Múa đương đại việt nam (tt)

Do đó, cần nhận thức rõ về múa đương đại, vai trò, giá trị của nó trong nghệ thuật múa và trang bị những kiến thức thiếu hụt từ công tác nghiên cứu, lý luận, đào tạo và sáng tác.. Nghiên

VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

-

Lê Hải Minh

MÚA ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM

Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Sân khấu

Mã số: 9210221

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT

Hà Nội – 2018

Công trình được hoàn thành tại VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Lê Ngọc Canh

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Viện, tại

Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

Số 32 Hào Nam, Ô Chợ Dừa, Đống Đa, Hà Nội

Vào hồi giờ tháng năm

Có thể tìm đọc luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Cũng như những loại hình nghệ thuật khác, nghệ thuật múa thực hiện chức năng là phản ánh hiện thực đời sống xã hội của con người bằng ngôn ngữ đặc thù riêng của mình Mỗi tác phẩm nghệ thuật là một cảm xúc, một thông điệp của nghệ sĩ mà họ nhận thức

đối với cuộc sống Từ những năm đầu “đổi mới” đến nay đã có nhiều

tiết mục múa, tác phẩm múa mang hơi thở thời đại, mỗi tiết mục, tác phẩm thể hiện khuynh hướng sáng tác, sự tìm tòi khác nhau của các nghệ sĩ Nhiều tiết mục, tác phẩm đã góp phần làm nên sự phong phú cho ngành múa Việt Nam bởi sự tiếp thu một cách tinh tế những nét đặc trưng của nhân loại với vốn văn hóa, kiến thức về dân tộc trong tác phẩm của mình Trong đó, nghệ thuật múa đương đại được nhiều nghệ sĩ múa theo đuổi bởi sự “thoáng mở” của nó đã chắp cánh cho nhiều ý tưởng sáng tạo phá cách táo bạo Sự táo bạo ấy đã đưa đến những mới mẻ nhưng đồng thời cũng đặt múa đương đại nhiều vấn

đề cần bàn luận Bên cạnh đó, còn rất nhiều những tiết mục, tác phẩm múa nhân danh sự sáng tạo, nhân danh múa đương đại đã làm méo mó, sai lạc nhận thức về nghệ thuật múa nói chung và múa đương đại nói riêng Thực tế này đã đặt ra nhiều vấn đề cần trao đổi

cả về mặt lý luận và thực tiễn

Múa đương đại Việt Nam được tiếp biến từ yếu tố ngoại sinh vào cuối những năm 1980 Với rất nhiều tìm tòi, sáng tạo, múa đương đại Việt Nam đã và đang được khán giả đương thời yêu thích Trên thực tiễn đã ra đời những vở múa đương đại mang yếu tố triết lý với nhiều tầng ý nghĩa do biên đạo múa Việt Nam, con người Việt Nam thể hiện Bên cạnh đó, là các tiết mục, tác phẩm múa được các biên đạo của chúng ta chú trọng đến nội dung của tác phẩm, sự kết hợp với các loại

hình nghệ thuật khác, đặc biệt là ngôn ngữ thể hiện, đó là sự lồng ghép giữa ngôn ngữ múa dân tộc với ngôn ngữ múa nước ngoài Có thể nói,

đa số biên đạo múa Việt Nam chưa tiếp thu đến cùng các yếu tố của múa đương đại mà chỉ dừng lại ở sự khai thác những đặc trưng của nó Hiện nay, chưa có công trình, đề tài chuyên sâu nào nghiên cứu

về vấn đề này Do đó, cần nhận thức rõ về múa đương đại, vai trò, giá trị của nó trong nghệ thuật múa và trang bị những kiến thức thiếu hụt từ công tác nghiên cứu, lý luận, đào tạo và sáng tác

Có gì khác biệt giữa múa hiện đại và múa đương đại? Múa đương đại đã tiếp biến và tác động như thế nào đến sân khấu múa Việt Nam? Nó được biến động ra sao? Cần làm gì để hiện tượng văn hóa nghệ thuật du nhập vào Việt Nam phát huy hết những giá trị của nó? Đó là những vấn đề, những bỏ ngỏ, những bất cập mà nghệ thuật

múa Việt Nam đang trăn trở Luận án Múa đương đại Việt Nam sẽ

trình bày, tiếp tục nghiên cứu, giải quyết những vấn đề đã đặt ra

Đây là một đề tài mới, có tính lý luận, khoa học, thực tiễn Vì thế, nghiên cứu cả một quá trình từ sự xuất hiện múa đương đại ở Việt Nam, sự tiếp biến, hình thành và phát triển là điều cần thiết cho sân khấu múa Việt Nam Cái mà xã hội cần, ngành nghề cần và nó trở nên cấp thiết

