Tìm hiểu di tích chùa Tây Phương Tìm hiểu di tích chùa Tây Phương tại xã Thach Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội

MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU 1 Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DI TÍCH VÀ KHÁT QUÁT VỀ XÃ THẠCH XÁ, HUYỆN THẠCH THẤT, THÀNH PHỐ HÀ NỘI 5 1.1. Lý luận chung về di tích 5 1.1.1. Khái niệm Di tích 5 1.1.2. Khái niệm Di tích lịch sử. 6 1.1.3. Khái niệm Di tích kiến trúc nghệ thuật. 7 1.1.4. Khái niệm Di tích thắng cảnh. 7 1.1.5. Vai trò của Di tích 7 1.2. Khái quát về xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội 8 1.2.1. Đặc điểm về vị trí địa lý 8 1.2.2. Đặc điểm về văn hóa 8 Tiểu kết : 9 Chương 2. THỰC TRẠNG DI TÍCH CHÙA TÂY PHƯƠNG. 10 2.1. Diễn trình lịch sử 10 2.2. Không gian, cảnh quan kiến trúc 12 2.2.1. Bố cục mặt bằng di tích 13 2.2.2. Khu chính điện 13 2.2.3. Nhà Tổ 15 2.2.4. Miếu Đức Ông (Thiên Cổ miếu) 16 2.2.5. Tháp 16 2.3. Bài trí tượng Phật 16 2.3.1. Bài trí tượng ở tòa chùa Thượng 17 2.3.2. Bài trí tượng ở tòa chùa Trung 17 2.3.3. Bài trí tượng ở tòa chùa Hạ 17 Tiểu kết 18 Chương 3. GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY DI TÍCH CHÙA TÂY PHƯƠNG TẠI XÃ THẠCH XÁ, HUYỆN THẠCH THẤT, THÀNH PHỐ HÀ NỘI 19 3.1. Đánh giá việc bảo tồn và phát huy di tích chùa Tây Phương tại xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội 19 3.1.1. Ưu điểm 19 3.1.2. Nhược điểm 19 3.2. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di tích chùa Tây Phương tại xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội 19 3.2.1 Giải pháp về lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý, giám sát 19 3.2.2 Giải pháp về tuyên truyền, nâng cao nhận thức về di tích chùa Tây Phương 20 3.2.3 Giải pháp về phối hợp các ngành, các cấp, các tổ chức chính trị xã hội 20 3.2.4 Giải pháp về công tác chăm sóc, bảo vệ 20 3.2.5 Giải pháp về kiện toàn bộ máy quản lý nhà nước 21 3.2.6 Gải pháp về tôn tạo, tu bổ, sửa chữa 21 3.2.7 Giải pháp về xã hội hoá 22 3.2.8. Giải pháp hội nhập, giao lưu, giới thiệu văn hoá lịch sử chùa Tây Phương 22 3.2.9. Vận dụng những thành tựu khoa học và kỹ thuật mới nhất vào lĩnh vực bảo tồn và phát huy di tích chùa Tây Phương 23 Tiểu kết 23 KẾT LUẬN 24 TÀI LIỆU THAM KHẢO 26 PHỤ LỤC 27

LỜI CAM ĐOAN

Tôi thực hiện đề tài “Tìm hiểu di tích chùa Tây Phương tại xã Thach

Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội” Tôi xin cam đoan đây là công trình

nghiên cứu của tôi trong thời gian qua Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm nếu

có sự không trung thực về thông tin sử dụng trong công trình nghiên cứu này

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Sinh viên

LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến cô Tiến sĩ LÊ THỊ HIỀN - giảng

viên bộ môn “Phương pháp nghiên cứu khoa học” của khoa Văn hóa - Thông tin

và xã hội đã trang bị cho tôi những kiến thức, kĩ năng cơ bản để tôi có thể hoànthành đề tài nghiên cứu này

Tôi cũng xin cảm ơn ban quản lý di tích chùa Tây Phương đã tạo điềukiện cho tôi có thêm hiểu biết về lịch sử, kiến trúc cũng như các giá trị tâm linhcủa di tích lịch sử chùa Tây Phương Tôi hi vọng tài liệu này sẽ là cẩm nang hữuích cung cấp cho bạn đọc những kiến thức lịch sử - văn hoá cơ bản và cụ thể về

di tích lịch sử chùa Tây Phương

Mặc dù trong quá trình nghiên cứu đề tài, tôi đã cố gắng tổng hợp đầy đủ

bề dầy và bề sâu lịch sử - văn hoá và các giá trị của di tích lịch sử chùa TâyPhương nhưng tôi khó tránh khỏi những sai sót khi tìm hiểu, đánh giá cũng nhưtrình bày về đề tài nghiên cứu này Tôi rất mong bạn đọc thông cảm và monggiành được sự quan tâm đóng góp ý kiến của cô giáo và các bạn cho bài nghiêncứu để tôi tiếp tục bổ sung, hoàn thiện đề tài hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DI TÍCH VÀ KHÁT QUÁT VỀ XÃ THẠCH XÁ, HUYỆN THẠCH THẤT, THÀNH PHỐ HÀ NỘI 5

