Sơ lược một số quan niệm về tiếp nhận văn học Trong ba khâu của một tiến trình văn học là nhà văn, tác phẩm và người đọc thì khâu cuối chỉ thực sự được lý luận văn học quan tâm vài thập
Trang 11
MÔN NGỮ VĂN – MÃ CHẤM:V16b
MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ TIẾP NHẬN VĂN HỌC
VÀ LUYỆN ĐỀ HỌC SINH GIỎI PHẦN TIẾP NHẬN VĂN HỌC
“Việc đọc cũng quan trọng như là việc viết”, đúng như K.Marx nói, từ khi
lí thuyết tiếp nhận văn học ra đời, khâu hậu sáng tác_quá trình “đọc” tác phẩm_ đã được đánh giá đúng vai trò của nó Tiếp nhận văn học được nhìn nhận là quá trình đồng sáng tạo để tạo sinh các giá trị cho tác phẩm văn học Tuy vậy, lí thuyết tiếp nhận còn mới, lượng tài liệu cũng không nhiều, hơn thế lại khó chiếm lĩnh so với
năng lực tư duy và vốn sống văn học của HS phổ thông Chính vì lẽ đó, đây trở
thành mảng khó trong quá trình ôn luyện HSG Trong khuôn khổ của một chuyên
đề nhỏ, người viết mong muốn hệ thống hóa một cách cơ bản những vấn đề liên quan đến Tiếp nhận văn học và quá trình ôn luyện HSG phần kiến thức này cho HS lớp 11, 12
I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT VỀ TIẾP NHẬN VĂN HỌC
1 Sơ lược một số quan niệm về tiếp nhận văn học
Trong ba khâu của một tiến trình văn học là nhà văn, tác phẩm và người đọc thì khâu cuối chỉ thực sự được lý luận văn học quan tâm vài thập kỷ trở lại đây Tiếp nhận văn học là một mảng lý luận văn học đang còn để ngỏ Nếu xem hoạt động của văn học bao gồm hai mảng lớn sáng tác và tiếp nhận thì bản thân sự tiếp nhận đã hàm chứa một nửa lý luận văn học Có thể nói rằng có sáng tác là có tiếp nhận, nhưng tiếp nhận với tư cách là một lý thuyết, một phương pháp nghiên cứu,
là khâu cuối của một tiến trình văn học thì phải đến nửa sau thế kỷ XX mới được thừa nhận Nó gắn liền với tên tuổi của hai nhà nghiên cứu người Đức Wolfgang Iser và Hans Robert Jauss
Trước đó, những năm 30 của thế kỉ XX, nhà lí luận Ba Lan Roman Ingarden
có nhắc đến vai trò của bạn đọc – người tiếp nhận trong quá trình nghiên cứu về phương thức tồn tại của tác phẩm văn học Theo ông, tác phẩm văn học tồn tại bốn lớp: lớp ngữ âm, lớp nghĩa, lớp hình ảnh (do lớp nghĩa gợi lên), lớp các khách thể được tái hiện như nhân vật, sự kiện, hoàn cảnh Qua bốn lớp đó, tác phẩm tồn tại như một lược đồ, chỉ có một số chi tiết làm cho sự vật được nói tới không xác định,
để lại nhiều khoảng trống Người đọc phải cụ thể hóa, bổ sung, lấp đầy để thể
Trang 22
nghiệm đầy đủ hình tượng đó Những chỗ không xác định, khoảng trống trong văn bản, theo Ingarden, thể hiện ở những chỗ tỉnh lược các mối liên hệ logic, các chỗ chưa rõ ràng dự báo những thay đổi Đó cũng chính là chỗ người đọc chú ý và tìm cách lí giải, giải mã để đọc hiểu văn bản Tuy nhiên, điểm hạn chế trong quan điểm của Ingarden là ở chỗ ông cho rằng quá trình đọc tác phẩm, giải mã tác phẩm là người đọc tìm nguyên ý của tác giả, đoán được ý nghĩa tác giả định trước
W.Izer đã tiến xa hơn một bước trên con đường lí giải đặc trưng của văn bản
văn học và tiếp nhận văn học Ông khẳng định tính chưa xác định và chỗ để trống
về nghĩa của tác phẩm văn học như là cầu nối nối liền ý thức người sáng tác và người đọc, là điều kiện để giao lưu giữa tác giả và bạn đọc, là quyền tìm nghĩa tạo nghĩa cho tác phẩm văn học của người đọc Quan niệm tác phẩm văn học là một