Đó là những lý do NCS chọn đề tài Múa đương đại Việt Nam

làm nội dung của luận án

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Nghiên cứu về múa đương đại trên thế giới

Múa đương đại đã được nghiên cứu từ lâu trên thế giới, dưới nhiều góc độ khác nhau Hiện có những hướng nghiên cứu sau:

Thứ nhất, hướng nghiên cứu về lịch sử nghệ thuật múa nói chung

và nghệ thuật múa đương đại nói riêng từ thế kỷ XX đến năm 2009

Thứ hai, hướng nghiên cứu về yếu tố văn hóa trong múa đương đại Thứ ba, hướng nghiên cứu về các nghệ sĩ múa đương đại ở một số nước trên thế giới như Đức, Nhật Bản

Thứ tư, hướng nghiên cứu về các biên đạo múa đương đại ở một số nước trên thế giới

2.2 Nghiên cứu về múa đương đại Việt Nam

Các nghiên cứu về múa đương đại ở Việt Nam hiện nay còn rất hạn chế và được chia thành hai dạng: nghiên cứu của học giả nước ngoài về múa đương đại Việt Nam và nghiên cứu của các học giả, các nhà hoạt động múa Việt Nam về múa đương đại Việt Nam

Kế thừa những nghiên cứu của các tác giả trước đây, cùng với

sự tổng hợp của cá nhân, nghiên cứu sinh thấy một số vấn đề sau:

- Múa đương đại đã xuất hiện từ lâu trên thế giới và đã có những công trình nghiên cứu có giá trị nhất định

- Múa đương đại đã xuất hiện và phát triển ở Việt Nam Tuy nhiên, việc nghiên cứu còn hạn chế, do đó các nghệ sĩ múa còn nhầm lẫn giữa múa đương đại với múa hiện đại

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là hệ thống hóa những vấn đề

lý luận về múa đương đại nhằm giải quyết những bất cập trong lý

luận và thực tiễn của ngành múa Việt Nam về múa đương đại 3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Đưa ra định nghĩa về múa đương đại và khái quát sự hình thành, phát triển của múa đương đại trên thế giới

- Phân tích những đặc trưng cơ bản của múa đương đại trong sự

so sánh với múa hiện đại

- Trình bày khái quát sự du nhập của múa đương đại vào Việt Nam cũng như sự hình thành và phát triển múa đương đại Việt Nam

- Phân tích đặc điểm của múa đương đại Việt Nam trong sự so sánh với múa đương đại thế giới

- Phân tích, đánh giá những tác động tích cực và tiêu cực của múa đương đại đối với sự phát triển của nền múa Việt Nam hiện đại

- Đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy những giá trị tích cực, hạn chế những giá trị tiêu cực của múa đương đại vào sự phát triển của nền múa Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Múa đương đại Việt Nam dưới góc độ lý luận và thực tiễn

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Luận án này chỉ đi vào múa đương đại Việt Nam, do các nghệ

sĩ Việt Nam sáng tác và biểu diễn, tập trung vào múa đương đại Việt Nam từ năm 1988 khi múa đương đại bắt đầu du nhập vào Việt Nam cho đến năm 2014 khi các tiết mục múa đương đại của thời đương đại khai thác một số đặc trưng của múa đương đại thế giới thoái trào

- Luận án nghiên cứu múa đương đại Việt Nam trong lĩnh vực biên đạo và đào tạo múa chuyên nghiệp ở hai địa bàn là Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh nơi múa đương đại được tiếp thu

và tập trung phát triển chủ yếu

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

Trên cơ sở quan điểm và phương pháp luận duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, tác giả luận án xem xét, đánh giá các vấn

đề trong phạm vi nghiên cứu của luận án

Quán triệt quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước, tác giả đặt đối tượng nghiên cứu trong tổng thể các mối quan hệ để giải quyết vấn đề khoa học của luận án

