An ninh phi truyền thống

Đề tài phân tích rõ các vấn đề lí luận cơ bản về an ninh phi truyền thống, đặc biệt là ở Liên minh Châu Âu. Đối tượng nghiên cứu: Một số quan niệm của về an ninh phi tryền thống ở Liên minh Châu Âu. Phạm vi nghiên cứu: Các nội dung liên quan đến an ninh phi truyền thống bao gồm khái niệm an ninh, an ninh truyền thống, an ninh phi truyền thống; nội dung, nguồn gốc và tác động của an ninh phi truyền thống tới quan hệ quốc tế ở Liên minh Châu Âu.

Danh mục viết tắt

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

VIỆN NGHIÊN CỨU CHÂU ÂU

BÁO CÁO NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

CẤP CƠ SỞ NĂM 2016

Tên đề tài Vấn đề an ninh phi truyền thống ở Liên minh Châu Âu

Một số vấn đề cơ sở lý luận

Hà Nội, 2016

Hà Nội 2015

EU: Liên minh Châu Âu

ASEAN: Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á ILO: Tổ chức lao động quốc tế

FAO: Tổ chức nông lương Liên hợp quốc

UNDP: Chương trình Phát triển của Liên hợp quốcISIS: Nhà nước Hồi giáo Iraq và Syria

Mục lục

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

An ninh luôn luôn là phạm trù mang tính sống còn đối với mọi quốc gia vàkhu vực trên thế giới Nếu như trước giai đoạn chiến tranh Lạnh, an ninh chủ yếumang nội hàm quân sự, quốc phòng và sử dụng vũ lực thì sau chiến tranh Lạnh,vấn đề an ninh đã được mở rộng ra sang rất nhiều lĩnh vực mà phổ biến hiện nayvới tên gọi là an ninh phi truyền thống

An ninh phi truyền thống ra đời trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tếngày càng sâu rộng và nó có ảnh hưởng rất lớn tới sự ổn định của các quốc gia vàkhu vực trên thế giới, trong đó có Liên minh châu Âu (EU) Hiện nay, EU đangphải đối mặt với hầu hết các vấn đề an ninh phi truyền thống như cạn kiệt tàinguyên, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, khủng bố, ma túy, tội phạm xuyênquốc gia, buôn bán phụ nữ và trẻ em, buôn lậu vũ khí, rửa tiền, tội phạm kinh tếquốc tế, tội phạm công nghệ cao…Tất cả các vấn đề này đều có thể tạo ra sự bất ổncho toàn khu vực bất cứ lúc nào Bên cạnh đó, đối với quan hệ quốc tế, các vấn đề

an ninh phi truyền thống cũng đặt ra rất nhiều thách thức Việc nhận thức và giảiquyết đúng đắn các mối đe doạ an ninh phi truyền thống trong thời đại ngày nay có

ý nghĩa quan trọng không chỉ đối với hoà bình, ổn định và phát triển bền vững khuvực EU mà còn có ý nghĩa quyết định tới tương lai sinh tồn của nhân loại Đặcbiệt, sau hàng loạt các vụ khủng bố đang đã diễn ra ở Châu Âu hay cuộc khủng

hoảng nhập cư Châu Âu thì việc chú trọng tới an ninh phi truyền thống trở nên bứcthiết hơn bao giờ hết.

Do đó, việc nghiên cứu an ninh phi truyền thống ở Liên minh Châu Âu có ýnghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn Ngoài ra, đây cũng là vấn đề đặc biệt có ýnghĩa đối với Việt Nam khi mà đất nước ta đang bước vào một thế giới toàn cầuhóa hết sức mạnh mẽ Với việc hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng mọi vấn đề anninh, hòa bình và phát triển của thế giới đều nhanh chóng tác động trực tiếp hoặcgián tiếp tới Việt Nam, đặc biệt là các vấn đề nhạy cảm của an ninh phi truyềnthống Khi Việt Nam hội nhập vào một thế giới mà các vấn đề an ninh phi truyềnthống đang ngày càng gia tăng với tính chất ngày càng phức tạp như hiện nay thìbuộc chúng ta phải có nhận thức và phương hướng giải quyết vấn đề này một cáchđúng đắn để bảo đảm an ninh, ổn định và phát triển cho đất nước cũng như bảođảm sự thành công trong quá trình hội nhập Xuất phát từ nhận thức đó, tôi chọn “

Vấn đề an ninh phi truyền thống ở Liên minh Châu Âu: Một số vấn đề cơ sở lý luận” làm

- Nêu lên lý thuyết về an ninh phi truyền thống (bao gồm khái niệm, nguồn

gốc, nội dung) và phân biệt nó với các khái niệm an ninh, an ninh truyền thống

- Đưa ra một số quan điểm của Liên minh châu Âu về an ninh phi truyềnthống và tác động của các mối đe dọa an ninh phi truyền thống hiện tới quan hệquốc tế ở Liên minh châu Âu hiện nay