cấu trúc mời gọi, Izer khẳng định “Xem một tác phẩm không nên xem nó nói ra những gì, mà phải xem nó không nói ra những gì Chính ở trong chỗ im lặng có ý nghĩa thâm trầm, trong chỗ để trống về nghĩa đã ẩn giấu cái hiệu năng hiệu quả của tác phẩm” Khác với những nhà lí luận trước, Izer cho rằng Tính không xác
đinh và để trống là một đặc điểm của văn học Văn bản thông thường thường phải tường minh mọi thông tin, còn văn bản văn học sự để trống lại tạo ra nhiều khả năng lí giải và quá trình tiếp nhận văn học phải là quá trình vừa lí giải lấp đầy khoảng trống vừa phủ định những lí giải đã có Tác phẩm càng hiện đại, tác phẩm hay là tác phẩm vượt qua các quy phạm cũ và khoảng trống trong tác phẩm càng nhiều
Cùng với W Iser, H Jauss là một trong những tên tuổi nổi bật nhất của
Trường phái mỹ học tiếp nhận Konstanz Khái niệm tầm đón nhận được ông xem
là một trong những khái niệm nền tảng cho học thuyết của mình Khái niệm tầm đón nhận được H Jauss trình bầy khá rõ ràng và cụ thể trong công trình nổi tiếng
Lịch sử văn học như là sự khiêu khích đối với khoa học văn học ra đời năm 1970 Theo H Jauss tầm đón đợi có thể xác nhận nhờ ba yếu tố: Đầu tiên là từ những
chuẩn mực đã quen thuộc hoặc từ thi pháp nội tại của thể loại; thứ hai là từ mối quan hệ ẩn kín đối với những tác phẩm quen thuộc của môi trường văn học, thứ ba
là từ mâu thuẫn giữa hư cấu và hiện thực, chức năng thi pháp và thực tiễn của ngôn ngữ mà người đọc nhạy cảm thường xuyên có khả năng so sánh Vậy là nghĩa của
khái niệm tầm đón nhận được H Jauss xác định rất rõ ràng, đó là trình độ và kinh
nghiệm văn chương có trước của mỗi người đọc khi tiếp xúc với tác phẩm, bao gồm 3 bộ phận hợp thành: một là quan niệm về thể loại; hai là quan niệm về hình
Trang 33
thức và đề tài; và ba là quan niệm về đặc trưng văn chương ở sự phân biệt giữa hư cấu và thực tế, giữa ngôn ngữ văn chương và ngôn ngữ toàn dân Có thể giải thích
một cách ngắn gọn về Tầm đón nhận phù hợp với trình độ của HS là Tầm đón nhận là một tổ hợp các thành tố tinh thần và kiến thức, đạo đức, văn hóa, kinh nghiệm, thẩm mĩ…mà mỗi bạn đọc có như là hành trang văn hóa riêng có ý nghĩa quyết định đến hiệu quả tiếp nhận trên hành trình khám phá mỗi tác phẩm
Trên đây là sơ lược sự phát triển của lí thuyết tiếp nhận qua việc điểm qua quan điểm của ba nhà lí luận văn học lớn Ingarden,W Izer và H.Jauss
2 Bản chất của quá trình tiếp nhận
Trước hết, căn nguyên của sự hấp dẫn, đa dạng của quá trình tiếp nhận có thể lí giải từ tính nghệ thuật của văn học Văn học là một loại hình nghệ thuật, theo
đó quá trình sáng tác của nhà văn là sự cộng hưởng nhiều yếu tố Nhà văn với phông nền văn hóa, nền tảng học vấn, vốn sống, năng lực tưởng tưởng, chất bắt dính đề tài, sở trường về ngôn ngữ, trường phái…sẽ sáng tạo ra tác phẩm và mỗi tác phẩm sẽ là một thế giới nghệ thuật riêng biệt không trộn lẫn Nhưng với đặc thù của nghệ thuật văn học là dùng ngôn ngữ để sáng tạo ra hình tượng nghệ thuật, qua hình tượng nghệ thuật truyền tải những tư tưởng, tình cảm của nhà văn thì tính biểu tượng và hàm nghĩa của của tác phẩm văn học như một tất yếu Theo như Gardaner
