Nghĩa vụ người quản lý công ty cổ phần

Ngoài ra, Ban kiểm soát được thành lập ở những công ty có trên 11 cổ đông là cá nhân, hoặc có cổ đông là tổ chức nắm trên 50% tổng số cổ phần của công ty, có chức năng giám sát hội đồng

MỘT SỐ NGHĨA VỤ CỦA NGƯỜI QUẢN LÝ CÔNG TY TRONG CÔNG TY CỔ

PHẦN THEO LUẬT DOANH NGHIỆP NĂM 2005

Ths Nguyễn Thị Vân Anh *

1 Nhận diện những người quản lý trong công ty cổ phần

Công ty cổ phần là loại hình công ty có cơ cấu tổ chức phức tạp do tính chất đối vốn và số lượng cổ đông lớn, quy mô hoạt động lớn Chính điều này quyết định đến cơ cấu tổ chức của công ty Tuy công ty cổ phần được thành lập bởi các sáng lập viên, song sau khi cổ phần được phát hành, các sáng lập viên đó phải chia sẻ quyền lực với các cổ đông khác Ngoài ra, số lượng cổ đông linh hoạt thay đổi vì cổ đông dễ dàng chuyển nhượng cổ phần của mình cho người khác Xác định đúng ai là người quản lý công ty và

áp đặt hợp lý các nghĩa vụ pháp lý phát sinh cho họ sẽ góp phần cho việc quản trị công ty

có hiệu quả nhằm bảo vệ tốt hơn quyền lợi của cổ đông và các bên có liên quan khác như các bạn hàng của công ty, người lao động trong công ty

Khác với công ty TNHH 2 thành viên trở lên, các cổ đông trong công ty cổ phần không thể ‘trực trị” như thành viên trong công ty TNHH Các cổ đông phải họp lại với nhau, tạo nên Đại hội đồng cổ đông, chọn ra một số người thay mình quản lý công ty CTCP có sự tách bạch giữa sở hữu và quản trị điều hành trong công ty Do đó, CTCP là

sự biểu hiện rõ nét nhất của mô hình quản lý 3 cấp: Đại hội đồng cổ đông (cơ quan chủ sở hữu), Hội đồng quản trị (cơ quan quản lý), Ban giám đốc (cơ quan điều hành) Mỗi cấp quản lí có một nhiệm vụ, chức năng riêng biệt hoàn thiện bộ máy quản trị công ty Ngoài

ra, Ban kiểm soát được thành lập ở những công ty có trên 11 cổ đông là cá nhân, hoặc có

cổ đông là tổ chức nắm trên 50% tổng số cổ phần của công ty, có chức năng giám sát hội đồng quản trị và Tổng giám đốc trong việc quản lý và điều hành công ty Chính vì vậy, việc tổ chức quản lí công ty cổ phần sẽ khó khăn và dễ dẫn đến lạm quyền nếu không được pháp luật quy định một cách chặt chẽ

Người quản lý trong doanh nghiệp nói chung và trong công ty cổ phần nói riêng là những người chỉ đạo, điều hành, quyết định các vấn đề đối nội (quan hệ với các cổ đông,

tổ chức quản lý, nhân sự…) và các vấn đề đối ngoại (tổ chức hoạt động kinh doanh, ký kết các hợp đồng, đại diện công ty trước bên thứ ba…) Luật doanh nghiệp năm 2005 quy định:

“Người quản lý doanh nghiệp là chủ sở hữu, giám đốc doanh nghiệp tư nhân, thành viên hợp danh công ty hợp danh, chủ tịch Hội đồng thành viên, chủ tịch công ty, thành viên Hội đồng quản trị, giám đốc hoặc tổng giám đốc và các chức danh quản lý khác do Điều lệ công ty quy định.” (Khoản 13 điều 4)

Theo cách tiếp cận của Luật Doanh nghiệp năm 2005 thì người quản lý trong công

ty cổ phần gồm có: các thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc (Tổng giám đốc) và các chức danh quản lý khác do Điều lệ công ty quy định Theo như cơ cấu phân bổ quyền lực trong công ty cổ phần như đã đề cập ở trên thì các thành viên Hội đồng quản trị là cơ quan được Đại hội đồng cổ đông chọn ra và ủy quyền để thay mặt mình quản lý công ty (điểm c Khoản 2 Điều 96 Luật Doanh nghiệp và Khoản 1 Điều 108 Luật Doanh nghiệp)