3. Tình hình nghiên cứu

Tình hình nghiên cứu trong nước

- Đề tài cấp bộ (2006), Mối đe dọa đối với an ninh phi truyền thống và tác

động của nó đến quan hệ quốc tế hiện nay, Chủ nhiệm đề tài PGS.TS Hồ Châu,

Viện Quan hệ quốc tế, Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Đề tài làm rõ nộidung của các mối đe dọa an ninh phi truyền thống mà Liên Hợp Quốc đã xác định,phân tích tác động của các mối đe dọa an ninh phi truyền thống tới quan hệ quốc

tế, đồng thời liên hệ tới Việt Nam trong việc đối phó với các mối đe dọa an ninhphi truyền thống

- PGS.TS Nguyễn Mạnh Hưởng (2011), An ninh phi truyền thống – Vấn đề

mang tính toàn cầu, Viện khoa học xã hội và nhân văn quân sự, Bộ quốc phòng.

Tác giả phân tích nội hàm của khái niệm an ninh truyền thống và phi truyền thống,cho thấy rõ những sự khác biệt của các khái niệm này Các vấn đề như cạn kiệt tàinguyên, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, thảm họa thiên tai, dịch bệnh,khủng bố, tội phạm xuyên quốc gia… đang đặt ra những yêu cầu bức thiết phải có

sự nỗ lực chung của cả cộng đồng quốc tế để đối phó, do đó tác giả đề xuất cácbiện pháp đối phó với các vấn đề này dựa trên nền tảng cơ bàn của sự hợp tác chặtchẽ giữa các quốc gia trong từng vấn đề cụ thể

- Hà Hồng Hải (2012), Giới thiệu một số khái niệm an ninh, Tạp chí Học

viện Ngoại giao, số 33, ra ngày 29/03/2012 Tác giả trình bày cô đọng và khái quát

về các khái niệm an ninh trên thế giới, bao gồm: An ninh tập thể, phòng thủ tập thể,

an ninh chung, cân bằng quyền lực, nhóm hòa hợp các cường quốc, an ninh toàndiện, an ninh hợp tác và an ninh con người

- PGS.TS Nguyễn Hồng Quân (3/2013), Thúc đẩy hợp tác đối phó với các

thách thức an ninh phi truyền thống trên Biển Đông, Nghiên cứu Quốc tế số 1 (92).

Bài viết này đề cập đến các thách thức an ninh phi truyền thống ở khu vực BiểnĐông, đồng thời nêu ra các giải pháp hợp tác giữa quân đội, hải quân các nước

ASEAN và các nước đối tác, trong khuôn khổ cơ chế do Hội nghị Bộ trưởng Quốcphòng các nước ASEAN và các nước đối tác đề ra, góp phần thiết thực vào việcgiữ gìn hòa bình, ổn định ở khu vực.

- Nguyễn Thị Tuất (2013), An ninh quốc gia, những vấn đề an ninh phi

truyền thống, nhà xuất bản Chính trị quốc gia Cuốn sách trình bày các vấn đề cơ

bản về an ninh kinh tế và an ninh tài chính tiền tệ, anh ninh chính trị - xã hội và cácvấn đề an ninh khác trong an ninh quốc gia

Tình hình nghiên cứu nước ngoài

- Anna Kicinger (2004), International migration as a non-traditional

security threat and the EU responses to this phenomenon (Di cư quốc tế như một

mối đe dọa an ninh phi truyền thống và câu trả lời của EU với hiện tượng này),Trung Tâm nghiên cứu về di cư Ba Lan Tác giả nghiên cứu các hiện tượng di cưquốc tế trong điều kiện đe dọa tới an ninh ở châu Âu, đồng thời trình bày mối liênkết giữa di cư và an ninh cũng như các biện pháp, chính sách nhằm chống lại cáchoạt động di cư bất hợp pháp, nạn buôn người và buôn lậu

- Vương Dật Châu (2004), An ninh quốc tế trong thời đại toàn cầu hóa, nhà

xuất bàn Chính trị quốc gia, Hà Nội Chủ đề cuốn sách gồm hai phần: một là toàncầu hoá, hai là an minh quốc tế Tác giả căn cứ vào hình thức mới của chủ nghĩa báquyền phương Tây hoành hành trên thế giới để đi sâu theo dõi và giải thích, phântích những biến lượng bao hàm trong an ninh quốc tế ở thời đại toàn cầu hoá

- Hans Günter Brauch (2011), Concepts of Security Threats, Challenges,

Vulnerabilities and Risks (Các khái niệm về đe dọa an ninh, thách thức, lỗ hổng và

rủi ro), nhà xuất bản Springer Cuốn sách đề cập tới các khái niệm về an ninh ởchâu Âu từ thời kỳ sau chiến tranh Lạnh cho tới nay Kể từ sau chiến tranh Lạnh,các vấn đề đe dọa an ninh phi quân sự ở châu Âu ngày càng gia tăng và đe dọa tới

an ninh của toàn khối, các vấn đề chủ yếu bao gồm an ninh mạng, lao động di cư,nạn buôn người, buôn lậu…