5.2 Phương pháp tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

NCS tiếp cận luận án từ góc độ văn hóa học, nghệ thuật học và xã hội học

NCS lựa chọn những phương pháp phù hợp với đề tài Đó là:

phương pháp thu thập và xử lý thông tin, phương pháp so sánh, đối chiếu, phương pháp phân tích tổng hợp, phương pháp khảo tả, phương pháp liên ngành, phương pháp đồng đại và lịch đại, phương

pháp phỏng vấn sâu và tham vấn ý kiến của chuyên gia

6 Đóng góp của luận án

6.1 Đóng góp về mặt lý luận

- Luận án đưa ra định nghĩa bước đầu về múa đương đại là gì để

có được sự phân biệt cơ bản, đúng đắn về múa đương đại, tránh nhầm lẫn với múa hiện đại

- Hệ thống quá trình hình thành, phát triển của múa đương đại thế giới để có được cái nhìn toàn diện về múa đương đại, đồng thời thấy được vai trò, vị trí của nó trong lịch sử múa thế giới

- Phân tích, hệ thống quá trình hình thành, phát triển múa đương đại Việt Nam để thấy được cái chung lẫn nét đặc thù, riêng biệt của múa đương đại trong môi trường văn hóa-sáng tạo Việt Nam

- Qua việc tìm ra những đặc điểm của múa đương đại Việt Nam,

có thể thấy được những giá trị nổi bật tác động (tích cực/tiêu cực) đến

sự phát triển của nền nghệ thuật múa Việt Nam hiện đại để từ đó làm căn cứ tìm ra những giải pháp phát triển nghệ thuật múa Việt Nam

- Luận án sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà hoạt động múa khi muốn nghiên cứu, tìm hiểu về múa đương đại Việt Nam

6.2 Đóng góp về mặt thực tiễn

- Luận án giúp các nhà hoạt động múa có được những nhận thức một cách đúng đắn, hệ thống về múa đương đại để bổ trợ cho

công việc biên đạo, giảng dạy, biểu diễn sáng tạo nên những tiết mục múa, tác phẩm múa mới có chất lượng

7 Bố cục của luận án

Ngoài phần mở đầu (16 trang), kết luận (2 trang), tài liệu tham khảo (9 trang) và phụ lục (20 trang), luận án gồm các chương sau: Chương 1: Cơ sở lý thuyết và một số vấn đề lý luận về múa đương đại (29 trang)

Chương 2: Quá trình tiếp nhận, phát triển và thực trạng múa đương đại Việt Nam (42 trang)

Chương 3: Bàn luận về múa đương đại Việt Nam (26 trang)

Chương 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ MÚA ĐƯƠNG ĐẠI 1.1 Cơ sở lý thuyết

Luận án tập trung nghiên cứu về múa đương đại Việt Nam, nghiên cứu dưới góc độ đánh giá về một hiện tượng văn hóa nghệ thuật được du nhập từ phương Tây có tác động tới sân khấu múa trong thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, nên NCS đã chọn một số luận điểm, một số thuyết làm cơ sở lý luận cho nghiên

cứu: Thuyết hậu hiện đại, Thuyết giao lưu và tiếp biến văn hóa, Thuyết tương đối văn hóa, Thuyết nghi lễ chuyển tiếp

1.2 Những vấn đề lý luận về múa đương đại

1.2.1 Khái niệm

Trước khi nêu ra một số khái niệm về múa đương đại, NCS sẽ đưa ra một số dòng múa để độc giả có cái nhìn tổng quát, hệ thống

về sự phát triển của nghệ thuật múa như Múa cổ điển châu Âu, Múa

Neoclassic, Múa hiện đại, Múa hậu hiện đại Bên cạnh đó, là những

khái niệm có liên quan đến sự phát triển của múa đương đại Việt

Nam như Nghệ thuật đương đại, Biến đổi xã hội

1.2.2 Khái quát lịch sử múa đương đại thế giới

Múa đương đại phát triển từ múa hiện đại Múa hiện đại được phát triển vào cuối thế kỷ thứ XIX, thường được biểu diễn bằng chân đất và kéo dài tới những năm 1950…