1.1 Lý luận chung về di tích 5

1.1.1 Khái niệm Di tích 5

1.1.2 Khái niệm Di tích lịch sử 6

1.1.3 Khái niệm Di tích kiến trúc nghệ thuật 7

1.1.4 Khái niệm Di tích thắng cảnh 7

1.1.5 Vai trò của Di tích 7

1.2 Khái quát về xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội 8

1.2.1 Đặc điểm về vị trí địa lý 8

1.2.2 Đặc điểm về văn hóa 8

Tiểu kết : 9

Chương 2 THỰC TRẠNG DI TÍCH CHÙA TÂY PHƯƠNG 10

2.1 Diễn trình lịch sử 10

2.2 Không gian, cảnh quan kiến trúc 12

2.2.1 Bố cục mặt bằng di tích 13

2.2.2 Khu chính điện 13

2.2.3 Nhà Tổ 15

2.2.4 Miếu Đức Ông (Thiên Cổ miếu) 16

2.2.5 Tháp 16

2.3 Bài trí tượng Phật 16

2.3.1 Bài trí tượng ở tòa chùa Thượng 17

2.3.2 Bài trí tượng ở tòa chùa Trung 17

2.3.3 Bài trí tượng ở tòa chùa Hạ 17

Tiểu kết 18

Chương 3 GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY DI TÍCH CHÙA TÂY PHƯƠNG TẠI XÃ THẠCH XÁ, HUYỆN THẠCH THẤT, THÀNH PHỐ HÀ NỘI 19

3.1 Đánh giá việc bảo tồn và phát huy di tích chùa Tây Phương tại xã Thạch

Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội 19

3.1.1 Ưu điểm 19

3.1.2 Nhược điểm 19

3.2 Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di tích chùa Tây Phương tại xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội 19

3.2.1 Giải pháp về lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý, giám sát 19

3.2.2 Giải pháp về tuyên truyền, nâng cao nhận thức về di tích chùa Tây Phương 20

3.2.3 Giải pháp về phối hợp các ngành, các cấp, các tổ chức chính trị xã hội 20

3.2.4 Giải pháp về công tác chăm sóc, bảo vệ 20

3.2.5 Giải pháp về kiện toàn bộ máy quản lý nhà nước 21

3.2.6 Gải pháp về tôn tạo, tu bổ, sửa chữa 21

3.2.7 Giải pháp về xã hội hoá 22

3.2.8 Giải pháp hội nhập, giao lưu, giới thiệu văn hoá lịch sử chùa Tây Phương 22

3.2.9 Vận dụng những thành tựu khoa học và kỹ thuật mới nhất vào lĩnh vực bảo tồn và phát huy di tích chùa Tây Phương 23

Tiểu kết 23

KẾT LUẬN 24

TÀI LIỆU THAM KHẢO 26

PHỤ LỤC 27

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Mỗi đất nước đều có một di sản văn hóa riêng làm nền tảng cho sự phát

triển của xã hội Ngày nay nhất là trong Thập kỉ văn hóa cuối thế kỉ XXI này, di

sản văn hóa của một đất nước không chỉ nằm trong sự quan tâm của mỗi quốcgia mà còn là sự quan tâm của cả cộng đồng quốc tế Với tư cách là động lựcphát triển xã hội, các di sản văn hóa truyền thống luôn luôn được nằm trong tầmchú ý của mỗi quốc gia mỗi dân tộc

Việt Nam là đất nước có nhiều loại hình di tích lịch sử- văn hóa, trong đóloại hình di tích kiến trúc- nghệ thuật chiếm một số lượng đáng kể Từ khi dànhđược chính quyền đến nay, Đảng và Nhà nước ta đã luôn luôn quan tâm đến việcgiữ gìn và bảo tồn lâu dài các di sản văn hóa do tiền nhân để lại, chùa TâyPhương là một trong số 14 di tích được nhà nước ta xếp hạng sớm nhất

Trong số những di tích lịch sử văn hóa nổi tiếng ở nước ta, chùa TâyPhương được xem như một trong những di tích hàng đầu Là một công trìnhnghệ thuật tiêu biểu của cả nước, mang trong mình nhiều giá trị độc đáo và đặcsắc, đã từ lâu, chùa Tây Phương thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu, sốđông trong đó là những nhà nghiên cứu mỹ thuật cổ và kiến trúc Thông qua cáccông trình nghiên cứu này, chùa Tây Phương càng hiện rõ lên với những nét đặcsắc của nó cả về kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc Tuy nhiên, đó cũng vẫn chỉ

là những công trình nghiên cứu đơn lẻ đề cập tới những đặc điểm riêng biệt củachùa Tây Phương hoặc giới thiệu những nét tổng quát nhất về ngôi chùa qúy giánày Cho đến nay, trừ một cuốn sách chủ yếu giới thiệu về nghệ thuật kiến trúccủa chùa, chúng ta chưa thấy một cuốn sách chuyên khảo nào về chùa TâyPhương vì vậy, những hiểu biết về chùa Tây Phương còn chưa toàn diện và thiếutính hệ thống, nhất là chưa đặt được nó vào diễn trình lịch sử của nghệ thuậtkiến trúc và điêu khắc Việt Nam

