- Mở rộng bằng cách ì ra các bài tập nâng cao hơn so với trong SGK; các bài tập mà hay lẫn lộn giữa các khái niệm đã học để cho các em phân biệt và tìm ra tiêu chí để phân biệt.. - Vận d
Trang 1TRƯỜNG TIỂU HỌC NGUYỄN BÁ NGỌC
PHÁT HIỆN VÀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI VĂN HOÁ
TIỂU HỌC
THÁNG 12 NĂM 2008
Trang 2I ĐẶT VẤN ĐỀ:
Tiểu học là bậc học nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân Những kiến thức mà các em được tiếp thu ở tiểu học là cơ sở quan trọng để các em học lên các bậc học cao hơn Việc giáo dục học sinh tiểu học phát triển một cách toàn diện là rất quan trọng song việc phát hiện và bồi dưỡng những chồi non năng khiếu bước đầu nảy nở cũng vô cùng cần thiết Có thể những biểu hiện năng lực đặc biệt ở một số học sinh tuy chưa thật bền vững và có thể thay đổi cùng với quá trình phát triển của các em ở các bậc học cao hơn Song những biểu hiện về năng khiếu ở một môn học nào đó của các em cần phải được thầy cô giáo và cha mẹ quan tâm bồi dưỡng Việc bồi dưỡng học sinh giỏi là việc làm cần thiết đối với tất cả các môn học Tuy nhiên ở mỗi lĩnh vực lại có cách bồi dưỡng khác nhau Ở chuyên đề này chúng tôi chỉ đề cập đến việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Toán và Tiếng Việt Có thể nói rằng đây là 2 môn học cơ bản đối với học sinh tiểu học Những kiến thức và kỹ năng của bậc tiểu học là cơ sở, là tiền đề giúp các em trên con đường chiếm lĩnh tri thức sau này
Từ lâu và cả bây giờ việc PH, BDHSG ở bậc Tiểu học không chỉ được các trường học quan tâm mà trong sự chỉ đạo của Bộ, Sở đều đề cập đến một cách đáng kể Trước đây đôi lúc còn nặng nề về thi cử, nhưng trong những năm gần đây việc thi học sinh giỏi được các cấp chỉ đạo theo hướng giao lưu, nhẹ nhàng hơn, phù hợp với lứa tuổi học sinh tiểu học
Trong hướng dẫn nhiệm vụ năm học 2008 -2009, Sở GD-ĐT Quảng Trị cũng đã có kế hoạch giao lưu học sinh giỏi cấp tỉnh và chọn đội tuyển đi giao lưu toán tuổi thơ toàn quốc
II MỤC ĐÍCH CỦA VIỆC BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI TIỂU HỌC:
1.Môn Toán:
- Giúp HS củng cố, khắc sâu kiến thức Toán đã học, giúp HS biết cách phát hiện và giải quyết vấn đề theo con đường nhanh nhất, hợp lý nhất
Trang 3- Rèn cho học sinh kỹ năng tính toán, kỹ năng giải toán, đặc biệt là khả năng vận dụng một cách linh hoạt các kiến thức toán họ đã học để giải quyết các vấn đề có tính chất phức tạp hơn
- Phát triển năng lực tư duy, đặc biệt là năng lực khái quát, trừu tượng hoá, trí tưởng tượng không gian Phát huy tính linh hoạt, độc lập và sáng tạo của học sinh
- Tạo niềm tin và động lực giúp học sinh học tốt môn Toán cũng như các môn học khác ở tiểu học Học sinh sẽ thêm yêu thích môn Toán và là phát huy niềm yêu thích đó ở các bậc học cao hơn
2 Môn Tiếng Việt:
- Giúp học sinh củng cố, khắc sâu kiến thức về tiếng Việt đã học
- Giúp cho học sinh phát triển năng lực cảm thụ cái hay, cái đẹp của tiếng Việt, của tác phẩm văn học qua các dạng bài tập cụ thể Từ đó rèn cho các em cách nói, cách viết đúng và hay
- Bồi dưỡng tình cảm đối với con người, thiên nhiên, hướng các em tới cái tốt, cái đẹp trong cuộc sống
- Mặt khác các em học tốt môn Tiếng Việt là cơ sở để các em học tốt các môn học khác
III CÁCH PHÁT HIỆN HỌC SINH GIỎI:
Nhiệm vụ phát hiện BD HSG không phải đến khối 4
-5 mới làm mà ngay từ lớp 2- 3 trong quá trình giảng dạy giáo viên cũng cần chú ý đến các em khá giỏi để phát hiện những học sinh có năng lực về Toán, tiếng Việt hoặc các môn năng khiếu khác Trong quá trình giảng dạy nhất là các tiết luyện buổi chiều cần dành ít thời gian để ra một vài bài tập nâng cao hơn cho học sinh khá giỏi làm Lên lớp 4-5 phần lớn các em đã bước đầu bộc lộ khả năng của mình về môn học nào đó và chúng ta bắt đầu chọn và bồi dưỡng