- Divya Srikanth (2013), Non-traditional security threats in the 21 st : review

(Tổng quan các mối đe dọa an ninh phi truyền thế kỉ 21), Viện Nghiên cứu quan hệquốc tế Rajaratnam, Singapore Cuốn sách phân tích những thay đổi về phạm trù

an ninh từ những năm cuối thế kỉ 20, tới những năm đầu thế kỉ 21 Các mối đe dọa

an ninh không còn chỉ trong lĩnh vực quân sự nữa, nó đã mở rộng phạm vi sangnhiều lĩnh vực khác và ảnh hưởng không nhỏ tới an ninh, kinh tế, chính trị của tất

cả các quốc gia trên thế giới Do đó, tác giả đã trình bày một bức tranh khái quát vềlịch sử, nguồn gốc, thực trạng của các vấn đề phi quân sự đang ngày càng gia tăngtrên thế giới

- Frans-Paul van der, Putten Minke Meijnders, Jan Rood (2015), Deterrence

as a security concept against non-traditional threats, Viện Quan hệ quốc tế Hà

Lan Cuốn sách tập trung vào các vấn đề an ninh phi truyền thống đang nổi lên ởchâu Âu hiện nay bao gồm Khủng bố, các mối đe dọa về an ninh mạng, tội phạm

có tổ chức, các mối nguy cơ đe dọa về kinh tế Các tác giả tập trung phân tíchnguyên nhân, thực trạng và đưa ra giải pháp cho các vấn đề nói trên

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Một số quan niệm của về an ninh phi tryền thống ởLiên minh Châu Âu

- Phạm vi nghiên cứu: Các nội dung liên quan đến an ninh phi truyền thốngbao gồm khái niệm an ninh, an ninh truyền thống, an ninh phi truyền thống; nộidung, nguồn gốc và tác động của an ninh phi truyền thống tới quan hệ quốc tế ởLiên minh Châu Âu

5. Phương pháp nghiên cứu

Ngoài các phương pháp cơ bản và mang tính truyền thống như duy vật biệnchứng và duy vật lịch sử, đề tài sẽ áp dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp,

hệ thống hóa qua những tài liệu thứ cấp từ Liên minh châu Âu (EU) để làm sáng tỏcác vấn đề cần được nghiên cứu trong phạm vi đề tài

NỘI DUNG Chương 1: Một số cơ sở lý luận về an ninh phi truyền thống

1. Khái niệm an ninh, an ninh truyền thống, an ninh phi truyền thống

- Các khái niệm:

An ninh là một khái niệm cơ bản thường xuyên được sử dụng trong ngônngữ và thực tiễn chính trị quốc tế An ninh là nhu cầu đầu tiên và thiết yếu của mỗicon người, mỗi quốc gia và toàn nhân loại, đồng thời nó cũng là điều kiện đảm bảo

cơ bản và quan trọng số một cho sự phát triển của mỗi quốc gia Mỗi con người, xãhội hay quốc gia trước hết cần được đảm bảo an ninh để có thể tiến hành các hoạtđộng khác Vậy an ninh là gì? Trước hết, tùy vào cách tiếp cận, quan điểm và nhậnthức giá trị khác nhau mà khái niệm an ninh được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau.Tuy nhiên, theo nghĩa chung nhất của ngôn ngữ chính trị quốc tế thì an ninh là kháiniệm dùng để chỉ trạng thái an toàn, không có hiểm nguy, không có bất cứ sự lo sợ,

uy hiếp hay đe dọa nào Nội hàm khái niệm an ninh không chỉ giới hạn ở tình trạng

an toàn mà còn bao hàm cả những biện pháp để mang lại trạng thái an toàn đó Anninh là điều kiện để nhân loại tồn tại trong hòa bình và có trật tự Nhà nước với tưcách là chủ thể cơ bản đại diện quốc gia, nắm trong tay các công cụ sức mạnh vàthể chế chính là người lãnh trách nhiệm bảo đảm an ninh cho cư dân của mình, choquốc gia mình và cho chính bản thân quyền lực của mình Do đó, nhiệm vụ bảo vệ

an ninh cho cư dân và an ninh quốc gia trở thành ưu tiên hàng đầu đối với tất cảcác nhà nước trên thế giới

An ninh, hiểu theo một nghĩa đơn giản nhất, là khả năng giữ vững sự an toàn

trước các mối đe dọa Tuy nhiên, an ninh không phải là một khái niệm tĩnh mà làmột khái niệm động và trải qua nhiều thay đổi về cách hiểu, cũng như cách tiếpcận Từ một ý niệm truyền thống xoay quanh các chủ đề quân sự, chiến tranh vàbạo lực, khái niệm an ninh với những kết nối mới đã mở ra những chiều kích xuấtphát từ nhiều lãnh vực khác nhau Từ góc nhìn ban đầu tập trung vào Nhà nước(với vai trò vừa là chủ thể, vừa là cấp độ phân tích) đã chuyển sang một “hình thái

an ninh” mới, với sự thay đổi về chủ thể lẫn khách thể, cũng như phạm vi hoạtđộng và ảnh hưởng của những tác nhân mới này