Trong thời gian hiện nay, cơ chế kinh tế xã hội được đổi mới kéo theo sựthay đổi về văn hóa, về nếp tư duy chung của xã hội và chất lượng cuộc sốngcủa toàn xã hội Đời sống kinh tế được cải thiện, đời sống tinh thần trở nên

phong phú hơn, người ta muốn đi sâu tìm hiểu những giá trị văn hóa truyềnthống Vì vậy mà các di tích lịch sử văn hóa ngày càng được toàn xã hội quantâm hơn Việc nghiên cứu, tìm hiểu nhằm khai thác những tiềm năng, những giátrị ẩn chứa trong những di tích nổi tiếng như chùa Tây Phương để phục vụ cho

sự nghiệp xã hội hóa hoạt động bảo tồn di tích hiện càng trở nên cấp thiết

Thời gian qua tôi đã kết hợp nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tiễn tạichùa Tây Phương, xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội, tìm hiểu

về lịch sử và kiến trúc của di tích chùa Tây Phương, chúng tôi thấy cần phải cónhững biện pháp tích cực, phù hợp để bảo vệ, cũng như bảo tồn di tích chùa TâyPhương nói riêng và các di tích văn hóa lịch sử ở Việt Nam nói chung Tôi đãmạnh dạn vận dụng kiến thức đã được thầy cô trang bị để thực hiện nghiên cứu

đề tài: “Tìm hiểu di tích chùa Tây Phương tại xã Thach Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội”.

2 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

2.1.Đối tượng nghiên cứu

Di tích chùa Tây Phương tại xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố

Hà Nội

2.2 Phạm vi nghiên cứu.

Không gian nghiên cứu: Nghiên cứu tại di tích chùa Tây Phương tại xã

Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội

Nội dung nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu về diễn trình lịch sử,

đặc điểm kiến trúc, nghệ thuật của di tích chùa Tây Phương tại xã Thạch Xá,huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Hệ thống cơ sở lý luận về vấn đề tìm hiểu về di tích chùa Tây Phương tại

xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội: Đưa ra những khái niệm,phân loại khái niệm và vai trò

Phân tích đánh giá thực trạng của di tích chùa Tây Phương tại xã Thạch

Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội: Làm rõ đặc điểm kiến trúc, nghệ thuật

di tích chùa Tây Phương, chỉ ra được thực trạng chung của di tích chùa TâyPhương

Đề xuất giải pháp, phương hướng cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị

di tích chùa Tây Phương: giải pháp về hướng tôn tạo, giải pháp về nâng cấp tusửa khu di tích,giải pháp về nâng cao tầm hiểu biết của mọi người về ý thức bảotồn và phát triển khu di tích theo hướng hiện đại nhưng vẫn giữ được ý nghĩabản chất gốc

4 Lịch sử nghiên cứu

Vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị của khu di tích chùa Tây Phương hiệnnay của cộng đồng nói chung cũng như của địa phương nói riêng đều có tầmquan trọng không nhỏ,đặc biệt - là phát huy giá trị về vấn đề du lịch… Các tàiliệu nghiên cứu về di tích chùa Tây Phương thường là những đề tài nghiên cứu

đã rất lâu rồi của những năm 60 về trước như: Những đặc họa về các kiến trúc

cổ ở miền Bắc Việt Nam của tác giả L.Bezacier, Sơn Tây địa chí của tác giả

Phạm Xuân Độ… Hiện nay cũng có một số tác giả nghiên cứu một số vấn đề có

liên quan như: Di tích chùa Tây Phương luận án Tiến sĩ của tác giả Trịnh Minh Đức, Cuốn chùa Tây Phương của nhà xuất bản Văn hóa dân tộc,…

Đề tài nghiên cứu của tôi đã dựa trên những kiến thức nền tảng trong cáctác phẩm đi trước để triển khai bổ sung và hoàn thiện đề tài nghiên cứu củamình

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện để tài này, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp tiếp cận hệ thống: Nhìn đối tượng nghiên cứu như một hệthống để khảo sát, phân tích

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu.

7 Cấu trúc của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết thúc thì nội dung của đề tài còn được chiathành 3 chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận về di tích và khái quát về xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội.