* Đối với môn Toán khi chọn cần chú ý vào những học sinh có những biểu hiện:
+ Thích học môn Toán, tiếp thu nhanh hơn các bạn khác
+ Có khả năng thay đổi cách làm phù hợp khi thay đổi các điều kiện
+ Có kinh nghiệm chuyển từ trừu tượng, khái quát sang cụ thể và ngược lại
Trang 4+ Thích tìm tòi khám phá bài toán theo nhiều cách khác nhau Có suy luận căn cứ rõ ràng Có óc tò mò, thích khám phá không dừng lại ở việc làm theo mẫu có sẵn
* Đối với môn Tiếng Việt cần chú ý vào những học sinh có những biểu hiện sau:
+ Thích học môn Tiếng Việt, học khá và nắm chắc về từ ngữ, trả lời nhanh chính xác các câu hỏi của giáo viên
+ Có khả năng diễn đạt mạch lạc trôi chảy Trong khi nói và viết thích sử dụng các hình ảnh, các thành ngữ, tục ngữ, viết được các câu văn có hình ảnh, gợi cảm, gợi tả và sinh động,
+ Thích đọc sách báo nhất là các sách thiếu nhi, sách văn học
IV BIỆN PHÁP BỒI DƯỠNG:
1 Môn Toán:
- Củng cố vững chắc và hướng dẫn đào sâu các kiến thức đã học
- Mở rộng một số bài tập ở SGK và đưa thêm một số bài tập khó hơn trình độ chung đòi hỏi việc vận dụng những phương pháp giải linh hoạt sáng tạo hơn hoặc phương pháp tổng hợp
- Yêu cầu học sinh giải bài toán theo nhiều cách khác nhau Phân tích, so sánh, tìm ra cách giải hay nhất, hợp lý nhất
- Tập cho học sinh tự lập đề toán và giải
- Hướng dẫn cho học sinh tham gia giải toán qua tạp chí Toán tuổi thơ
2 Môn Tiếng Việt:
- Củng cố cho các em nắm chắc các kiến thức viết trong chương trình: Kiến thức về từ ngữ, ngữ pháp, tập làm văn, các phong cách ngôn ngữ và biện pháp tu từ đã học
- Mở rộng bằng cách ì ra các bài tập nâng cao hơn so với trong SGK; các bài tập mà hay lẫn lộn giữa các khái niệm đã học để cho các em phân biệt và tìm ra tiêu chí để phân biệt
- Vận dụng các thể loại tập làm văn đã học để viết những bài tập làm văn mang tính tổng hợp hơn (VD: viết thư để kể chuyện, giới thiệu cảnh đẹp hoặc bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc về một vấn đề nào đó, )
- Giới thiệu cho các em các cuốn sách hay để các em đọc bổ trợ thêm kỹ năng sử dụng từ ngữ, cách viết
Trang 5câu văn hay và tiến đến viết được bài văn hay theo yêu cầu (VD: Ngoài các cuốn Tiếng Việt nâng cao, các chuyên đề của NXB Giáo dục, giới thiệu thêm các cuốn sách
khác như: Cuốn "Kinh nghiệm viết văn miêu tả" của Tô Hoài; "Bồi dưỡng văn tiểu học" của nhà văn Nguyễn Văn
Siêu )
- Giới thiệu và hướng dẫn học sinh đọc, tham gia làm bài trong cuốn "Văn tuổi thơ", đây là cuốn báo định kỳ 1 tháng 1 lần có nhiều chuyên mục hỗ trợ cho học Văn -Tiếng Việt rất hay (mới xuất bản hơn 1 năm nay)
V NỘI DUNG BỒI DƯỠNG:
1 Môn Toán: Tập trung vào các chuyên đề sau:
a Chuyên đề về số và dãy số tự nhiên: Gồm các dạng :
- Dạng viết số tự nhiên theo yêu cầu:
+ Viết số tự nhiên từ những chữ số cho trước
+ Viết số tự nhiên từ việc xoá bớt 1 số chữ số
+ Viết số tự nhiên theo dấu hiệu chia hết và chia có dư
- Dạng các bài toán giải bằng phân tích số
+ Viết thêm (hoặc xoá bớt) một chữ số ở bên phải, bên trái hoặc xen giữa 1 số tự nhiên
+ Các bài toán về số tự nhiên với tổng (hoặc hiệu, hoặc tích) các chữ số của nó
+ Các bài toán về xét chữ số tận cùng của số tự nhiên
- Dạng bài toán về viết thêm số vào dãy số
- Dạng các bài toán về tìm số, số hạng và tính tổng các số hạng của dãy số
- Các bài tập về quan hệ giữa các phần và kết quả của phép tính
- Vận dụng tính chất của phép toán để tính nhanh
- Vận dụng tính chất chia hết để tính nhanh kết quả
- Dạng các bài toán về điền chữ số và dấu phép tính
- Dạng các phép tính có kết quả đặc biệt
Ví dụ: ab x 101 = abab ; abc x 1001 = abcabc
b Chuyên đề về phân số và số thập phân:
- Các bài toán về viết phân số, số thập phân theo yêu cầu
Trang 6- Các bài toán về cấu tạo phân số, so sánh phân số.