Trong thế kỷ 20, khái niệm “an ninh” trong chính trị quốc tế thường gắn liềnvới bối cảnh các cuộc xung đột vũ trang: Chiến tranh thế giới lần thứ nhất, thứ hai

và Chiến tranh Lạnh Trong bối cảnh đó, an ninh được hiểu như khả năng của mộtquốc gia có thể ngăn chặn được các cuộc xâm lược vũ trang đến từ bên ngoài.Khuynh hướng áp đảo trong lý thuyết quan hệ quốc tế đồng hóa an ninh với sự bảo

vệ hay đảm bảo chủ quyền của mỗi nước trước sự tấn công hay ảnh hưởng của cácnước khác Nhà nước – người đại diện cao nhất cho đất nước bên ngoài – đóng vaitrò là người duy nhất sở hữu, bảo vệ và duy trì an ninh, thông qua sức mạnh quânđội, hay liên minh quân sự với các đồng minh

Chiến tranh Lạnh lùi vào quá khứ, thế giới bước vào kỷ nguyên toàn cầuhóa, hội nhập kinh tế với những ưu tiên đa dạng hơn Một mặt, khả năng xảy ra cáccuộc xâm lược hay xung đột vũ trang từ bên ngoài vẫn còn nhưng ngày càng suygiảm, trong khi đó lại xuất hiện nhiều mối đe dọa từ các lãnh vực đời sống khác

Từ những hiện thực đó đòi hỏi một cách tiếp cận khác trong nghiên cứu về an ninh.Các học giả chia làm hai loại: an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống

Trong khi an ninh truyền thống chủ yếu nhấn mạnh về đe doạ quân sự vàbảo vệ quốc phòng, cùng với những biện pháp đảm bảo an ninh mà chính phủ quốcgia cần làm để đương đầu trước các nguy cơ đó, thì giá trị cơ bản của an ninh phi

truyền thống xoay quanh tất cả vấn đề khác có khả năng trở thành một mối đe dọađối với cuộc sống của một quốc gia hay một cộng đồng.

Sau Chiến tranh lạnh, xu thế toàn cầu hóa phát triển mạnh mẽ, thế giới bướcvào giai đoạn mà trong đó xu thế hợp tác và phát triển kinh tế là chủ yếu, đã vàđang mang đến sự phồn thịnh cho nhiều quốc gia, khu vực Tuy nhiên, quá trìnhhợp tác, hội nhập quốc tế này cũng làm nảy sinh nhiều vấn đề mới, đe dọa đến anninh, chủ quyền của các quốc gia dân tộc và cuộc sống của chính con người Kháiniệm an ninh phi truyền thống ra đời trong bối cảnh đó và được sử dụng rộng rãi,phổ biến trên nhiều diễn đàn quốc tế thảo luận về các vấn đề chính trị, an ninh,quốc phòng, kinh tế, xã hội, trong chiến lược quốc phòng, an ninh của nhiều quốcgia dân tộc, cũng như trong hợp tác an ninh của nhiều khu vực và thế giới, sau khidiễn ra sự kiện khủng bố ngày 11/9/2001 ở Mỹ

Tuy nhiên, cho đến nay, việc nhận thức và xác định những vấn đề an ninhphi truyền thống vẫn chưa có sự thống nhất Một số nghiên cứu viện dẫn quanniệm của Liên hợp quốc về vấn đề an ninh phi truyền thống trong bảy lĩnh vựcchính: kinh tế, lương thực, sức khỏe, môi trường, con người, cộng đồng và chínhtrị Có nghiên cứu quy vấn đề an ninh phi truyền thống vào năm lĩnh vực cơ bản:kinh tế, môi trường, xã hội, chính trị và văn hóa Một quan điểm khác phân chiacác vấn đề an ninh phi truyền thống thành sáu nhóm chính: ô nhiễm môi trường,tình trạng thiếu hụt tài nguyên, tội phạm xuyên quốc gia, nạn khủng bố, dịch bệnhtruyền nhiễm và thảm họa địa chất Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, xin lấyquan niệm của Liên hợp quốc về an ninh phi truyền thống để phân tích

- Phân biệt an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống:

+ Một là, khái niệm an ninh truyền thống có nội hàm hẹp hơn, nó chỉ là an

ninh quân sự hay quốc phòng, chủ yếu đề cập đến nối đe dọa về chính trị và quân

sự, còn an ninh phi truyền thống là một khái niệm rộng hơn, đa chiều, nó đề cậpmột cách toàn diện đến mối đe dọa trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội, môi trường

sinh thái Thông thường nó bao gồm an ninh kinh tế, an ninh tài chính - tiền tệ, anninh tài nguyên thiên nhiên, an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, an ninh môitrường, an ninh ti học, an ninh sức khỏe

+ Hai là, về đối tượng, an ninh truyền thống lấy nhà nước, lãnh thổ quốc gia

làm trung tâm của các mối quan tâm về an ninh Chủ yếu là nói tới chủ quyền quốcgia và toàn vẹn lãnh thổ Ngược lại, an ninh phi truyền thống lấy con người là đốitượng trung tâm, nó nhấn mạnh tới việc bảo đảm cho mỗi người dân và các cánhân trong cộng đồng có được an sinh và phát triển năng lực căn bản của mình