Chương 2: Thực trạng di tích chùa Tây Phương

Chương 3: Giải pháp bảo tồn và phát huy di tích chùa Tây Phương tại xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DI TÍCH VÀ KHÁT QUÁT

VỀ XÃ THẠCH XÁ, HUYỆN THẠCH THẤT, THÀNH PHỐ HÀ NỘI 1.1 Lý luận chung về di tích

1.1.1 Khái niệm Di tích

Di tích là dấu vết của quá khứ còn lưu lại trong lòng đất hoặc trên mặt đất

có ý nghĩa về mặt văn hóa và lịch sử Ở Việt Nam, một di tích khi đã đủ các điềukiện sẽ được công nhận theo thứ tự: di tích cấp tỉnh, di tích cấp quốc gia và ditích quốc gia đặc biệt Tính đến năm 2014, Việt Nam có hơn 40.000 di tích,thắng cảnh trong đó có hơn 3.000 di tích được xếp hạng di tích quốc gia và hơn7.000 di tích được xếp hạng cấp tỉnh Mật độ và số lượng di tích nhiều nhất ở 11tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng với tỷ lệ chiếm khoảng 70% di tích của ViệtNam Trong số di tích quốc gia đặc biệt và trong số đó có 8 di sản thế giới

Mỗi quốc gia trên thế giới đều có những quy định về Di tích Xem xét ditích với tư cách là tài nguyên du lịch nhân văn với các giá trị nhân văn vật thể vàphi vật thể có một số khái niệm tiêu biểu như sau:

Theo hiến chương Vơnidơ – Italia (1964), “di tích lịch sử không chỉ làmột công trình kiến trúc đơn chiếc mà cả khung cảnh đô thị hoặc nông thôn cóchứng tích của một nền văn minh riêng, một phát triển có ý nghĩa hoặc một sựkiện lịch sử Khái niệm này không chỉ áp dụng với các công trình nghệ thuật tolớn mà cả với những công trình khiêm tốn hớn vốn đã cùng với thời gian, thâunạp được một ý nghĩa văn hóa.”

Theo đạo luật 16 về di sản lịch sử của Tây Ban Nha (1985), di sản lịch sửvăn hóa được gọi là di tích lịch sử: “di tích lịch sử bao gồm các bất động sản vàcác động sản có lợi ích nghệ thuật, có lợi ích vật học, khảo cổ học, dân tộc học,khoa học hoặc kỹ thuật, cũng kể cả di sản tự nhiên và thư mục, các lớp mỏ, cáckhu vực khảo cổ, các thắng cảnh thiên nhiên, các công viên, các vườn có giá trịnghệ thuật lịch sử hay nhân chủng học”

Theo công ước về việc bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới củaUNESCO (1971), Di sản văn hóa là: 1) Các di tích: Các công trình kiến trúc

điêu khắc hoặc hội họa hoành tráng, các yếu tố hay kết cấu có tính chất khảo cổhọc, các văn bản, các hang động và các nhóm yếu tố có giá trị quốc tế đặc biệt

về phương diện lịch sử, nghệ thuật hay khoa học; 2) Các quần thể: Các nhómcông trình xây dựng đứng một mình hoặc quần tụ có giá trị quốc tế đặc biệt vềphương diện lịch sử, nghệ thuật hay khoa học, do liến trúc, sự thống nhất củachúng hoặc sự nhất thể hóa của chúng vào cảnh quan; 3) Các thắng cảnh: Cáccông trình của con người hoặc những công trình của con người kết hợp với côngtrình của tự nhiên, cũng như các khu vực, kể cả các di chỉ khảo cổ học, có mộtgiá trị quốc tế đặc biệt về phương diện lịch sử, thẩm mỹ, dân tộc học hoặc nhânchứng học

Theo luật Di sản văn hóa Việt Nam (2001) và Luật Di sản văn hóa bổsung và sử đổi của Việt Nam (2009) Di tích lịch sử văn hóa là công trình xâydựng , địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm

đó có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học Di tích lịch sử văn hóa có một trong cáctiêu chí sau: 1) Công trình xây dựng, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử, văn hóatiêu biểu của quốc gia hoặc của địa phương; 2) Công trình xây dựng, địa điểmgắn với thân thế và sự nghiệp của anh hùng dân tộc, danh nhân, nhân vật lịch sử

có ảnh hưởng tích cực đến phát triển của quốc gia hoặc của địa phương trongcác thời kỳ lịch sử; 3) Địa chỉ khảo cổ học có giá trị têu biểu; 4) Công trình kiếntrúc, nghệ thuật, quần thể kiến trúc, tổng thể kiến trúc dô thị và địa điểm cư trú

có giá trị tiêu biếu cho một hoặc nhiều giai đoạn phát triển kiến trúc, nghệ thuật

1.1.2 Khái niệm Di tích lịch sử.

Theo từ điển Hán Việt:

Di: Sót lại, rơi lại, để lại

Tích: Tàn tích, dấu vết

Di tích: Tàn tích, dấu vết còn sót lại của quá khứ

Theo đại từ điển Tiếng Việt: di tích lịch sử là tổng thể những côngtrình,địa điểm, đồ vật hoặc tác phẩm, tài liệu có giá trị lịch sử hay giá trị văn hóađược lưu lại

Theo Luật di sản văn hóa của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

được quốc hội khóa X thông qua trong kỳ họp thứ 9 ngày 29/09/2001: “Di tíchlịch sử - văn hóa là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, vật cổ bảo vậtquốc gia thuộc công trình địa điểm đó có giá trị lịch sử văn hóa khoa học.”

