm mà có hại về sau

Tr Bồi dưỡng Văn hóa 218 Lý Tự Trọng Trang 28 CHUYEĐN ÑEĂ GIAÙO DÚC ÑÁO ÑÖÙC

Nói năng phải lễ độ, từ tốn, cử chỉ phải nghiêm chỉnh, đưa, nhận vật gì phải dùng hai tay, đi phải thưa, về phải trình, đi chơi xa phải xin phép và cho biết đi đâu Hãy đọc các vần ca dao :

" Bảo vâng gọi dạ con ơi Vâng lời sau trước con thời chớ quên Công cha nghĩa mẹ khôn đền

Vào thưa ra gửi mới nên thân người "

b Học hành giỏi giang để làm vẻ vang cha mẹ

Cha mẹ vất vả, dồn hết của cải tâm lực để nuôi con ăn học, chỉ mong sao cho con thành đạt trở nên người tài danh, trước giúp nhà, sau giúp nước, làm " nở nang mày mặt, rỡ ràng mẹ cha " để tiếng thơm cho cha mẹ , gia đình Sách " Hiều Hưng " có viết : " Người có chí lập thân để làm vẻ vang cho cha mẹ là người con hiếu " Ca dao nói :

" Khuyên con khuya sớm chuyên cần, Học hành cố chí lập thân nên người "

Cần nhận thức rõ ràng và sâu sắc rằng không có gì làm cha mẹ vui vẻ, hãnh diện bằng khi thấy con thành đạt

Bài thơ khuyến học trong sách cổ đã viết :

" Khoa mục triều đình mở rộng thay, Khuyên con cố chí học cho hay Cơm ngày ba bữa, cha cầy cấy Áo mặc bốn mùa, mẹ vá may Câu phú câu thơ ngâm để dạ Sách kinh sách sử giở liền tay Một mai chiếm bảng khôi thiên hạ Cả mặt song thân , đẹp mặt thầy "

Như vậy, cố gắng học giỏi để sau này có danh phận trong xã hội là hành vi báo hiếu tích cực và cụ thể nhất Nhược bằng cứ chơi bời lêu lổng, học hành chẳng đạt khiến cha mẹ lo buồn tủi hổ là con bất hiếu Thi sĩ Tản Đà từng nói : "Sự đời đáng buồn nhất là con cháu không bằng cha ông " thật là thấm thía Nhân đây, hãy coi hai tấm gương Hiếu thảo, một xưa và một nay để suy ngẫm

 Trước là truyện thầy Mạnh Tử : Thời cổ Trung Hoa, bà Mạnh mẫu có người con duy nhất là Mạnh Kha (là cháu bốn đời của thầy Tử Tư, một môn đệ giỏi của đức Khổng Tử).Sau khi chồng chết, bà ở vậy nuôi con Bà phải luôn luôn thay đổi chỗ ở vì không thích hợp với môi trường giáo dục con mình Cuối cùng bà dọn đến ở gần một trường học Kha bắt chước chúng bạn xin mẹ cho đi học Bà vui mừng sắm lễ vật đưa con tới trường xin thầy cho con theo học đạo thánh hiền Bà về nhà yên tâm

lo canh cửi để nuôi con ăn học Một hôm, Kha bỏ học trốn về nhà, bà đang ngồi trên khung cửi dệt vải, thấy vậy rất buồn và giận con bà xé đứt tấm vải đang dệt trên khung tan nát ra từng mảnh rồi bật khóc Mạnh Kha thấy vậy, chạy lại quỳ bên chân mẹ hỏi rằng : " Thưa mẹ , tại sao mẹ lại xé đứt tấm vải đang dệt và tại sao mẹ khóc " Bà nghiêm khắc trả lời : " Bởi vì con trốn học bỏ về, làm dở dang sự học Ví chẳng khác khung vải kia đang dệt nửa chừng mà đem xé đi thì còn ích lợi gì ! " Hiểu ý mẹ, Kha liền quỳ xuống lạy tạ tội với mẹ Từ ấy , ông chăm chỉ học hành, về sau trở nên một bậc Á thánh gọi là Mạnh Tử, kế thừa sự nghiệp của đức Khổng Tử

Thời nay cũng có rất nhiều gương hiếu thảo, xứng đáng để chúng ta noi theo và học tập Sau đây, nêu vài gương tiêu biểu :

- Nữ sinh Trần Bình Gấm (cư ngụ đường Trần Văn Đang, Q.3,TPHCM), nhà rất nghèo, mồ côi cha, em bán vé số, bán khoai lang giúp mẹ và các em; vừa làm vừa lo gia đình, vừa học, em là học sinh giỏi trường Lê Hồng Phong Năm 1999, em thi đậu vào 3 trường : Đại Học Y Dược,