+ Ba là, an ninh truyền thống nhấn mạnh sự đe dọa an ninh từ các quốc gia

khác, là quan hệ an ninh giữa các nhà nước mà ít quan tâm tói những mối đe dọa

an ninh trong biên giới quốc gia Ngược lại, an ninh phi truyền thống bao hàm cả

an ninh bên trong lẫn an ninh bên ngoài, trong đó chủ yếu chú trọng tới những yếu

tố đe dọa an ninh từ bên trong

+Bốn là, về nguồn gốc, theo Liên Hợp Quốc, các mối đe dọa an ninh truyền

thống xuất phát từ bốn nguồn gốc là mối đe dọa đến từ bản thân các quốc gia; mối

đe dọa từ các quốc gia khác; mối đe dọa đến từ các cuộc xung đột dân tộc, sắc tộc,tôn giáo và mối đe dọa đến từ các nhóm, tổ chức và các cá nhân tội phạm Trongkhi đó, nguồn gốc của an ninh phi truyền thống mang đậm yếu tố phi chính phủ

+ Năm là, về biện pháp thực hiện, an ninh phi truyền thống sử dụng các sức

mạnh vũ trang, quân sự, chiến tranh để giải quyết Còn an ninh phi truyền thốngchủ yếu sử dụng các biện pháp hỗ trợ, thúc đẩy phát triển kinh tế, bảo đảm sự ổnđịnh bên trong, thúc đẩy tiến bộ xã hội, phát triển con người và thực hiện an sinh

xã hội

Tuy nhiên trong tình hình thế giới hiện nay, các vấn đề an ninh truyền thống

và phi truyền thống có quan hệ đan xen, gắn bó khăng khít và chuyển hóa nhau rấtkhó tách biệt Trong nhiều trường hợp, các vấn đề an ninh truyền thống và phitruyền thống có quan hệ mật thiết với nhau đến mức nhiều khi người ta không thểphân biệt được

2. Nội dung các vấn đề an ninh phi truyền thống hiện nay

An ninh phi truyền thống ngày nay có nội hàm ngày càng mở rộng Nó baogồm hàng loạt các vấn đề như thiên tai, môi trường, năng lượng, sức khỏe Như

đã nêu ở trên, đề tài xin tập trung vào 7 vấn đề an ninh phi truyền thống đã đượcLiên hợp quốc xác định, đó là an ninh kinh tế, an ninh chính trị, an ninh con người,

an ninh cộng đồng, an ninh môi trường, an ninh sức khỏe, an ninh lương thực:

- An ninh kinh tế:

Hiện nay có 3 cách tiếp cận an ninh kinh tế, đó là:

+ Cách tiếp cận thông qua các lợi ích dân tộc, quốc gia, xã hội

+ Cách tiếp cận thông qua sự vững chắc hay sự ổn định của nền kinh tế dântộc, của sự phát triển kinh tế, của hệ thống kinh tế - xã hội

+ Cách tiếp cận thông qua sự độc lập của nền kinh tế và chính sách kinh tếquốc gia

Trên cơ sở những cách tiếp cận này, có một số định nghĩa về an ninh kinh tếnhư sau:

+ An ninh kinh tế là trạng thái khả năng tự đảm bảo phát triển kinh tế - xãhội của đất nước, duy trì an ninh quốc gia ở mức cần thiết cũng như duy trì mứccần phải có khả năng cạnh tranh của nền kinh tế dân tộc trong cạnh tranh toàn cầucủa nền kinh tế và lực lượng sản xuất xã hội1

+ An ninh kinh tế là trạng thái đảm bảo thực hiện chủ quyền kinh tế, tăngcường sức mạnh kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống trong điều kiện cónhững yêu cầu, đòi hỏi do việc nền kinh tế dân tộc tham gia vào hệ thống quan hệkinh tế quốc tế phụ thuộc lẫn nhau tạo ra2

+ Theo định nghĩa của Liên hợp quốc thì an ninh kinh tế là sự duy trì nhữngđiều kiện cần thiết để thúc đẩy sự cải thiện năng suất lao động, nguồn vốn về mặtdài hạn và bền vững, nâng cao mức sống cho người dân trong mỗi quốc gia, baogồm cả việc bảo đảm và duy trì môi trường kinh doanh năng động, ổn định, nhằmtạo điều kiện cho việc phát huy sự sáng tạo, đổi mới và thúc đẩy tăng trưởng đầu tư

1 Viện Thông tin khoa học xã hội, An ninh kinh tế dân tộc: Trên con đường đến sự thống nhất về lí luận, số C1/Q2 2011.

2 Viện Thông tin khoa học xã hội, An ninh kinh tế dân tộc: Trên con đường đến sự thống nhất về lí luận, số C1/Q2 2011.

trong và ngoài nước3.