Mỗi biên đạo múa đương đại đều có phong cách sáng tác riêng dựa trên nền tảng kiến thức của mình Có thể nói, kỹ thuật múa đương đại có xu hướng tập trung vào sự chắc chắn, kiểm soát của phần chân trong múa ballet cổ điển và sự thoải mái ở phần thân trên của múa hiện đại cũng như những kỹ thuật trên mặt sàn, ngã - phục hồi và đặc trưng múa ngẫu hứng trong múa hiện đại

1.2.3 Những đặc trưng cơ bản của múa đương đại

+ Về nội dung: Múa đương đại có thể có chủ đề, có tính cách

nhân vật hoặc không có, nhưng nó phải mang yếu tố triết lý với nhiều tầng ý nghĩa

+ Về hình thức: Đặc trưng của múa đương đại được thể hiện

thông qua các cử chỉ, điệu bộ, toàn bộ cơ thể bằng cảm xúc tận cùng bên trong của người diễn viên, đem đến cho người xem những trạng thái, phương pháp, quá trình tìm hiểu và sự tận hưởng tác phẩm múa

khác nhau

+ Về ngôn ngữ: Đó là sự kết hợp giữa các yếu tố của các dòng

múa, đặc biệt là sự phát triển đặc trưng từ múa hiện đại như sự co và dãn của cơ thể hay múa với sức nặng, múa trên mặt sàn cùng các

+ Sử dụng đa dạng về không gian trên sân khấu: Cùng một lúc

các diễn viên thể hiện múa ở các địa điểm, vị trí khác nhau, thậm chí, múa trên mặt sàn và trên không của sân khấu

Từ những đặc trưng cơ bản trên, có thể thấy múa hiện đại và múa đương đại có sự tương đồng và có sự khác biệt qua bảng so sánh cụ thể dưới đây:

MÚA

HIỆN ĐẠI

MÚA ĐƯƠNG ĐẠI

MÚA HIỆN ĐẠI

MÚA ĐƯƠNG ĐẠI

- Không phải múa cổ điển

- Chuyển động của cơ thể

như một phương tiện để

chuyển tải nội dung, ý tưởng

đến người xem

- Tự do giải thích ý tưởng bắt

nguồn từ cảm xúc bên trong

- Biểu hiện của phong cách

- Múa ngẫu hứng, đối trọng,

- Xuất hiện sau múa hiện đại

- Bác bỏ thói quen có cấu trúc trong ballet cổ điển

- Không có động tác cụ thể mà ảnh hưởng bởi yếu tố triết lý trong sáng tác

- Chú trọng đến

sử dụng có chủ

ý của trọng lực

- Chú trọng đến yếu tố sáng tạo của cá nhân

- Nhấn mạnh đến tâm trạng

và cảm xúc qua các động tác của người thể hiện đã được định hình

- Nhấn mạnh đến tâm trạng và cảm xúc qua những động tác mới, phong cách mới

- Ngôn ngữ được phát triển,

- Ngôn ngữ đa dạng, kết hợp với

dựa trên múa ballet cổ điển theo sự sáng tạo của nghệ sĩ

nhiều dòng múa,

võ thuật, phương pháp trị liệu

- Múa ngẫu hứng

- Múa tương tác ngẫu hứng

- Âm nhạc phù hợp với nội dung được phản ánh

- Múa với nhiều thể loại âm nhạc,

âm thanh, không nhạc Múa và âm nhạc tương phản với nhau

- Yếu tố triết

lý của tiết mục được biên đạo gửi thông điệp

cụ thể đến khán giả

Ví dụ: Tiết mục có tựa đề là

Ánh sáng, biên

đạo sẽ gửi gắm một thông điệp, một tầng ý nghĩa

về ánh sáng

- Yếu tố triết lý phụ thuộc vào kiến thức, tâm trạng của mỗi khán giả

Ví dụ: Với tựa

đề là Ánh sáng,

biên đạo gửi gắm một thông điệp, nhưng nhiều tầng ý nghĩa tới khán giả

Tiểu kết

Để làm sáng tỏ đối tượng nghiên cứu, NCS đã lựa chọn bốn thuyết: thuyết hậu hiện đại, thuyết giao lưu và tiếp biến văn hóa,