Trung Tâm đào tạo cán bộ y tế TPHCM, Khoa công nghệ thông tin trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên

- - Phạm Thế Nghiêm, người Thanh Hóa, đi làm thuê, phụ hồ, đốt than, đi biển kiếm tiền giúp mẹ, nuôi em, thi đậu vào trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Nhân Văn

- - Nguyễn Minh Anh, học sinh lớp 12A10 trường PTTH Nguyễn Thượng Hiền TPHCM, nhà nghèo, giúp mẹ lo việc nhà, chăm sóc các em Em đoạt giải 3 môn Văn cấp toàn quốc.Nguyện vọng của em là : “ Học giỏi để mẹ được sống lâu “

- - Nguyễn Văn Triều, người huyện Thới Bình, Cà Mau, học giỏi từ lớp 5 đến lớp 11 Buổi sáng

đi học ở trường, tranh thủ tiếp thu bài ngay tại lớp để buổi chiều còn đi làm mướn, kiếm tiền giúp gia đình

- - Nguyễn Thị Hồng Nhung, học lớp 11 trường PTTH Lý Thường Kiệt Hà Nội Em phải kiếm sống nhọc nhằn từ năm lớp 9; ba năm liền bán bong bóng bay, chong chóng ở bờ hồ Hoàn Kiếm, lớn lên nhận len về đan áo thuê rối dạy kèm 6 tối / tuần để lấy tiền ăn học và đỡ đần cha mẹ vì thương cha mẹ quá nghèo

- - Phạm Thị Hoài Sơn, 11 tuổi, học lớp 5 trường tiểu học Nguyễn Bá Ngọc Hà Nội Nhà rất nghèo, cha già yếu bị bệnh thần kinh, mẹ là công nhân phun nước tưới cây trong các công viên, chị 16 tuổi bị bệnh viêm não, không biết làm gì cả Mẹ bảo :” Cả nhà trông cậy vào con, con phải cố gắng học mẹ đi làm, em phải lo mọi việc trong nhà như nấu cháo cho cha, nấu cơm đi chợ, giặt dũ, dìu chị đi lại trong nhà Nhà lụp xụp, không có điện mà đèn dầu không đủ sáng, buổi tối phải mang sách vở ra chân cột đèn đường để học Những hôm trời mưa bão, cả nhà phải chạy ra trú nhờ hiên hàng xóm vì sợ nhà đổ Thế mà em luôn luôn đến trường với bài vở chu đáo Em mong sau này làm được nhiều tiền cho mẹ khỏi phải lo tiền đong gạo hàng ngày

Các tấm gương Hiếu thảo, vượt khó học giỏi thành tài từ xưa đến nay, còn rất nhiều không thể kể hết được Cô mong các con hãy soi các tấm gương ấy để tự xét mình mà lo học tập

c Không làm điều xằng bậy để cha mẹ buồi tủi:

Học cho giỏi, giữ nết cho ngoan, cư xử nghiêm trang, lễ phép Trong gia đình thì hiếu thảo với cha mẹ, hòa thuận với anh em, trên kính dưới nhường Ở trường học thì kính thầy yêu bạn, ngoài xã hội được mọi người thương mến, ở đâu cũng làm cha mẹ đẹp lòng: đó là con hiếu

Trái lại chỉ lo đàn đúm, ăn chơi lêu lổng, chẳng lo học hành, sau đó lại sa vào vòng phạm pháp, nghiện hút, thân tàn ma dại, từ xóm giềng đến xã hội cười chê, pháp luật trừng trị, khiến cha mẹ phải khổ đau nhục nhã, đó là đại bất hiếu

d Giúp đỡ cha mẹ, kính yêu cha mẹ và làm vui lòng cha mẹ

Cha mẹ có sai bảo điều gì ta phải vui vẻ làm hết mình Khi thấy cha mẹ bận bịu việc gì phận làm con phải tới khoanh tay thưa, xin làm tiếp hoặc phụ giúp để cha mẹ bớt vất vả, có thế mới phải đạo làm con Nếu thấy cha mẹ lo toan khó nhọc về gia đình người có Hiếu phải xin được chia xẻ, gánh vác chung các nỗi khó nhọc ấy Cha mẹ hết lòng lo cho con thì con phải hết lòng kính yêu cha mẹ và làm sao để cha mẹ vui lòng Các gương hiếu thảo nêu trên đã thể hiện rõ nét điều này

e Can gián cha mẹ:

Nếu cha mẹ có nóng giận hoặc có điều gì sai lầm, mà người con cứ một mực tuân theo, cũng không thực là Hiếu Người con Hiếu chân thành là phải dùng lời lẽ khiêm tốn với tất cả lòng thành mà can gián cha mẹ để tránh cho cha mẹ khỏi làm điều sai trái, phạm điều bất nghĩa Khổng Tử, người