Như vậy, vấn đề trọng tâm của an ninh kinh tế chính là sự phát triển ổn định,bền vững của nền kinh tế Và do đó, những mối đe dọa của an ninh kinh tế chính lànhững nguy cơ đối với sự ổn định của hệ thống kinh tế (bao gồm hệ thống kinh tếthế giới và hệ thống kinh tế của các quốc gia)

Hiện nay, những mối đe dọa đối của an ninh kinh tế bao gồm:

+ Các cú sốc kinh tế: Các cú sốc kinh tế ở đây được hiểu là các nguy cơkhủng hoảng kinh tế tiềm tàng được sinh ra trong lòng hệ thống kinh tế do nhữngkhiếm khuyết về cơ cấu ngành, về thiết chế của hệ thống kinh tế gây ra

+ Chính sách kinh tế sai lầm: Những mối đe dọa của an ninh kinh tế xảy ra

có hàng loạt các lí do, trong đó có việc sử dụng những chính sách kinh tế sai lầmxuất phát từ việc lựa chọn đường lối, mục tiêu chưa phù hợp hoặc do muốn thỏamãn lợi ích của một nhóm người mà dẫn đến việc chỉ đạo thực hiện những chínhsách sai lầm, hậu quả kéo theo là bất ổn kinh tế, chính trị, xã hội, phân hóa giàunghèo từ đó dẫn đến khủng hoảng lan rộng

+ Tính độc lập và chủ quyền trong chính sách kinh tế của các quốc gia:Được thể hiện ở hai khía cạnh Một là sự độc lập của chủ thể ra các quyết địnhchính trị của một nước với chủ thể ra quyết định chính trị của các nước khác hoặccác tổ chức quốc tế Hai là sự độc lập của chủ thể ra các quytees định chính trị củamột nước trước áp lực của các chủ thể kinh tế trong nước Việc giảm tính độc lập,chủ quyền trong chính sách kinh tế của các quốc gia là điều tất yếu của quá trìnhtoàn cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay Nhưng điều đó đã tạo ra nguy cơ đốivới an ninh kinh tế vì việc hoạch định và thực thi các chính sách kinh tế trongnhiều trường hợp là nhằm thỏa mãn yêu cầu của các nhóm lợi ích

+ Mối đe dọa nữa đối với an ninh kinh tế hiện nay là sự gia tăng của các loạitội phạm kinh tế như buôn lậu, rửa tiền, tội phạm tin học, tham nhũng Các loại tộiphạm này có thể là xáo trộn sự ổn định của nền kinh tế quốc gia Chúng thậm chí

3 A/RES/42/165.96 th Plenary, 11 december 2004.

còn liên kết với nhau, hoạt động trên phạm vi khu vực và thế giới, luôn luôn tiềm

ẩn những âm mưu đe dọa an ninh kinh tế toàn cầu

- An ninh chính trị:

An ninh chính trị được hiểu là việc bảo đảm sự ổn định, bền vững của chế

độ chính trị, của hệ thống thể thế và thiết chế quyền lực của nhà nước An ninhchính trị có quan hệ mật thiết với an ninh truyền thống Nó liên quan đến mối quan

hệ giữa các quốc gia, đến vấn đề chiến tranh và hòa bình, đến sự toàn vẹn lãnh thổcủa một nước Rõ ràng là sự ổn định của quyền lực nhà nước không những phụthuộc vào mối quan hệ giữa các giai cấp, các nhóm lợi ích trong quốc gia mà nócòn liên quan đến quan hệ giữa các nước Ví dụ như sự mâu thuẫn, xung đột giữacác quốc gia về lợi ích hay lãnh thổ chắc chắn sẽ đe dọa đến an ninh chính trị, hoặc

sự biến động chính trị ở một quốc gia cũng có thể đe dọa tới an ninh chính trị củaquốc gia láng giềng

An ninh chính trị có mối liên quan trực tiếp đến an ninh kinh tế và sự ổnđịnh xã hội Mọi sự biến động kinh tế, mâu thuẫn, căng thẳng và xung đột bêntrong xã hội của mỗi quốc gia đều có nguy cơ đe dọa đến an ninh chính trị củaquốc gia đó, dẫn tới biến động chính trị

Trong điều kiện chính trị quốc tế hiện nay, những đe dọa an ninh chính trị làrất lớn Các vấn đề nảy sinh ở một quốc gia nhanh chóng trở thành vấn đề quốc tếnếu không được quốc gia đó nhanh chóng xử lý kịp thời và đó sẽ là cái cớ để bênngoài nhảy vào Vì các lợi ích quốc gia hay lợi ích của một nhóm người, nhữngnguy cơ nhà nước bị đe dọa gây mất ổn định chính trị xảy ra thường xuyên, đặcbiệt là ở những nước nghèo, kém phát triển hoặc đang phát triển Khi các nước này

có chung lợi ích nào đó với các nước lớn thì khả năng bị đe dọa từ bên ngoài là rấtcao và có thể phát sinh bất ổn bất cứ lúc nào Bên cạnh đó, sự xung đột của cácnhóm lợi ích trong quốc gia dẫn đến sự chống phá ngay từ bên trong nhà nước,quốc gia đó, khiến cho bất ổn chính trị trở thành vấn đề thường trực của mỗi nhànước