Vì vậy, các thành viên Hội đồng quản trị là người quản lý công ty Hội đồng quản trị

“chọn” Ban điều hành công ty để điều hành hoạt động kinh doanh hàng ngày của công ty (điểm h, i, Khoản 2, Điều 108) Ban điều hành công ty này bao gồm Tổng giám đốc (giám đốc), các phó tổng giám đốc, giám đốc chi nhánh, trưởng văn phòng đại diện, quản đốc… Những người giữ chức danh quản lý trên được coi là những người quản lý trong công ty Tham khảo pháp luật về tổ chức các loại hình doanh nghiệp của các quốc gia theo

hệ thống pháp luật common law như Australia, Singapore, New zealand, Candada, việc xác định ai là người quản lý công ty dựa trên nguyên tắc: (i) là thành viên Ban giám đốc; (ii) giữ vị trí hoặc thực hiện vai trò trong vị trí của Giám đốc; (iii) người đưa ra các chỉ

*

Khoa Đào tạo Thẩm phán – Học viện Tư pháp

đạo để giám đốc làm theo Với cách tiếp cận này thì người quản lý công ty không nhất thiết phải giữ một chức danh quản lý trong công ty Trong hoạt động xét xử, một người không được bổ nhiệm làm giám đốc vẫn có thể bị Tòa án coi là giám đốc và phải chịu trách nhiệm như giám đốc Ngoài ra, mỗi công ty không chỉ có 01 giám đốc (01 tổng giám đốc) mà có Hội đồng giám đốc, có thể số lượng từ 3 đến 15 giám đốc Có giám đốc điều hành (executive director) và giám đốc không điều hành (non-executive director, independent director).1 Để quyết định một vấn đề liên quan đến hoạt động của công ty thì đòi hỏi sự tham gia của cả Hội đồng giám đốc Các giám đốc đều có nghĩa vụ như nhau

mà không có sự phân biệt giữa giám đốc điều hành hoặc không điều hành

Pháp luật doanh nghiệp quy định chặt chẽ về trách nhiệm của người quản lý công

ty nhằm bảo vệ quyền lợi của các cổ đông trong công ty, bảo vệ quyền lợi của chính công

ty đó với tư cách là chủ thể độc lập Đây là một trong những nền tảng cho sự phát triển lâu dài của công ty Không chỉ các quy định pháp luật ràng buộc trách nhiệm của người quản lý doanh nghiệp mà còn bảo vệ quyền lợi của người lao động, của khách hàng và rộng hơn là đảm bảo một môi trường kinh doanh lành mạnh

2 Một số nghĩa vụ của người quản lý công ty trong công ty cổ phần

Thứ nhất, người quản lý công ty phải thực hiện các quyền và nhiệm vụ được giao theo

đúng quy định của Luật Doanh nghiệp, pháp luật có liên quan, Điều lệ doanh nghiệp và quyết định của Đại hội đồng cổ đông

Điều này xuất phát từ “hợp đồng ủy quyền” giữa người quản lý công ty và cổ đông trong công ty Phạm vi ủy quyền là thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ mà pháp luật quy định, Điều lệ thể hiện và Đại hội đồng cổ đông quyết định Nếu thực hiện vượt quá phạm

vi ủy quyền này hoặc không thực hiện đúng thỏa thuận trong hợp đồng ủy quyền thì người quản lý công ty phải chịu trách nhiệm trước pháp luật

Đối với giám đốc, khi điều hành công việc kinh doanh hàng ngày của công ty phải theo đúng quy định của pháp luật, Điều lệ công ty, hợp đồng lao động ký với công ty (nếu có) và quyết định của Hội đồng quản trị Nếu điều hành trái với quy định này mà gây thiệt hại cho công ty thì giám đốc hoặc tổng giám đốc phải chịu trách nhiệm trước pháp luật và phải bồi thường thiệt hại cho công ty (Khoản 4 Điều 116 Luật Doanh nghiệp)

Đối với các thành viên Hội đồng quản trị, khi thực hiện chức năng và nhiệm vụ của mình, Hội đồng quản trị tuân thủ đúng quy định của pháp luật, bản điều lệ và quyết định của Đại hội đồng cổ đông; nếu làm trái gây thiệt hại cho công ty thì các thành viên chấp thuận thông qua quyết định đó phải cùng liên đới chịu trách nhiệm cá nhân về quyết định đó và phải đền bù thiệt hại cho công ty; thành viên phản đối được miễn trừ trách nhiệm Trong trường hợp này, cổ đông sở hữu cổ phần của công ty liên tục trong thời hạn