1.1.3 Khái niệm Di tích kiến trúc nghệ thuật.

Di tích kiến trúc nghệ thuật là công trình kiến trúc nghệ thuật, tổng thểkiến trúc đô thị và đô thị có giá trị tiêu biểu trong các giai đoạn phát triển nghệthuật kiến trúc của dân tộc Quần thể các công trình kiến trúc hoặc công trìnhkiến trúc đơn lẻ có giá trị tiêu biểu về kiến trúc, nghệ thuật của một hoặc nhiềugiai đoạn lịch sử Các di tích tiêu biểu loại này như Chùa Bút Tháp, phố cổ Hội

An, nhà thờ PHát Diệm, chùa Keo, đình Tây Đẳng, chùa Phật Tích

Năm 2010, di tích kiến trúc nghệ thuật chiếm 44,2% tổng số di tích đượcxếp hạng

1.1.4 Khái niệm Di tích thắng cảnh.

Di tích thắng cảnh (danh lam thắng cảnh) là cảnh quan thiên nhiên hoặcđịa điểm có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc cógiá trị lịch sử, thẩm mỹ, khoa học Danh lam thắng cảnh phải có một trong cáctiêu chí sau đây:

Cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết hợp giữa cảnh quan thiênnhiên với công trình kiến trúc có giá trị thẩm mỹ tiêu biểu Các di tích quốc giađặc biệt tiêu biểu thuộc loại này như 4 danh lam thắng cảnh khu danh thắng TâyThiên, động Phong Nha, vịnh Ha Long

Khu vực thiên nhiên có giá trị khoa học về địa chất, địa mạo, địa lý, đadạng sinh học , hệ sinh thái đặc thù hoặc khu vực thiên nhiên chứa đựng nhữngdấu tích vật chất về các giai đoạn phát triển của Trái Đất Các di tích tiêu biểuthuộc loại này như vịnh Hạ Long, cao nguyên Đồng Văn, các vườn quốc gia vàkhu dự trữ sinh quyển thế giới ở Việt Nam

Danh lam thằng cảnh chiếm khoảng 3,3% di tích được xếp hạng

1.1.5 Vai trò của Di tích

Di tích là những bằng chứng vật chứng có ý nghĩa quan trọng minh chứng

về lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc Di tích giúp cho con

người biết được cội nguồn của dân tộc mình, hiểu về truyền thống lịch sử, đặctrưng văn hóa của đất nước và do đó tác động ngược trở lại tới việc hình thànhnhân cách con người Việt Nam hiện đại.

Di tích chứa đựng những giá trị kinh tế to lớn (giá trị nhiều ngàn tỷ đồng)nếu bị mất đi không đơn thuần là mất đi tài sản vật chất, mà là mất đi những giátrị tinh thần lớn lao không gì bù đắp nổi Đồng thời, di tích còn mang ý nghĩa lànguồn lực cho phát triển kinh tế, một nguồn lực rất lớn, sẵn có nếu được khaithác, sử dụng tốt để góp phàn không nhỏ cho việc phát triển kinh tế đất nước và

nó càng có ý nghĩa to lớn hơn khi đất nước đang cần phát huy tối đa nguồn nộilực để phát triển

1.2 Khái quát về xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội

1.2.1 Đặc điểm về vị trí địa lý

Xã Thạch Xá nằm trên đường tỉnh lộ 419, cách trung tâm huyện ThạchThất 5km về hướng Đông Nam và cách đại lộ Thăng Long 6km Xã có diện tích3,4 km², dân số năm 2016 hơn 6000 người, mật độ dân số đạt 1989 người/ km².Phía Bắc và Đông Bắc giáp xã Chàng Sơn, phía Tây giáp xã Cần Kiệm, phíaNam giáp xã Bình Phú

Với vị trí địa lý thuận lợi xung quanh là các xã làng nghề, lại nằm trêntrục đường huyết mạch của huyện, xã Thạch Xá có một vị trí đắc địa trong cả vềmặt phát triển kinh tế cũng như các mặt văn hóa xã hội

1.2.2 Đặc điểm về văn hóa

Là một xã Làng nghề có lịch sử lâu đời, xã Thạch Xá cũng giống như baođịa phương khác trong huyện đề có những đặc trưng riêng về văn hóa Toàn xã

có rất nhiều ngôi đền, đình, chùa cổ kính lâu đời và được xếp hạng di tích như:chùa Tây Phương, đình làng Yên, chùa Bảo Quang, đền Đỗng Hoa,… người dânđịa phương đa phần là theo tín ngưỡng phật giáo Ngoài những ngôi chùa, đền,đình trên xã Thạch Xá còn nổi tiếng về những đặc sản quê hương đậm chất xứĐoài như: bánh chè Lam, kẹo lạc, bánh Tẻ Cầu Liêu,…Những sản phẩm thủcông mỹ nghệ do chính người dân địa phương làm như các sản phẩm về mây,tre, đan… Còn điểm đặc biệt nữa khi nhắc đến văn hóa xã Thạch Xá đó chính là

nghệ thuật múa rối nước, hằng năm vẫn biểu diễn tại các lễ hội ở địa phươngnhư: hội chùa Tây Phương, Tế lễ đình làng Yên,… và đi biểu diễn ở các khu vựctrong và ngoài nước.