- An ninh lương thực:

An ninh lương thực là tình trạng khi tất cả mọi người lúc nào cũng tiếp cậnđược về mặt vật lí, xã hội và kinh tế đối với nguồn lương thực đầy đủ, an toàn vàđảm bảo dinh dưỡng để đáp ứng nhu cầu bữa ăn và sở thích đối với thức ăn nhằmđảm bảo một cuộc sống năng động và khoẻ mạnh4

An ninh lương thực được hiểu là số lượng lương thực, thực phẩm có sẵn đủ

để cung cấp, khả năng điều phối đáp ứng đầy đủ mọi nhu cầu ở bất cứ nơi nào vàbất cứ lúc nào, điều kiện và khả năng của người được cung cấp lương thực có thểtiếp nhận lương thực mà không gặp khó khăn, người làm ra lương thực không bịnghèo đi so với mặt bằng xã hội

Đánh giá an ninh lương thực thường dựa vào các chỉ tiêu cơ bản sau:

+ Sự sẵn có nguồn lương thực: sự cung ứng đầy đủ lương thực phải đượcđảm bảo một cách bền vững, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thế giới dodân số gia tăng và chế độ ăn uống đang thay đổi

+ Sự tiếp cận với nguồn lương thực: an ninh lương thực chỉ có thể đạt đượckhi đảm bảo có sự tiếp cận cả về mặt vật chất và kinh tế với nguồn lương thực.Trong khi những nhân tố ảnh hưởng đến sự tiếp cận về mặt vật chất, chẳng hạn nhưchiến tranh, cấm vận xuất khẩu hoặc những vấn đề liên quan đến vận tải là phổbiến ở cả các nước phát triển và đang phát triển, thì những nhân tố quyết định đến

sự tiếp cận về mặt kinh tế là đặc biệt nghiêm trọng ở các nước đang phát triển

+ Sự ổn định của nguồn cung lương thực: lương thực phải được cung ứngvới giá cả hợp lý và ổn định Sự ổn định của nguồn cung lương thực có ý nghĩaquan trọng hơn đối với các nước đang phát triển, bởi vì các nước này thường phải

lệ thuộc nhiều vào nhập khẩu lương thực từ nước ngoài trong khi lại hạn chế nguồnngoại tệ

4 Báo cáo về tình hình mất an ninh lương thực năm 2001

+ Sự an toàn, chất lượng của nguồn lương thực: nguồn lương thực cung ứngphải đảm bảo an toàn, có chất lượng tốt, thỏa mãn nhu cầu về chế độ ăn uống và thịhiếu của người tiêu dùng.

Hiện nay, vấn đề an ninh lương thực đứng trước các mối đe dọa nghiêmtrọng Đầu tiên là tình trạng dân số phát triển quá nhanh dẫn tới nhu cầu lương thựctăng cao, trong khí đó năng suất và sản lượng lương thực lại không đáp ứng kịp.Bên cạnh đó, các vấn đề về môi trường khiến cho các diện tích canh tác bị thu hẹp.Chưa kể đến những thiên tai, dịch bệnh xảy ra liên miên khiến cho thực trạng cungcấp lương thực bị giảm sút Tất cả những mối đe dọa này sẽ dẫn đến tình trạng đóinghèo, đặc biệt là ở các nước đang và kém phát triển Từ đó dẫn đến cản trở sựphát triển, mất ổn định chính trị - xã hội, mâu thuẫn nảy sinh và tất yếu là ảnhhưởng nghiêm trọng tới an ninh quốc gia nói riêng và an ninh khu vực và trên thếgiới nói chung

- An ninh sức khỏe:

An ninh sức khỏe được Liên hợp quốc xác định là một trong bảy nội dungchủ yếu của an ninh phi truyền thống trong thời đại ngày nay An ninh sức khỏeđược hiểu là tình trạng mỗi cá nhân và cả cộng đồng xã hội được bảo vệ khỏinhững mối nguy hiểm của bệnh tật, nhất là những dịch bệnh và bệnh truyền nhiễm

Đó là khả năng đảm bảo cho con người được sống trong môi trường an toàn chosức khỏe và được hưởng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe có hiệu quả

Sức khỏe là vốn quý của con người Nguồn nhân lực có sức khỏe và trình độ

là nguồn tài nguyên quý giá nhất của mỗi quốc gia Vì vậy, đảm bảo cho mỗi conngười và cả cộng đồng sức khỏe cũng như môi trường an toàn vừa là yếu tố đảmbảo ổn định xã hội, duy trì và phát triển giống nòi, vừa đảm bảo một có sở chonguồn nhân lực có chất lượng cao Bệnh tật không những có thể gây thiệt hại vềnhân mạng không khác gì một cuộc chiến tranh tàn khốc, mà nó còn có thể làm choquốc gia bị thiệt hại nặng nề về kinh tế, cản trở sự phát triển kinh tế - xã hội củaquốc gia đó

Ngày nay, khi toàn cầu hóa ngày một sâu rộng, biên giới giữa các quốc giatrở nên mong manh hơn Sự xuất hiện của những công dân toàn cầu ngày một phổbiến, cùng với đó là sự phát triển của dân số khiến cho dịch bệnh ở một nơi lây lannhanh chóng hơn Có thể kể đến dịch Sars, Hiv, H5N1 Cùng với vô vàn nguyênnhân khác như sự ô nhiễm môi trường, nguồn nước, lối sống hiện đại khiến chomối đe dọa đối với an ninh sức khỏe con người ngày càng nhiều và có thể trở thànhđại dịch trên toàn thế giới bất cứ lúc nào, từ bất cứ nơi nào Vì vậy mà vấn đề anninh sức khỏe con người ngày càng trở thành vấn đề đáng lo ngại.