“Sức căng giữa sự trưng bày và sự che giấu hình thành trong sự tồn tại của văn học Lực căng của hai mặt đó thể hiện trình độ tạo hình của tác phẩm … Chân lý của nghệ thuật không nằm ở ý nghĩa được phơi bày hồn nhiên mà ở thứ ý nghĩa rất sâu, sâu không thể đo được Do đó xét từ bản chất, tác phẩm nghệ thuật là cả thế giới và đất mẹ, là cuộc đấu tranh giữa phơi bày và che giấu” Chính nhờ vào tầng
ý nghĩa ẩn sâu, vào tầng sâu của vỉa quặng ngôn từ mà quá trình tiếp nhận văn học mới trở nên phong phú hấp hẫn, có tính sáng tạo cá nhân, khác hẳn quá trình tiếp nhận các bộ môn khoa học khác
Bởi vậy, chỗ để trống trong tác phẩm chính là chỗ im lặng, chỗ che giấu, chỗ không nói ra, chỗ chỉ ám thị, chỗ ngôn ngữ đục mờ, là những thuộc tính tạo nên chất văn học Chỗ để trống có thể tồn tại chỗ trống về ngữ nghĩa, chỗ trống về cú pháp, chỗ trống về kết cấu, liên kết Nhưng tất cả không tách rời nhau mà tạo ra một trường ý nghĩa, một trường liên tưởng, một thông điệp ẩn giấu để người đọc ra sức kiếm tìm, tạo tác Chính cái ý ngoài lời, cái vị ngoài vị, cái ý ngoài chữ đó là cái chỗ trống lớn nhất của văn bản, vượt qua chỗ trống ấy, người đọc đến được với
Trang 44
thế giới, cái hồn của tác phẩm Nói cách khác văn bản chỉ là cái biểu đạt, còn cái được biểu đạt để trống cho người đọc suy đoán
Cũng chính bởi lẽ đó, quá trình tiếp nhận văn học là quá trình sáng tạo ra tác phẩm lần hai trong tâm trí bạn đọc, quá trình biến những câu chữ thẳng đơ trên trang giấy thành một thế giới sống động, quá trình không chỉ hiện thực hóa tư tưởng của nhà văn mà còn nhờ vào hoạt động giải mã với năng lực riêng của người đọc tạo sinh thêm những tầng vỉa tầng ý nghĩa cho tác phẩm Đúng như K.Marx nói “việc đọc cũng quan trọng như việc viết”
Quá trình tiếp nhận cũng là quá trình giao tiếp đặc biệt giữa nhà văn với người đọc Trong quá trình sáng tác, một người đọc tưởng tượng đã tồn tại trong hình dung của nhà văn để sáng tạo và giao lưu trong quá trình viết Viết văn là thỏa mãn những thôi thúc, những ham muốn bộc lộ cảm xúc, tư tưởng kí gửi vào trang
văn Đây là quá trình phát, là chiều đi của giao tiếp Quá trình nhận là quá trình
người đọc đọc tác phẩm, cảm nhận thông điệp, cảm xúc, tư tưởng, tình cảm của nhà văn kí gửi trong trang văn theo một cách riêng Vậy là quá trình phát chỉ có một, nhưng quá trình nhận thì vô vàn Và nhà văn với độc giả giao lưu qua chính
những trang văn Giống như Xuân Diệu viết “Thơ tôi đó, gió lùa đem tỏa khắp/ Và hồn tôi mời mọc bạn chia nhau” Đây cũng là quá trình giao tiếp đặc biệt bởi lẽ: công cụ giao tiếp không đơn thuần chỉ là ngôn từ, mà còn là hình tượng nghệ thuật,
là chỉnh thể tác phẩm_ một công trình sáng tạo với đủ cả nội dung và hình thức;
phông nền để cả người phát và người nhận thực hiện giao tiếp cũng rất rộng không
chỉ là trình độ năng lực cá nhân (tầm đón nhận) mà còn có văn hóa, văn học dân
tộc và nhân loại; đây là kiểu giao tiếp phi thời gian và xuyên không gian (người đời
sau giao tiếp với người đời trước, người ở bên này giao tiếp với người bên kia đại
dương); đây cũng là quá trình giao tiếp giữa những tâm hồn, tìm tri kỉ, tìm tri âm,
muốn được đồng cảm và cần san sẻ