thuyết tương đối văn hóa và nghi lễ chuyển tiếp Thuyết hậu hiện đại được NCS áp dụng bởi nghệ thuật đương đại nói chung và múa đương đại được xuất hiện trong giai đoạn hậu hiện đại và được các nghệ sĩ trên thế giới ứng dụng tư tưởng của nó trong sự sáng tạo nghệ thuật đương đại của mình Thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa cho thấy múa đương đại phương Tây vào Việt Nam đã tạo ra những thay đổi lớn trong nghệ thuật múa, có những ảnh hưởng tích cực cũng như những hạn chế như thế nào Thuyết tương đối văn hóa cũng được NCS xem xét thông qua hệ thống ngôn ngữ, tác phẩm… đặt trong bối cảnh tự nhiên, lịch sử, văn hóa… của Việt Nam để nghiên cứu về múa đương đại Việt Nam Bên cạnh đó, áp dụng

thuyết nghi lễ chuyển tiếp để thấy sự biến đổi, thích nghi và Việt

hóa trong múa đương đại của thời đương đại cũng như sự tác động

của các yếu tố khác đến múa đương đại và xu hướng phát triển của

múa đương đại Việt Nam

Từ các lý thuyết, soi chiếu vào các vấn đề lý luận của nghệ thuật múa nói chung và múa đương đại nói riêng, có thể thấy, các dòng múa được sắp xếp rõ ràng theo sự phát triển chung của nghệ thuật múa từ múa cổ điển châu Âu đến múa đương đại Đó là múa

cổ điển châu Âu, tân cổ điển, múa hiện đại, hậu hiện đại và múa đương đại Tất cả đều có sự liên quan đến nhau, đến sự phát triển của mỗi dòng múa đã được trình bày qua bối cảnh, biến đổi của xã

hội và tự bản thân chúng

Thông qua các dòng múa, có thể thấy lịch sử múa đương đại thế giới trải qua ba giai đoạn: giai đoạn đầu vào khoảng năm 1900, giai đoạn thứ hai vào những năm 1930 và giai đoạn ba là sau chiến tranh thế giới thứ II, năm 1945 Ba giai đoạn này đánh dấu sự phát triển của múa thế giới từ múa hiện đại, múa hậu hiện đại, rồi đến

múa đương đại dựa trên sự phát triển của bối cảnh xã hội Cùng với

đó là quan điểm sáng tác múa đương đại của Merce Cunningham, người được mệnh danh là nghệ sĩ múa đương đại đầu tiên trên thế giới, cũng như một số đặc trưng trong sáng tác múa của Pina Bausch

và những tính năng phổ biến của múa đương đại Butoh Đây là căn

cứ để luận án rút ra những đặc trưng của múa đương đại ở các phương diện nội dung và hình thức đi cùng những tương đồng và

khác biệt với múa hiện đại

Chương 2 QUÁ TRÌNH TIẾP NHẬN, PHÁT TRIỂN VÀ THỰC TRẠNG

MÚA ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM 2.1 Sự xuất hiện múa đương đại Việt Nam

Múa đương đại chính thức du nhập vào Việt Nam từ cuối những năm 1980 bởi Đoàn múa Phương Bắc (Dance North), Úc với sự hướng dẫn của biên đạo múa Cherry Stock “Tháng 1 năm 1988 chứng kiến Đoàn múa Phương Bắc như đoàn múa đương đại đầu tiên đến Việt Nam và là đoàn sân khấu múa tư bản đầu tiên từ phương Tây lưu diễn tại đây sau chiến tranh” [69, tr.6]

2.2 Các giai đoạn phát triển của múa đương đại Việt Nam

2.2.1 Giai đoạn 1988-1998

Giai đoạn này, công chúng hầu như không biết đến sự tồn tại của múa đương đại trên thế giới, còn các nghệ sĩ múa thì đa số cũng chưa có khái niệm về nó Và bất cứ động tác, ngôn ngữ múa nào không nằm trong ngôn ngữ múa dân tộc và ballet cổ điển thì đều

được gọi là múa hiện đại

2.2.2 Giai đoạn 1998-2008

Có thể nói, giai đoạn này là giai đoạn phát triển nhất của

ngành múa Việt Nam từ khi đổi mới Nhiều tiết mục, vở múa đương