Với lịch sử hình thành lâu đời xã Thạch Xá là một trong những địaphương có những đặc điểm văn hóa nổi bật ở địa bàn huyện Thạch Thất nóiriêng và địa bàn thành phố Hà Nội nói chung

Tiểu kết :

Ở chương 1, tôi đã trình bày hai vấn đề lớn đó là cơ sở lý luận về di tích

và khát quát về xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội trong đó cókhái niệm như: Khái niệm di tích, khái niệm di tích lịch sử, khái niệm di tíchkiến trú nghệ thuật, khái niệm di tích thắng cảnh, vai trò của di tích, đặc điểm về

vị trí địa lý và văn hóa của xã Thạch Xá để phần nào giúp người đọc có thể hiểuđược khái quát về di tích Chùa Tây Phương- nơi mà tôi thực hiện đề tài nghiêncứu

Tương truyền, chùa Tây Phương vốn được Cao Biền nhà Đường xây dựng

để triệt ngôi huyệt đế vương ở vùng này Tuy vậy, điều được dẫn ra ở trên đãkhiến cho một số nhà nghiên cứu nghi ngờ về tính chính xác của nó và cho rằngnếu quả thực có việc xây dựng chùa để yểm huyệt thì phải chăng đó là chùaThanh Phong nay có tên gọi là chùa Thanh Am được dựng ở lưng chừng núiCâu Lậu, chứ không phải là chùa Tây Phương hiện nay Một ý kiến khác dựa

vào điều được chép trong sách: “An Nam chí” mà cho rằng vào đời Tấn có Cát

Hồng đến núi Câu Lậu luyện thuốc tu tiên Theo như tôi, nếu đúng như lờitruyền tụng thì nơi đây đã phải có thánh thất của Đạo giáo để Cát Hồng vừadùng làm nơi luyện đan, vừa tu tiên Vậy thì phải chăng ngôi quán mà Cát Hồngdùng làm nơi tu luyện là tiền thân của chùa Tây Phương? Tuy nhiên, có một tàiliệu nói rằng Cát Hồng chỉ đến tu luyện ở núi La Phù và mất tại đó Do vậy, ýkiến trên cũng chưa phải là chắc chắn Ngoài những truyền thuyết đã nhắc tới ởtrên, có tác giả cho rằng chùa Tây Phương được làm theo quy mô như ngày nay

là vào năm Giáp Dần đời Mạc Phúc Nguyên (1554) Tuy các tác giả này khôngnêu rõ những căn cứ cho việc khẳng định niên đại nhưng trong chùa hiện còndấu vết là tấm bia đá, trến trán bia còn hoa văn hình rồng có phong cách rồngthời Mạc, khiến chúng ta nghĩ rằng niên đại trên là có cơ sở

Nhìn chung, những tư liệu soi sáng lịch sử chùa Tây Phương ở giai đoạnthế kỉ XVII còn lại rất ít Qua tấm bia cổ dựng ở sân chùa với một số chữ cònđọc được, các nhà nghiên cứu đã cho rằng đến năm Đức Long thứ 4, đời vua LêThần Tông, Nhâm Thân (1632) chùa được tu sửa lại Sau đó 3 năm, vào năm

Dương Hòa thứ nhất, Ất Hợi (1635) mới tạc tượng và tổ chức an tượng, khaiquang, điểm nhãn Thời điểm tu sửa lớn chùa cũng đã được một số nhà nghiêncứu khác nhắc tới và đều thống nhất như vậy Với những tài liệu khảo sát thựcđịa di tích chùa Tây Phương và các ý kiến của nhiều nhà khoa học thì TâyPhương có lẽ đã ra đời từ năm 1554 nhưng chúng ta không biết gì về diện mạocủa ngôi chùa vào thời kỳ đó Cũng căn cứ vào những điều còn đọc được ở chùacác nhà nghiên cứu cho rằng chùa Tây Phương đã từng là chùa lớn, thuộc loạihình chùa “trăm gian”, được các đại diện cao cấp của quý tộc triều đình Lê-Trịnh đỡ đầu.

Các nhà nghiên cứu cho rằng muộn nhất thì chùa Tây Phương cũng ra đờivào thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII được trùng tu lớn và là một trong những ngôichùa lớn của giai đoạn này Đến giữa thế kỷ thứ XVII, vì một lí do nào đó, chùatrở nên hoang phế hoặc bị phá hủy hoàn toàn Sang thế kỷ XVIII trong đời VinhHựu (1735- 1740), chùa Tây Phương và một số chùa khác được mở rộng quy

mô Theo như lời bài minh chuông do Phan Huy Ích soạn thì vào những năm1735- 1740, chúa Trịnh Giang đã sai quan chức đến chùa trông nom việc trùng

tu, sửa chữa, tạc tượng thờ Nhưng đến năm 1788, khi Phan Huy Ích trở lại SơnTây thì chùa đã trở nên hoang phế