- Thực hiện các phép tính trên phân số, số thập phân
- Vận dụng tính chất của phép toán để tính nhanh kết quả
- Giải toán có lời văn về phân số và số thập phân
c Chuyên đề về các bài toán có nội dung hình học:
- Các bài toán về đếm hình,về vẽ hình, cắt, gấp, ghép và xếp hình
- Các bài toán về chu vi, diện tích, thể tích
- Các bài toán về hình học dạng "suy luận có lý"
d Chuyên đề về toán chuyển động đều:
- Các bài toán có 1 động tử
- Các bài toán về 2 chuyển động cùng chiều
- Các bài toán về 2 chuyển động ngược chiều
- Các bài toán về chuyển động trên dòng nước
- Các bài toán về vật chuyển động có chiều dài đáng kể
e Chuyên đề về các bài toán đại lượng tỷ lệ:
Trong chương trình toán tiểu học xuất hiện nhiều cặp đại lượng tỷ lệ thuận và đại lượng tỷ lệ nghịch
* Đại lượng tỷ lệ thuận:
- Chu vi và độ dài bán kính của hình tròn là 2 đại lượng tỷ lệ thuận
- Chu vi và cạnh hình vuông là 2 đại lượng tỷ lệ thuận
- Nếu chiều rộng (hoặc chiều dài) của hình chữ nhật không đổi thì diện tích và chiều dài (hoặc chiều rộng) là 2 đại lượng tỷ lệ thuận
- Nếu đáy (hoặc chiều cao) của tam giác không đổi thì diện tích và chiều cao (hoặc đáy) là 2 đại lượng tỷ lệ thuận
- Nếu chiều cao của hình thang không đổi thì diện tích và tổng độ dài của 2 đáy là 2 đại lượng tỷ lệ thuận
- Trong chuyển động đều, nếu vận tốc (hoặc thời gian) không đổi thì quãng đường và thời gian (hoặc vận tốc) là 2 đại lượng tỷ lệ thuận
* Đại lượng tỷ lệ nghịch:
- Nếu diện tích của hình chữ nhật không đổi thì chiều dài và chiều rộng là 2 đại lượng tỷ lệ nghịch
- Nếu diện tích của hình thang không đổi thì chiều cao và tổng độ dài 2 đáy là 2 đại lượng tỷ lệ nghịch
Trang 7- Trong chuyển động đều, nếu quãng đường không đổi thì vận tốc và thời gian là 2 đại lượng tỷ lệ nghịch
g Chuyên đề vê các bài toán định tính (suy luận logic)
Đây là dạng toán không đưa vào dạy trong chương trình tiểu học Tuy nhiên đây là nội dung khá lý thú bởi nó vừa mang tính thực tiễn, vừa rèn cho học sinh tư duy lôgíc Giải các bài toán định tính đòi hỏi học sinh phải có khả năng suy luận tốt, óc quan sát tinh tế, nhạy bén, trí tưởng tượng phong phú Chính vì thế mà thường trong các cuộc thi học sinh giỏi, thi đố vui về toán học thường có dạng toán này
Mỗi bài toán định tính có thể giải bằng nhiều cách khác nhau, các phương pháp để áp dụng giải dạng toán này thường là:
- Vận dụng phương pháp lập bảng
- Vận dụng phương pháp sơ đồ grapb
- Vận dụng phương pháp lựa chọn tình huống
- Vận dụng phương pháp suy luận đơn giản
2 Môn Tiếng Việt:
Dựa theo chương trình tiểu học mới, nội dung bồi dưỡng HSG chú trọng vào những nội dung sau:
a Đối với phân môn luyện từ và câu:
- Dạng bài phân biệt từ ghép và từ láy: Chú ý các từ dễ lẫn lộn giữa láy và ghép do hình thức ngữ âm
- Dạng bài phân biệt các kiểu từ ghép: Từ ghép có nghĩa tổng hợp và từ ghép có nghĩa phân loại