ít nhất một năm có quyền yêu cầu Hội đồng quản trị đình chỉ thực hiện quyết định nói trên (Khoản 4 Điều 108 Luật Doanh nghiệp)

Thứ hai, nghĩa vụ thực hiện các quyền và nhiệm vụ được giao một cách trung

thực, cẩn trọng, tốt nhất nhằm đảm bảo lợi ích hợp pháp tối đa của công ty và cổ đông của công ty

Người quản lý trong công ty cổ phần có nghĩa vụ hành xử một cách trung thực, cẩn trọng nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp một cách tốt nhất Về cơ bản, người quản lý phải ứng xử theo những sự lựa chọn và thói quen hợp lý mà người ta có thể chờ đợi ở bất kỳ nhà kinh doanh nào Ví dụ: những người quản lý của hãng hàng không nhận được đơn khởi kiện của luật sư người Italya mà lặng lẽ cất vào ngăn kéo, không đọc, không trả lời thư mời của tòa án, không tham dự cũng như không hề theo dõi diễn biến phiên tòa và kể cả phán quyết của tòa án cũng phớt lờ 2… Những điều ấy cho thấy dấu hiệu bất cẩn không thể cho phép đối với bất kỳ người quản lý nào Nghĩa vụ cẩn trọng, trung thực được giải thích bởi tòa án khi giải quyết vụ việc cụ thể

Thực hiện nghĩa vụ một cách cẩn trọng và trung thực vì lợi ích của công ty là điều đương nhiên phải thực hiện; song người quản lý phải cẩn trọng và trung thực với lợi ích của các

cổ đông cũng cần được giải thích thêm, bởi lợi ích của cổ đông rất đa dạng, đôi khi đối kháng lẫn nhau Tuy vậy, có thể giải thích rằng lợi ích của công ty cũng chính là lợi ích

của các cổ đông Lợi ích của công ty được đảm bảo thì lợi ích của các cổ đông cũng được đảm bảo

Thứ ba, nghĩa vụ trung thành với lợi ích của công ty và cổ đông của công ty;

không sử dụng thông tin, bí quyết, cơ hội kinh doanh của công ty, lạm dụng địa vị, chức

vụ và tài sản của công ty để tư lợi hoặc phục vụ lợi ích của tổ chức, cá nhân khác

Ngoài nghĩa vụ cẩn trọng, người quản lý phải có nghĩa vụ trung thành với lợi ích công ty và của các cổ đông trong công ty Nhà làm luật đã làm rõ một số tiêu chí đánh giá

sự trung thành, ví dụ người quản lý không được sử dụng thông tin, bí quyết, cơ hội kinh doanh của công ty; không được lạm dụng vị trí để tư lợi hoặc phục vụ lợi ích của người khác Tương tự như nghĩa vụ cẩn trọng, nghĩa vụ trung thành cần được cụ thể hóa bởi quyền giải thích luật của tòa án trong những trường hợp cụ thể

Trong pháp luật nước ngoài còn có khái niệm hành vi giao dịch nội gián Giao dịch nội gián là giao dịch do những người quản lý công ty thực hiện thông qua việc mua bán chứng khoán để trục lợi bằng việc sử dụng các thông tin bí mật mà chỉ những người quản lý điều hành công ty mới có, còn những nhà đầu tư khác không thể biết được Đây là trường hợp người quản lý công ty sử dụng những thông tin bí mật của công ty để tư lợi cho mình và vi phạm nghĩa vụ trung thành với công ty Pháp luật chứng khoán của nước

ta cũng có quy định phải công bố thông tin về các giao dịch cổ phiếu của công ty của những người quản lý công ty (Khoản 1 Điều 28 Quyết định số 12/2007/NĐ-CP ngày 13/3/2007)

Thực tế ở Việt Nam, không thiếu những trường hợp vi phạm nghĩa vụ trung thực của người quản lý công ty Chúng ta có thể thấy trong ví dụ sau:

“Trách nhiệm tối cao của hội đồng quản trị trong một công ty cổ phần là đại diện cho quyền lợi của các cổ đông Từ câu chuyện 11 thành viên hội đồng quản trị Công ty FPT

tự cho mình cái “đặc quyền” được góp vốn vào các công ty “con” của FPT, cho thấy cơ chế bảo vệ lợi ích và đảm bảo sự đối xử công bằng đối với mọi cổ đông trong FPT đã bị xâm phạm nặng nề Các cổ đông thiểu số của FPT không thể kiện vì hội đồng quản trị đã làm đúng theo quyền hạn mà họ đã được đại hội cổ đông trao, tức được lập công ty con

và quyết định những ai được quyền góp vốn trong những công ty này Thế giới cũng đã thống kê rằng các xung đột quyền lợi “kiểu” FPT không phải là hiếm Việc FPT “ký hợp đồng” bán cổ phần trong các công ty “con” cho các thành viên hội đồng quản trị được nhìn nhận là một kiểu lạm dụng quyền hạn của hội đồng quản trị và có thể đem lại rủi ro đáng kể cho các nhà đầu tư nhỏ, bởi giao dịch này diễn ra theo những điều khoản có lợi cho hội đồng quản trị và do đó đem đến bất lợi cho công ty như một tổng thể” 3

Thứ tư, nghĩa vụ công khai các lợi ích liên quan

Thù lao và cổ phần thưởng là hai khoản thu nhập dễ nhận thấy của người quản lý công ty Ngược lại, nguồn thu nhập từ lợi ích tư rất khó nhận biết Người giữ vị trí chủ chốt trong công ty thường có điều kiện lạm dụng quyền lực của mình để tư lợi Luật doanh nghiệp có quy định buộc các thành viên phải minh bạch hóa các thông tin có liên quan Đây là những thông tin về lợi ích của người quản lý ở các doanh nghiệp khác hoặc của người liên quan của người quản lý ở các doanh nghiệp khác Sự minh bạch này nhằm tạo cho cổ đông cơ hội giám sát và ngăn ngừa sự lạm quyền của người quản lý (Điều 118

và điểm d khoản 1 Điều 119 Luật Doanh nghiệp)

Thứ năm, nghĩa vụ thông báo về các giao dịch giữa công ty với người quản lý là

thành viên Hội đồng quản trị và giám đốc và các đối tượng là người liên quan của người quản lý công ty

Người quản lý công ty phải thông báo công khai các giao dịch sau:

- Giao dịch được ký giữa thành viên Hội đồng quản trị hoặc giám đốc và công ty;

- Giao dịch được ký giữa Doanh nghiệp mà người quản lý công ty có cổ phần hoặc vốn góp, Doanh nghiệp mà người liên quan của người quản lý cùng sở hữu hoặc có

cổ phần hoặc phần vốn góp riêng chiếm trên 35 % vốn điều lệ

- Giao dịch được ký giữa người có liên quan của thành viên hội đồng quản trị hoặc giám đốc công ty với công ty

Ở các giao dịch trên tồn tại sự xung đột về lợi ích giữa người quản lý với công ty

cổ phần mà họ đang quản lý Chính vì vậy, đây là những giao dịch mà người quản lý dễ dàng có tư lợi cho cá nhân mình bằng cách san sẻ lợi ích có được từ việc giao kết hợp đồng cho bản thân hoặc cho người có liên quan hoặc cho doanh nghiệp mà mình có phần vốn góp Pháp luật doanh nghiệp đã ràng buộc nghĩa vụ công khai các giao dịch trên và các giao dịch này phải được Hội đồng quản trị hoặc Đại hội đồng cổ đông quyết định tùy theo giá trị của giao dịch Nếu không tuân thủ đúng quy định này thì giao dịch có thể bị tuyên vô hiệu và người quản lý công ty có liên quan đến giao dịch phải bồi thường thiệt hại phát sinh

Thứ sáu, nghĩa vụ tuân thủ hạn chế cạnh tranh với công ty 4

Mức độ hạn chế cạnh tranh được quy định chặt chẽ hơn đối với người quản lý trong công

ty cổ phần so với công ty trách nhiệm hữu hạn Theo đó, thành viên Hội đồng quản trị, giám đốc nếu nhân danh cá nhân hoặc nhân danh người khác để thực hiện công việc dưới mọi hình thức trong phạm vi công việc kinh doanh của công ty đều phải giải trình trước Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát và chỉ được thực hiện giao dịch khi được đa số thành viên còn lại của Hội đồng quản trị chấp thuận; nếu không tuân thủ quy định trên thì tất cả thu nhập có từ hoạt động đó đều thuộc về công ty (theo Khoản 4 Điều 118 Luật Doanh

nghiệp)

3.Một số biện pháp cơ bản nhằm hoàn thiện quy định về nghĩa vụ của người quản lý công ty