- An ninh môi trường – sinh thái:

An ninh môi trường – sinh thái được hiểu là sự bảo vệ, giữ gìn môi trườngkhỏi mối đe dọa ô nhiễm và suy thoái An ninh môi trường – sinh thái yêu cầu bảo

vệ, giữ gìn môi trường không khí trong lành, nước sạch, đất đai, tài nguyên không

bị suy thoái và có khả năng tái tạo Từ đó, đảm bảo cho con người có được nguồnthức ăn, nước uống an toàn, con người được sống và làm việc trong một môitrường tự nhiên an toàn cho sức khỏe, được bảo vệ khỏi những thảm họa sinh thái

An ninh môi trường và an ninh sinh thái về cơ bản là cùng chỉ một nội dung,nhưng an ninh sinh thái có nội hàm rộng hơn, nó bao gồm cả cấn đề môi trường tựnhiên như đất, nước, không khí, cảnh quan, sự cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, vấn

đề sinh tồn của các loài động vật

Ngày nay an ninh môi trường – sinh thái trở nên đáng báo động bởi rất nhiềumối đe dọa Nó bị tác động bởi nhiều yếu tố từ sự phát triển của xã hội hiện đại tới

ý thức và hành vi đối xử của con người đối với tự nhiên Tình trạng ô nhiễm môitrường diễn ra trầm trọng ở nhiều quốc gia, khu vực Sự ô nhiễm này là một trongnhững yếu tố cản trở sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia Một quốc gia khôngthể được coi là phát triển bền vững khi chỉ đạt chỉ tiêu về phát triển kinh tế và xãhội mà còn cần đạt những chỉ tiêu về môi trường, về tài nguyên thiên nhiên hay hệsinh thái Vấn đề môi trường sinh thái cũng là nguyên nhân của rất nhiều điểmnóng, căng thẳng, xung đột và tranh chấp giữa các quốc gia, làm ảnh hướng tới an

ninh quốc tế Chẳng hạn như sự khan hiếm và cạn kiệt các nguồn tài nguyên ở một

số quốc gia có thể dẫn đến sự xung đột hay hợp tác của các quốc gia này với cácquốc gia khác có tài nguyên Tranh chấp nguồn tài nguyên chính là một trongnhững nguyên nhân gây ra nhiều cuộc chiến tranh khốc liệt nhất trong lịch sử

- An ninh con người:

Về khái niệm an ninh con người, cho đến nay còn rất nhiều ý kiến khácnhau Theo UNDP thì an ninh con người là sự an toàn của con người trước nhữngmối đe dọa như đói nghèo, bệnh tật và sự đàn áp5 Tức là con người không phảichịu tác động của các mối đe dọa thường xuyên như đói khát, bệnh tật và đàn áp

Có quan điểm lại cho rằng cái cốt lõi của vấn đề an ninh con người là con ngườiđược giải phóng và bảo vệ khỏi những hiểm họa và những mối đe dọa đối với sứckhỏe và thân thể, được bảo vệ khỏi những biến động bất ngờ và nguy hiểm phá vỡcuộc sống hiện tại Do nội hàm khái niệm an ninh con người rộng và chưa có sựthống nhất nên có rất nhiều cách nhìn nhận khác nhau đối với những thách thức vàmối đe dọa đối với an ninh con người Nhìn chung, an ninh con người là trung tâmcủa các vấn đề an ninh phi truyền thống, bởi vì tất cả các mối đe dọa đối với cácvấn đề an ninh phi truyền thống đều đe dọa tới an ninh con người và con ngườichính là trung tâm của vũ trụ Do đó, bảo đảm an ninh con người chính là bảo đảmcho con người khỏi những mối đe dọa về thể chất và tinh thần

Mối đe dọa đối với an ninh con người đang được báo động hiện nay chính làkhủng bố Sự gia tăng của chủ nghĩa khủng bố ở khắp nơi trên thế giới hiện nayđang đe dọa trầm trọng tới toàn bộ nhân loại Nó có thể xảy ra ở bất cứ đâu, bất cứlúc nào

Bên cạnh đó, mối đe dọa với an ninh con người còn đến từ sự gia tăng của

số lượng và chủng loại của các loại tội phạm Hay đến từ những xung đột, bạo lựctrong gia đình, xã hội

- An ninh công đồng:

5 UNDP Human Development report 2010, New York, March 16, 2010.