Cuối thế kỉ XVIII, lịch sử Việt Nam bước sang một giai đoạn mới Cuộckhởi nghĩa dưới sự lãnh đạo của ba anh em nhà Tây Sơn thắng lợi Triều đại TâySơn được sáng lập với hệ tư tưởng mới, biểu hiện khá rõ giữa dung hội Phật vàNho Cuộc đại chấn hưng đất nước được bắt đầu, triều đại này không chỉ quantâm đến chính trị và kinh tế, mà còn coi trọng việc phát triển một nền văn hóadân tộc Mặc dù thời Tây Sơn là một triều đại có thời kì tồn tại ngắn trong lịch

sử các triều đại phong kiến Viêt Nam, nhưng những thành tựu và văn hóa màtriều đại này đã để lại cho đất nước và dân tộc không thể bị xóa mờ, trong đó,chùa Tây Phương là một điểm sáng

Chùa Tây Phương mà chúng ta thấy hiện nay được xây dựng vào chínhgiai đoạn này và đã đạt được những giá trị cao về kiến trúc và điêu khắc Đa sốnhà nghiên cứu cho rằng niên đại Giáp Dần ghi trên xà nóc phải là năm 1974

(tức là năm Cảnh Thịnh thứ 2 nhà Tây Sơn) Một tài liệu hiện vật chứng minhchắc chắn cho niên đại của ngôi chùa hiện tồn là bài minh của Phan Huy Íchkhắc trên quả chuông treo ở tòa chùa Hạ Do vậy, với bài minh chuông này,chúng ta càng khẳng định chắc chắn hơn về niên đại 1794 của chùa Cho đếnnay niên đại 1794 của ngôi chùa Tây Phương hiện đang tồn tại trước mắt chúng

ta đã được nhiều nhà nghiên cứu khẳng định [7; Tr.44]

Sang thời Nguyễn (1802- 1945) có lẽ chùa Tây Phương cũng nhiều lầđược tu sửa Song dấu tích lần sửa chữa lớn nhất có lẽ vào đầu thế kỷ XX này

Năm 1945- 1954 giặc Pháp đã biến chùa thành đồn bốt Sau cuộc khángchiến chống thức dân Pháp thắng lợi, nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đãchú ý đến di tích chùa Tây Phương và một số di tích lớn khác Với chủ trươnggiữ gìn lâu dài di sản văn hóa dân tộc, năm 1958 Vụ Bảo tồn Bảo tang thuộc BộVăn hóa được giao nhiệm vụ cùng với chính quyền và nhân dân địa phương tusửa lại chùa Vào năm 1963 chùa Tây Phương là 1 trong 14 di tích được xếphạng ở nước ta theo quyết định số 313-VH/VP [7; Tr.45]

Năm 1973, 1974, Vụ Bảo tồn Bảo tàng Bộ Văn hóa đã tổ chức khảo sát

cơ bản về kiến trúc gỗ và đã lập phương án tu sửa các chi tiết bị hư hại trên kiếntrúc Năm 1991 trong quá trình tu tạo chùa, người ta đã tiến hành xây dựng cổngTam quan ở chân núi, mở đầu lối đi lên chùa Toàn bộ việc làm đó cho tới nay

đã tạo cho ngôi chùa ở trong tình trạng khá tốt và hoàn chỉnh hơn

2.2 Không gian, cảnh quan kiến trúc

Chùa Tây Phương xây dựng trên đỉnh núi Câu Lậu, trong dãy núi chín quảnúi vùng Thạch Thất, trong đó Câu Lậu là ngọn núi to nhất trong số chín quả núi

kể trên Tư duy dân dã đã liên tưởng các quả núi đó là một đàn trâu và ngọn núicao nhất- núi Tây Phương , là con trâu đầu đàn và người ta đã dựng chùa ở đó[Phụ lục ảnh 1; Tr 29]

Từ xa đi lại, khách hành hương không thể nhìn thấy được chùa Xa xa,phía trước là núi Sài Sơn Phía Bắc (bên hữu chùa) và phía Nam (bên tả chùa) lànhững cánh đồng ruộng xanh tươi của huyện Thạch Thất Phía Tây (sau chùa)gần nhất có ba quả núi nhỏ bao bọc Xa hơn nữa, ở phía sau có dãy núi Tản Viên

như một chỗ dựa vững chắc cho ngôi chùa Như thể, cảnh trí thiên nhiên ở đâyđược xem là nơi “tụ thủy”, là chỗ đất lành, thích hợp cho việc dựng chùa Việclựa chọn cảnh thiên nhiên đẹp, địa thế tốt để dựng chùa, xây đình, bắc cầu, làmquán… là sự kết hợp tài tình của con người giữa cảnh trí thiên nhiên với côngtrình kiến trúc, làm cho nó trở nên hữu tình, gắn bó với cuộc sống con người.