3 Vai trò của người đọc trong tiếp nhận văn học
Nếu như trong quá trình sáng tác nhà văn là trung tâm, thì trong quá trình tiếp nhận người đọc là trung tâm, là người giữ vai trò chủ động
Mỗi một người đọc có một tầm đón nhận riêng Tầm đón nhận ở mức độ nào
phụ thuộc vào nền tảng đạo đức, tinh thần, văn hóa, học vấn, năng lực tưởng tưởng, nhu cầu …của người đọc Những người đọc có tầm đón nhận cao thường có
Trang 55
nhu cầu đọc sâu, đọc sáng tạo, nếu tác phẩm thấp hơn tầm đón nhận sẽ nhàm chán Người đọc có tầm đón nhận thấp hơn có nhu cầu đọc giải trí, đọc nhẹ nhàng nếu đọc tác phẩm lớn hơn tầm đón nhận sẽ khó hiểu, nản chí Tầm đón nhận của người đọc cũng thay đổi theo thời gian, thậm chí thay đổi chính trong quá trình tiếp nhận một tác phẩm văn học
Liên quan đến tầm đón nhận, có nảy sinh hai khái niệm khoảng cách thẩm
mĩ và đồng nhất thẩm mĩ Khoảng cách thẩm mĩ là sự vênh lệch tầm đón nhận của tác giả (chỉ qua tác phẩm đó) với tầm đón nhận của người đọc, còn đồng nhất thẩm
mĩ là sự bắt gặp giữa tầm đón nhận của tác giả (qua tác phẩm) với tầm đón nhận
của người đọc Chính từ hai khái niệm này, ta nhìn thấy được vai trò kiến tạo của
độc giả trong tiếp nhận văn học Khoảng cách thẩm mĩ vừa là tầm nhìn hạn chế phải vượt qua, đồng thời lại chính là sự kích thích, vẫy gọi huyền bí với tư duy nghệ thuật của người đọc, buộc người đọc phải nâng cao tầm đón nhận để tìm thấy đáp số đang khuất lấp, vấn đề đang bỏ ngỏ đợi độc giả tự xây dựng đáp số, lời giải của chính mình Khi người đọc đủ trình độ cảm thụ thì họ có thể đạt tới đồng nhất
thẩm mĩ nhưng chỉ là tương đối (do đặc thù của nghệ thuật) Quá trình tiếp nhận là
cùng lúc vừa tiến tới phủ định khoảng cách thẩm mĩ để đạt tới đồng nhất thẩm mĩ, sau đó lại phủ nhận đồng nhất thẩm mĩ để đạt tới khoảng cách thẩm mĩ mới Trong
quá trình này bạn đọc giữ vai trò chủ động, năng động
Sự chủ động, vai trò trung tâm của người đọc thể hiện ở các thao tác: người đọc chủ động lựa chọn đối tượng tiếp nhận, chủ động tiếp nhận đứt quãng hay liên tục, nghiền ngẫm hay hời hợt, đồng tình xuôi chiều với quan điểm của tác giả, của những người tiếp nhận khác hay phản bác, đưa ra quan điểm riêng… Chính vì lẽ
đó nên mới có các trận bút chiến, các tranh luận về giá trị của những tác phẩm như truyện Kiều, Đây thôn Vĩ Dạ, Chiếc thuyền ngoài xa…
Người đọc cũng là một chủ thể sáng tạo của quá trình tiếp nhận Mỗi người đọc có tầm nhận và năng lực liên tưởng riêng, vì lẽ đó khi tiếp xúc với thế giới của những điều ẩn dấu trong tác phẩm cũng là lúc người đọc tự sáng tạo một tác phẩm riêng trong tâm trí của mình Từ một tác phẩm của nhà văn có thể có vô vàn những tác phẩm đó tồn tại trong tâm trí người đọc, từ một hình tượng nhân vật trong ý đồ ban đầu của nhà văn thành vô vàn nhân vật sống những đời sống riêng trong tâm hồn bạn đọc Người đọc có thể tùy từng mức độ mà thấu hiểu ở những tầm khác nhau ý đồ của nhà văn, đồng thời cũng đồng sáng tạo, phát hiện, gia tăng những
Trang 66
giá trị của tác phẩm ở cả mặt nội dung và nghệ thuật Như trường hợp Đàn ghi ta của Lorca của Thanh Thảo là một ví dụ điển hình Nhà thơ thú nhận đã sáng tạo bài thơ bị chi phối nhiều bởi cảm xúc trong trạng thái thăng hoa vô thức “Tôi không dám nói chắc cái gì, chỉ biết, tôi viết bài thơ trong trạng thái không nghĩ ngợi gì, một trạng thái mà vô thức chiếm lĩnh tôi trọn vẹn” Và quá trình giải mã