- Hiểu nghĩa của từ láy so với từ gốc và cách sử dụng từ láy trong câu
- Dạng bài phân biệt danh từ, động từ, tính từ
- Dạng bài phân biệt nghĩa gốc và nghĩa chuyển của từ (lưu ý HS đặt từ đó vào ngữ cảnh cụ thể)
- Dạng bài phân biệt từ đồng âm và từ nhiều nghĩa
- Dạng bài tìm từ đồng nghĩa và từ trái nghĩa với từ cho trước
- Dạng bài về tìm đại từ quan hệ từ cách sử dụng đại từ, quan hệ từ trong câu
- Dạng bài phân biệt các kiểu câu kể, câu hỏi, câu
cảm, câu cầu khiến và sử dụng các kiểu câu đó trong
nói và viết
- Dạng bài điền dấu câu thích hợp và nêu tác dụng của dấu câu đó
- Dạng bài phân biệt câu đơn và câu ghép
Trang 8- Dạng bài phân tích các vế câu ghép và đặt câu ghép theo mẫu
- Dạng bài tìm chủ ngữ, vị ngữ và thành phần trạng ngữ của câu
- Bài tập về nêu tác dụng của thành phần trạng ngữ trong câu
b Bài tập về cảm thụ văn học:
Rèn luyện để nâng cao năng lực cảm thụ văn học là một trong những nhiệm vụ cần thiết, đối với mỗi học sinh tiểu học Có năng lực cảm thụ văn học tốt, các em sẽ cảm nhận được nhiều nét đẹp của văn thơ, được phong phú thêm về tâm hồn, nói viết tiếng Việt thêm trong sáng và sinh động Chính vì vậy để đánh giá kết quả học tập của học sinh giỏi môn Tiếng Việt ở tiểu học, ngoài 2 phần bài tập và từ ngữ ngữ pháp, làm văn, đề thi còn có một bài tập về cảm thụ văn học Tuy vậy yêu cầu bài tập này chỉ mức độ đơn giản
Để làm được các bài tập ở dạng cảm thụ văn học, bên cạnh sự cảm nhận của cá nhân học sinh, giáo viên cần hướng dẫn cho các em cách làm từng dạng bài cụ thể Từ lớp 3 các em đã làm quen với các biện pháp tu từ như so sánh, nhân hoá Lên lớp 4, lớp 5, các em được tiếp tục nhận biết về cái hay cái đẹp của các biện pháp nghệ thuật đó qua các bài Tập đọc và một số bài tập về Luyện từ và câu Để bồi dưỡng cho các em năng lực cảm thụ văn học (tức là nhận ra cái hay cái đẹp của nghệ thuật, của nội dung đoạn văn) trước hết thông qua các tiết Tập đọc giáo viên cần giúp các em cảm nhận được cái hay cái đẹp về nội dung cũng như cách dùng từ đặt câu, cách dùng các hình ảnh đẹp, hình ảnh so sánh nhân hóa trong bài Từ đó các em sẽ quen dần với cách cảm thụ một đoạn văn đoạn thơ hay bất kỳ mà các em đọc được
Đối với dạng bài tập này, giáo viên cần hướng dẫn học sinh thực hiện tốt các thao tác cơ bản sau:
1 Đọc kỹ đề bài, nắm chắc yêu cầu của bài tập (phải trả lời được điều gì? Cần nêu bật được ý gì? )
2 Đọc và tìm hiểu về câu thơ (văn) hay đoạn trích được nêu trong đề bài (dựa vào yêu cầu cụ thể của bài tập để tìm hiểu Ví dụ như cách dùng từ, đặt câu, cách dùng hình ảnh, chi tiết, cách sử dụng, biện pháp nghệ thuật quen thuộc như so sánh, nhân hoá, điệp từ điệp ngữ, đã giúp em cảm nhận được nội dung, ý nghĩa đẹp đẽ, sâu sắc, )
Trang 93 Viết đoạn văn về CTVH (khoảng 5 - 7 dòng) hướng vào yêu cầu của đề bài (Đoạn văn có thể bắt đầu bằng một câu mở "đoạn" để dẫn dắt người đọc hoặc trả lời thẳng vào câu hỏi chính Tiếp đó, cần nêu rõ các ý theo yêu cầu của đề bài Cuối cùng, có thể kết đoạn bằng 1 câu ngắn gọn để "gói" lại nội dung cảm thụ)