Một là, xác định người quản lý công ty theo chức danh mà họ nắm giữ trong nhiều

trường hợp sẽ khó khăn trong việc áp đặt nghĩa vụ pháp lý của họ trong việc quản trị công

ty nhằm bảo vệ quyền lợi của cổ đông Trong nhiều trường hợp, có nhiều người là quản lý công ty trên thực tế nhưng không giữ các chức danh quản lý vì rất nhiều lý do như không

đủ tiêu chuẩn hoặc để “lách” luật…Trong nhiều vụ án được đưa trên các phương tiện thông tin đại chúng gần đây, có trường hợp người được đưa lên làm giám đốc công ty có trình độ văn hóa thấp, chỉ để ký kết các hợp đồng, giấy tờ do người chủ đích thực của công ty đưa ra Nếu hành vi của vị giám đốc “hờ” kia vi phạm các nghĩa vụ của người quản lý công ty thì giám đốc “giấu mặt” của công ty có phải chịu trách nhiệm không? Nếu không có vụ án hình sự phát sinh thì sẽ không thể ràng buộc nghĩa vụ của vị giám đốc “giấu mặt” vì những quy định trong Luật doanh nghiệp hoàn toàn không có quy định

về vấn đề này Chính vì vậy, việc xác định người quản lý doanh nghiệp không chỉ nên dựa vào “hình thức” tức là chức danh mà họ nắm giữ mà phải dựa vào “bản chất” của sự việc- dựa vào chức năng mà người đó thực hiện Bằng cách như vậy, pháp luật mới là công cụ để bảo vệ hữu hiệu quyền lợi của các cổ đông và các chủ nợ

Hai là, nghĩa vụ tuân theo quy định pháp luật doanh nghiệp, điều lệ và các quyết định

của Đại hội đồng cổ đông và nghĩa vụ cẩn trọng, trung thực và trung thành là nguyên tắc chung nhất mà người quản lý doanh nghiệp phải tuân thủ Những nghĩa vụ còn lại được liệt kê tại điều 118 Luật Doanh nghiệp chỉ là sự cụ thể hóa các nguyên tắc trên Có thể nói, điều 118 Luật doanh nghiệp có những quy định bị trùng lặp do kỹ thuật lập pháp Việc giải thích nghĩa vụ thế nào là cẩn trọng, trung thực và trung thành là yếu tố rất khó trên thực tế, phụ thuộc vào tòa án khi giải quyết tranh chấp phát sinh và trao quyền cho các thẩm phán quyết định Do vậy, điều này có thể tạo ra sự tùy tiện Hơn nữa, cổ đông cũng rất khó khởi kiện tại tòa án khi người quản lý công ty vi phạm các nghĩa vụ này bởi

vì đây là yếu tố khó “định lượng, định tính”

Ba là, việc nhận diện “người liên quan” trong luật doanh nghiệp còn chưa rõ ràng

Khái niệm “người liên quan” với doanh nghiệp hay “người liên quan” với người quản lý còn bị sử dụng nhầm lẫn trong các điều khoản như Điều 120 Luật Doanh nghiệp Trên thực tế, việc xác định giao dịch giữa công ty cổ phần với “người liên quan” khó khăn Hơn nữa, trong nhiều trường hợp, không chỉ nhìn vào hình thức của giao dịch mà phải nhìn vào bản chất của giao dịch để xác định có yếu tố xung đột quyền lợi của công ty và

những người quản lý công ty không Một khi pháp luật doanh nghiệp không kiểm soát được giao dịch này thì những người quản lý trong công ty cổ phần rất dễ “tham nhũng” tài sản công ty, gây thiệt hại cho các cổ đông

(1) Bùi Xuân Hải, Người quản lý công ty theo luật doanh nghiệp 1999 - Nhìn từ góc độ luật so sánh, http://luatvadoanhnhan.com/law_club.php?&id=48

(2) Vụ Toà Roma buộc bồi thường 5,2 triệu euro: Kỳ 1: "Không vị lãnh đạo Vietnam Airlines nào hay biết"

http://www.vnlawfind.com.vn/default.aspx?tabid=192&ID=941

(3)

http://tuoitre.vn/Chinh-tri-Xa-hoi/Thoi-su-suy-nghi/215588/Cai-gia-cua-FPT.html

(4) Phạm Duy Nghĩa, Giáo trình Luật Kinh tế (1), NXB Đại học quốc gia Hà Nội,

2006, tr 147