tác phẩm, tặng cho tác phẩm những ý nghĩa khác biệt chính là ở người đọc
Có thể khẳng định: nhà văn sáng tác ra tác phẩm nhưng người đọc là người tái tạo và tái sinh ra tác phẩm một lần nữa Tác phẩm văn học vì thế không chỉ có một đời sống mà tác phẩm văn học có muôn vàn đời sống, từ đời sống trên trang văn, tác phẩm văn học bước ra ngoài đời sống thực, triệu triệu đời sống trong tâm trí người đọc Mỗi đời sống có một hình hài, một diện mạo, một chiều sâu riêng, vì thế nó luôn tươi mới
II MỘT SỐ ĐỀ HSG VỀ TIẾP NHẬN VĂN HỌC
Đề 1: Nhà lí luận văn học người Đức Wolfgang Izer khẳng định “Xem một tác
phẩm không nên xem nó nói ra những gì, mà phải xem nó không nói ra những gì Chính ở trong chỗ im lặng có ý nghĩa thâm trầm, trong chỗ để trống về nghĩa đã
ẩn giấu cái hiệu năng hiệu quả của tác phẩm”
Bằng trải nghiệm văn học của bản thân, anh/chị hãy bày tỏ quan điểm về ý kiến trên
Đề 2: Nhà lí luận văn học Gardaner có viết: “Chân lý của nghệ thuật không nằm ở
ý nghĩa được phơi bày hồn nhiên mà ở thứ ý nghĩa rất sâu, sâu không thể đo được
Do đó xét từ bản chất, tác phẩm nghệ thuật là cả thế giới và đất mẹ, là cuộc đấu tranh giữa phơi bày và che giấu”
Theo anh/chị người đọc nằm ở đâu trong chân lý nghệ thuật đó, bằng những tác phẩm đã học hãy chứng minh vai trò của người đọc trong cuộc đấu tranh giữa phơi bày và che giấu
Đề 3: Việc đọc có thực sự quan trọng như việc viết như K.Marx nói “Việc đọc
cũng quan trọng như việc viết” không?
Đề 4: “Tiếp nhận văn học đòi hỏi phải có tính năng động sáng tạo của người đọc
mới phát hiện ra ý nghĩa mới, nghĩa là người đọc phải có bản lĩnh cao mới có thể
Trang 77
cắt nghĩa tác phẩm một cách mới mẻ theo những bình diện mới, góc độ mới để không chỉ đi theo vệt mòn” (theo May Lack, tiếp nhận nghệ thuật, NXB Giáo dục
1997)
Anh/ chị hãy bày tỏ quan điểm cá nhân về ý kiến trên
Đề 5: “Tác phẩm không phải là cái đẹp có sẵn, một thứ quả chín chờ rụng xuống
tay người đến ngắm Nó chỉ thực sự tồn tại khi tồn tại người đọc – nhà phê bình”
(Đỗ Lai Thúy – Con mắt thơ)
Từ những hiểu biết và trải nghiệm văn học của bản thân, anh/chị hãy làm sáng tỏ ý kiến trên
Dàn ý đề 5:
1 Mở bài
- Dẫn dắt về quá trình tiếp nhận văn học: cảm thụ cái đẹp tiềm tàng trong tác phẩm cũng là phát hiện và sáng tạo thêm những cái đẹp mới, giống như đem thứ quả đã tích đủ chất dinh dưỡng về để cảm nhận thêm những hương vị và sáng tạo thêm những món ngon
- Giới thiệu ý kiến của Đỗ Lai Thúy, khẳng định vai trò quan trọng của tiếp nhận
và người đọc
2 Thân bài:
* Giải thích, bình luận
- Tác phẩm văn học là gì? Cái đẹp của tác phẩm văn học là gì? (là kết tinh cái đẹp của cuộc đời và cái đẹp của tư tưởng, tình cảm, năng lực nghệ thuật của nhà văn)
- Nhưng không phải là cái đẹp có sẵn: mà là cái đẹp tiềm tàng, không phải quả chín chờ tay người đến ngắm mà là quả chờ chín đã hội tụ đủ chất dinh dưỡng do nhà văn tích tụ vào Cái đẹp tiềm tàng, cái chất dinh dưỡng để quả văn học chín chính
là cảm xúc, tư tưởng, nghệ thuật mà nhà văn kí gửi vào trong tác phẩm