Tr Bồi dưỡng Văn hóa 218 Lý Tự Trọng Trang 30 CHUYEĐN ÑEĂ GIAÙO DÚC ÑÁO ÑÖÙC

luôn đề cao chữ Hiếu cũng đã nói: "Cha mẹ có con can gián mới khỏi mắc vào điều bất nghĩa Đối với việc bất nghĩa, con không thể không can cha mẹ được"

f Luôn luôn tỏ lòng biết ơn cha mẹ:

Làm con phải ghi nhớ công ơn cha mẹ, lúc nào cũng canh cánh bên lòng Khi làm điều gì cũng phải suy xét xem có phạm đạo Hiếu không, có làm tổn hại đến cha mẹ, nề nếp gia phong không? Trong "Gia huấn ca", Nguyễn Trãi đã viết:

"Nghĩa cha sinh cùng công mẹ dưỡng

Thì đêm ngày tơ tưởng chớ khuây Hai công đức ấy nặng thay Xem bằng biển rộng, so tày trời cao Trình vâng từ tốn ngọt ngào

Đi về thưa thốt ra vào thăm lênh "

Trên đây là những điều cơ bản mà một người con Hiếu cần phải thực hiện khi còn ở tuổi học trò Đến khi các con lớn lên và cũng là lúc cha mẹ về già hoặc tạ thế, các con sẽ còn phải thực hiện thêm các bổn phận của một người con Hiếu, chẳng hạn như:

 Nuôi nấng phụng dưỡng khi cha mẹ về già

 Chăm sóc thuốc thang khi cha mẹ đau yếu

 Lo tang lễ khi cha mẹ tạ thế

 Thờ cúng cha mẹ

 Kế thừa sự nghiệp và nối chí cha mẹ, làm vinh danh cha mẹ, rạng rỡ tông môn Đây là các phần thuộc về đạo Hiếu mà các con sẽ tìm hiểu và học hỏi thêm khi trưởng thành

3 Đạo Hiếu

Sự Hiếu thảo là một trong các yếu tố cơ bản nhất Cấu thành nền tảng đạo lý, có từ rất lâu trong đời sống xã hội Bất kì dân tộc nào, thời đại nào xã hội nào cũng coi đạo Hiếu lại là chuẩn mực đầu tiên của quá trình hình thành nhân cách một con người Trong cuộc sống bầy đàn hoang dã, dù trong đầy dẫy hiểm nguy đe dọa nhưng các loài động vật đã không bao giờ chịu bỏ rơi cha mẹ chúng Ngay thuở xã hội còn sơ khai, việc đối xử tàn tệ với cha mẹ dù ở trong bất kì hoàn cảnh nào và trong bất kì dân tộc nào cũng đều được coi là vi phạm nghiêm trọng đạo lí, không thể tha thứ được Xem lại các bộ luật cổ của các dân tộc còn lưu lại đến nay, sự bất hiếu là một trong những tội ác bị lên án và bị xử phạt nặng nề nhất Đối với nền luân lý Á Đông nói chung, dân tộc Việt Nam nói riêng, đạo Trung Hiếu được đưa lên chuẩn mực hàng đầu, đề cao tột đỉnh

Nhà nho yêu nước Nguyễn Đình Chiểu đã nói

"Trai thời Trung Hiếu làm đầu Gái thời tiết hạnh làm câu trau mình"

Danh nho Nguyễn Công Trứ cũng đã nói:

"Có Trung Hiếu mới đứng trong trời đất "

Song muốn đạt được chữ Trung thì bao giờ cũng phải bắt đầu từ chữ Hiếu, vì Hiếu là điểm xuất phát của mọi đức tính tốt khác Hiếu là gốc của Đức, là Đức của mọi Đức, là đầu của trăm nết Trong quá trình vận động và tiến hóa của lịch sử, qua các biến thái của xã hội, nội hàm chữ Hiếu cũng biến đổi và phát triển Nhưng về cơ bản, việc con cái tôn trọng đạo Hiếu đối với cha mẹ bao giờ cũng là một chuẩn mực, một giá trị văn hóa bất di bất dịch trong đạo lý của nhân loại Trong xã hội Tây Phương hiện đại, người ta đề cao các tư tưởng về quyền tự do cá nhân thái quá đến nỗi trở thành vị kỉ mà coi nhẹ các mối quan hệ tình cảm thiêng liêng trong gia đình Người ta chỉ chú trọng đến những nghĩa vụ và sự ràng buộc lẫn nhau về pháp lí, từ đó gây ra các hậu quả nghiêm trọng làm sai lệch các