Đoạn văn phải có nội dung diễn đạt một cách hồn nhiên, trong sáng và bộc lộ cảm xúc, phải tránh mắc lỗi về dùng từ, đặt câu, chính tả và tránh diễn đạt dài dòng, rườm rà
c Tập làm văn:
Ở lớp 4: tập trung vào 3 thể loại chính sau:
- Viết thư
- Kể chuyện
- Miêu tả
Ở lớp 5:
- Tả cảnh
- Tả người
- Ôn các thể loại: Kể chuyện; tả đồ vật; tả cây cối; tả con vật
Trong chương trình tiểu học mới, ở phân môn tập làm văn của lớp 4, chương trình sách giáo khoa xây dựng rát kỹ, từ việc tìm hiểu về nhân vật (ngoại hình; hành động; lời nói ý nghĩ ) , tìm hiểu về về cốt truyện cho đến xây dựng các đoạn văn trong bài văn kể chuyện và cách mở bài, kết bài với thời lượng tương đối nhiều vì vậy trong khi bồi dưỡng văn kể chuyện giáo viên nên ra nhiều dạng đề khác nhau để học sinh đựơc luyện tập
( tập trung vào hai dạng chính đó là kể chuyện được
nghe được đọc và kể chuyện sáng tạo)
Đối với thể loại văn tả các em đã được thực hành với văn tả đồ vật; tả cây cối; tả con vật Lên lớp 5 các
em được học thêm 2 thể loại là văn tả cảnh và tả người
Đối với thể loại văn viết thư, nên tập trung vào các dạng viết thư để kể, tả, bộc lộ cảm xúc hoặc nêu ý kiến về một vấn đề nào đó.( Ví dụ như: giới thiệu một cảnh đẹp của quê em; giới thiệu một cuốn sách hay cho bạn; nêu cảm xúc khi đọc một bài văn bài thơ hay; kể về ước mơ )
* Trong khi dạy tập làm văn, cần hướng dẫn các em cách viết các đoạn trong từng dạng bài cụ thể Ví dụ:
● Văn miêu tả:
Trang 101 Mở bài: Giới thiệu đối tượng miêu tả và viết
thật ngắn gọn Có nhiều cách mở bài khác nhau:
- Mở bài theo cách giới thiệu trực tiếp
- Mở bài theo cách giới thiệu hoàn cảnh xuất xứ của đối tượng
- Mở bài theo cách phát biểu cảm nghĩ
2 Thân bài: Phát triển theo các cách sau:
- Miêu tả lần lượt từng khía cạnh của đối tượng:
VD: Bài tả người (cô Chấm): + Tả ngoại hình
+ Tả việc làm
+ Tả đời sống nội tâm của cô Chấm
- Miêu tả theo trình tự thời gian:
VD: Bài tả cảnh một cơn mưa rào:
+ Tả cảnh bầu trời lúc cơn mưa vừa xuất hiện
+ Tả cảnh lúc trời đổ mưa dữ dội
+ Tả cảnh lúc trời ngớt mưa
+ Tả cảnh vật lúc trời quang mây tạnh
- Miêu tả theo trình tự không gian
VD: Bài tả cảnh làng em vào mùa gặt:
+ Cảnh dân làng thu hoạch lúa ở ngoài đồng
+ Cảnh nhộn nhịp trong làng
3 Kết bài:
- Kết bài theo kiểu đánh giá lợi ích của đối tượng
- Kết bài theo kiểu phát biểu cảm nghĩ về đối tượng
● Văn kể chuyện:
1 Mở bài:
- Đối với loại bài kể chuyện được nghe được đọc: Có các cách như:
+ Giới thiệu nhân vật và nội dung định kể
+ Giới thiệu ý nghĩa câu chuyện
+ Giới thiệu hoàn cảnh được đọc câu chuyện
+Giới thiệu bằng cách phát biểu cảm tưởng
- Đối với loại bài kể chuyện sáng tạo: Có các cách như:
+ Giới thiệu hoàn cảnh nảy sinh câu chuyện
+ Nêu cảm nghĩ về đối tượng định kể