2.2.1 Bố cục mặt bằng di tích

Chùa Tây Phương có quy mô không lớn như các ngôi chùa khác, tuy vậy,

có thể nghĩ rằng quy mô lúc đó của chùa Tây Phương không phải là nhỏ và cóthể xếp vào loại chùa “trăm gian” Bố cục mặt bằng tổng thể kiến trúc ngôi chùa

đã có nhiều lần thay đổi, trước đây, mặt bằng được bố trí như sau:

Từ chân núi lên tới đỉnh, cổng chùa chỉ có một cửa vào duy nhất, với haicánh cửa mở ra hai bên, qua cổng chùa là khu sân chùa, trong khu vực này cóhòn non bộ, bên trái có miếu thờ Đức Ông, miếu này có tên gọi là miếu Thiên

Cổ Qua một khu vực sân không rộng lắm là tới tòa chùa Hạ, chùa Trung, chùaThượng với hai “thiên tỉnh” xen vào giữa Chùa và sân thông suốt nhau không

có vách ngăn, tứ phía quay lại thật kín Bên phải cụm kiến trúc 3 tòa chùa là khuvực nhà khách, nhà Tổ, nhà bếp, bể nước ăn [5; Tr.35]

Ngày nay, bố cục này về cơ bản vẫn giữ nguyên được cụm kiến trúcchính, song các kiến trúc phụ có sự thay đổi cả về vị trí lẫn quy mô Về bố cụcchung, chùa Tây Phương không được chú ý về chiều cao, nó vẫn là sự kế tụctruyền thống [Phụ lục ảnh 2; Tr 29]

2.2.2 Khu chính điện

Ba tòa chùa được bố trí song hành theo hình chữ “tam”, gồm có chùa Hạ,chùa Trung và chùa Thượng [Phụ lục ảnh 3; Tr 30] Có người cho rằng, loại bốcục hình chữ “tam” của các chùa này biểu hiện ảnh hưởng từ phía Nam, nhưng ýkiến đó không có cơ sở chắc chắn Trong lịch sử kiến trúc Việt Nam, trước khi

có bình đồ chữ “tam” ở chùa Tây Phương, chúng ta đã thấy có những biểu hiệntiền thân của loại bình đồ này, chẳng hạn như khu chính điện của chùa Thầy (HàNội), chùa Bút Tháp (Bắc Ninh) Có thể nói rằng, sự kết hợp của truyền thốngkiến trúc đã có từ trước với những ảnh hưởng của kiến trúc tôn giáo ở Đàng

Trong đã tạo nên một cách bố trí mặt bằng chữ “tam” rất độc đáo mà cho đếnnay chung ta mới chỉ thấy có ở chùa Tây Phương và chùa Kim Liên (Hà Nội) [5;Tr.37].

Tòa Hạ và tòa Thượng được làm theo kiểu ba gian hai chai lớn và tòaTrung được bố trí thu ngắn chiều ngang, chỉ còn lại một gian hai chái, nhưng lại

có mái thượng diêm cao vượt hẳn lên Phía trước tòa chùa Hạ bưng cửa gỗ bứcbàn ở ba ban giữa, hai gian bên xây gạch Bát Tràng để trần chạy viền theo cả batòa chùa theo hình chữ “công” Thềm phía sau của tòa thứ nhất, thềm trước củatòa thứ hai và thềm của tòa thứ ba được bó bằng đá ong là loại vật liệu sẵn có ởđịa phương [5; Tr.37]

Chùa Tây Phương có kết cấu hai tầng mái Trong kiến trúc, người ta gọi

là kết cấu “chồng diêm”, 2 tầng 8 lá mái, tầng mái trên nhỏ hơn, nhưng vẫn có

đủ bờ dải, bờ nóc, bờ guột Cả hai mái trên và dưới đều có kết cấu “tầu dao lámái” vừa thanh thoát nhẹ nhàng, lại vững chãi Phần cổ diêm ở chùa TâyPhương được thưng kín bằng những tấm ván đố Kiểu mái này, nhìn bề ngoàigiống như nhà hai tầng có sàn ngăn cách, nhưng bên trong lại chỉ có một khônggian thông thoáng [8; Tr.28]

Những bộ khung của các tòa nhà của chùa Tây Phương hoàn toàn giốngnhau về mặt kết cấu và đều có kết cấu khung gỗ Chúng có đặc diểm chung là có

sự liên quan bởi các hàng xà theo hai chiều ngang và dọc Nhìn chung, kết cấucác bộ vì ở ba tòa chùa này thường giống nhau, đều mang đặc điểm riêng và hầunhư khác biệt với các di tích khác có cùng niên đại Tây Sơn Kết cấu mỗi bộ vìđược làm theo kiểu bốn hàng chân cột Bộ vì chính được liên kết theo kiểu

“chồng rường bẩy hiên” 4 hàng chân cột, xen giữa những hàng chân cột này cóhai cột trốn được đặt trên xà hạ nhằm mục đích nới rộng lòng nhà Tất cả cácchân cột ở chùa Tây Phương đều được kê trên các chân tảng lớn bằng đá âmdương trên có chạm hình hoa sen Toàn bộ sức nặng của bộ mái và khung đượctập trung vào hệ thống cột lim có hình thức thượng thu hạ thách Các cột này có

độ lớn vừa phải khiến cho ta cảm giác kết cấu ít nặng nề Hình thức này đượcbắt đầu ở nước ta từ đời Cảnh Hưng- Vĩnh Thịnh (đầu thế kỉ thứ XVIII) và hiệu