- Nó chỉ tồn tại khi tồn tại người đọc – nhà phê bình: Tác phẩm văn học là quả chín, là cái đẹp có sẵn chỉ khi người đọc chủ động tiếp nhận, cảm nhận những chân
Trang 88
giá trị của tác phẩm và người đọc sáng tạo để quả thêm chín, để cái đẹp ngày càng đẹp hơn
- Vai trò của người đọc trong quá trình tiếp nhận:
+ Người đọc là người biến văn bản thành tác phẩm văn học Nhờ có người đọc nhà văn có động lực sáng tác, nhờ có người đọc tpvh thực sự sống đời sống của nó, tư tưởng trong tác phẩm không còn là tư tưởng nằm thẳng đơ trên trang giấy, hình tượng nghệ thuật không còn đóng khuôn trong khung văn, bìa sách
+ Người đọc là người chủ động khám phá, chiếm lĩnh, phát hiện cái hay, cái đẹp của tác phẩm, thấu hieur tư tưởng của nhà văn
+ Người đọc là người đồng sáng tạo, tạo sinh thêm những giá trị cho tác phẩm + Người đọc là người hoàn thành khâu sau của quá trình giao tiếp đặc biệt giữa nhà văn và bạn đọc
* Chứng minh
Giáo viên hướng dẫn HS sử dụng những kiến thức văn học về tác phẩm, đặc biệt là những tác phẩm có bề dày tiếp nhận, có nhiều quan điểm về giá trị nội dung và nghệ thuật, có thể bóc tách thành các ý sau để chứng minh:
_ TPVH không phải cái đẹp có sẵn, là quả chín nằm im: Cái có sẵn, cái tiềm tàng trong tác phẩm là giá trị nội dung và nghệ thuật cơ bản của tác phẩm được nhà văn gửi gắm (có thể chứng minh qua các giá trị cơ bản dễ nhận thấy của Chí Phèo, Đàn ghi ta của Lorca hay Đây thôn Vĩ Dạ…)
- Cái đẹp của TPVH chỉ thực sự tồn tại, sống động, quả văn học chỉ chín khi tồn tại người đọc – nhà phê bình: Chứng minh bằng việc chỉ ra vai trò của người đọc trong việc phát hiện, khơi mở, tạo tác thêm những cái đẹp, những chân giá trị của tác phẩm (Những cách hiểu khác nhau về Đây thôn Vĩ Dạ, Chiếc thuyền ngoài xa, Đàn ghi ta của Locar, lịch sử tiếp nhận Truyện Kiều)
* Đánh giá:
- Ý kiến xác đáng, chỉ ra quy luật, bản chất, vai trò của quá trình tiếp nhận văn học
Trang 99
- Với nhà văn, ý kiến đánh thức ý thức tôn trọng bạn đọc và tạo ra tính đối thoại, khoảng trống, khoảng trắng trong tác phẩm để tác phẩm trở thành một ẩn số hấp dẫn
- Với bạn đọc, ý kiến đánh thức ý thức tiếp nhận tích cực, sáng tạo, phải đọc sâu, phải đồng cảm và có bản lĩnh để mạnh dạn, có bản lĩnh để kiến giải theo lối riêng
3 Kết bài:
- Khái quát lại bản chất của vấn đề
- Cảm nhận cá nhân
Trong khuôn khổ một chuyên đề nhỏ, một bài báo với sự tiếp thu, tổng hợp
và đưa ra ý kiến cá nhân, người viết mới chỉ giải quyết những vấn đề lí thuyết và thực hành về tiếp nhận văn học ở bước đầu Rất mong sự phản hồi và đóng góp của đồng nghiệp để có thể hoàn thiện và xây dựng tài liệu chung về tiếp nhận văn học nói riêng và các vấn đề lí luận văn học khác nói chung
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1 Khoảng cách thẩm mĩ và đồng nhất thẩm mĩ trong tiếp nhận tác phẩm văn học ở trường phổ thông, ĐOàn Thị Thanh Huyền, Website khoa Ngữ văn Đại học Sư Phạm Hà Nội
2 Văn chương, đọc và viết, Phạm Quang Trung,http://sites.google.com/pqtrungdlu
3 Chuyên đề Văn bản văn học và đọc hiểu văn bản, Tài liệu Tập huấn phát triển môn chuyên cho giáo viên các trường THPT Chuyên (tài liệu lưu hành nội bộ)
4 Đọc và tiếp nhận văn chương, Nguyễn Thanh Hùng, NXB Giáo dục, 2002