TSKH Nguyễn Châu được cộng đồng nghiên cứu vật liệu từ, từ học ở Việt Nam và châu Á đánh giá là một trong những chuyên gia đầu ngành về lĩnh vực này, đặc biệt là các vật liệu ferit, pero
Trang 116 Bản tin Đại học Quốc gia Hà Nội Số 296 - 2015 17
Nhà từ học
hàng đầu thế giới
NHÀ TỪ HỌC HÀNG ĐẦU THẾ GIỚI
Lúc gặp mặt, GS Nguyễn Châu đưa cho tơi một tập giấy và nĩi:
“Đây là sự tâm đắc của tơi, sản phẩm mà tơi hài lịng nhất trong những năm tháng làm khoa học” Mở tập giấy, tơi mới hiểu ơng nĩi gì Đĩ là tập danh sách liệt kê các bài báo quốc tế trong giai đoạn 2004 - 2008 Chỉ trong gần 5 năm, ơng và các cộng sự đã cơng bố 52 cơng trình trên các tạp chí quốc tế Trong đĩ, nhiều cơng trình được đăng trên Tạp chí về Từ học và vật liệu từ - Journal
of Magnetism and Magnetic Materials - tạp chí uy tín nhất của giới
16 Bản tin Đại học Quốc gia Hà Nội
GS TSKH Nguyễn Châu được cộng đồng nghiên cứu vật liệu từ, từ học ở Việt Nam và châu Á đánh giá là một trong những chuyên gia đầu ngành về lĩnh vực này, đặc biệt là các vật liệu ferit, perovskit, vật liệu từ nano tinh thể… Tính đến nay, ơng đã làm chủ nhiệm trên 40 đề tài nghiên cứu khoa học các cấp và cùng các cộng
sự cơng bố 350 cơng trình nghiên cứu, trong
đĩ gần 100 cơng trình cơng bố trên các tạp chí quốc tế cĩ uy tín Năm 2005, ơng đã được trao giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Cơng nghệ (KH&CN) với cơng trình Một số thành tựu tiêu biểu trong nghiên cứu vật liệu từ tính: Ferit, perovskit, vật liệu từ vơ định hình và vật liệu từ
cĩ cấu trúc nano Ơng cũng đã được tặng Huân chương Kháng chiến hạng B; Huân chương Lao động hạng: Nhất, Nhì, Ba; danh hiệu Chiến sĩ Thi đua tồn quốc.
GS.TSKH Nguyễn Châu
MINH NGUYỆT
KỈ NIỆM 33 NĂM NGÀY NHÀ GIÁO VIỆT NAM (20/11/1982 - 20/11/2015)
Trang 216 Bản tin Đại học Quốc gia Hà Nội Số 296 - 2015 17
từ học Tuy nhiên, đĩ mới chỉ là một phần trong sự nghiệp khoa học của GS Nguyễn Châu Tính đến nay, ơng đã chủ trì trên 40 đề tài nghiên cứu các cấp và cùng các cộng sự cơng bố trên những tạp chí quốc tế cĩ uy tín Sinh viên ngành vật lý chất rắn của Việt Nam vẫn thường gọi GS Nguyễn Châu là “sư tổ” của ngành từ học, cịn các nhà khoa học thì đánh giá ơng là một trong những chuyên gia hàng đầu về từ học của thế giới
GS Nguyễn Châu sinh năm 1939 tại
Hà Nội, tốt nghiệp Đại học Tổng hợp (nay là Đại học Quốc gia Hà Nội) năm
1960 và được giữ lại làm việc tại khoa Vật
lý Năm 1963 ơng được cử đi làm nghiên cứu sinh tại Trường Đại học Tổng hợp Lomonoxop (Liên Xơ cũ) Năm 1965, sau khi bảo vệ thành cơng luận án TS, ơng trở về nước tiếp tục giảng dạy tại Khoa Vật lý Trong những năm chiến tranh chống Mỹ, ơng là Trưởng đồn nghiên cứu khoa học phục vụ cho quốc phịng tại Học viện Kỹ thuật quân sự với nhiều
đề tài nghiên cứu ứng dụng vật liệu từ
Năm 1988, ơng giữ cương vị chủ nhiệm khoa Vật lý
Hơn 40 năm gắn bĩ với giảng đường đại học, GS Nguyễn Châu luơn gắn kết cơng tác giảng dạy với nghiên cứu khoa học và đạt được nhiều thành cơng
Trong các nghiên cứu về ferit, ơng đã chỉ
ra cĩ thể sử dụng nguyên liệu Fe2O3, BaCO3 cũng như MnO trong nước để chế tạo các ferit từ cứng và từ mềm chất lượng cao Đặc biệt, ơng đã đề xuất giải pháp bổ sung một lượng nhỏ La thay thế cho Fe để chế tạo các nam châm ferit từ tính cao Đã sử dụng phương pháp ép đẳng tĩnh khuơn cao su cho ferit Sr dị hướng vừa làm tăng mật độ khối của vật liệu, vừa làm tăng mạnh khả năng định hướng của các hạt ferit đơn đomen cĩ
dị hướng hình dạng lớn Kết quả là, đã
đạt được tích năng lượng từ đạt kỷ lục thế giới 5,5 MG.Oe (kỷ lục này đã được giữ vững hàng chục năm) Từ các kết quả trên, hàng trăm ngàn sản phẩm nam châm chất lượng cao đã được đưa vào phục vụ quốc phịng và dân sinh
Việc phát hiện ra hiệu ứng từ trở khổng lồ trong các perovskit đã làm cho vật liệu này trở thành một trong những đối tượng nghiên cứu sơi nổi nhất từ năm 1995 GS Nguyễn Châu đã cập nhật hướng nghiên cứu này tại Bộ mơn Vật
lý chất rắn, sau đĩ tại Trung tâm Khoa học vật liệu Ơng đã tiến hành hàng loạt nghiên cứu về các hiệu ứng đa dạng và
lý thú như hiệu ứng thủy tinh spin, từ trở lớn, từ nhiệt lớn… và lần đầu tiên đã chỉ
ra rằng, trong vật liệu cĩ trật tự điện tích tại chuyển pha phản sắt từ - sắt từ, biến thiên entropy từ là dương, khác hẳn với những kết quả nghiên cứu trước đĩ của các nhà khoa học khác Đặc biệt, ơng
là người đầu tiên phát hiện hiệu ứng từ nhiệt khổng lồ trong các băng vơ định hình xảy ra tại nhiệt độ phịng cho đến vài trăm độ bách phân, nhất là chỉ cần một biến thiên từ trường rất nhỏ Kết quả này mở ra triển vọng ứng dụng các vật liệu nghiên cứu trong một thế hệ thiết bị làm lạnh mới bằng từ trường, thay thế cho các máy lạnh phổ biến hiện nay Những kết quả nghiên cứu của GS Nguyễn Châu đã được nhiều nhà nghiên cứu cĩ uy tín trên thế giới
về từ học và vật lý các vật liệu từ tính trích dẫn và đánh giá cao Với thành tích khoa học xuất sắc, GS Nguyễn Châu cùng hai cộng sự gần gũi nhất của mình
là GS TS Bạch Thành Cơng và GS TS Đặng Lê Minh đã được trao giải thưởng Nhà nước về KH&CN năm 2005 cho cơng trình: “Một số thành tựu tiêu biểu trong nghiên cứu vật liệu từ tính: Ferit, perovskit, vật liệu từ vơ định hình và vật liệu từ cĩ cấu trúc nano”
Là người sáng lập và trực tiếp lãnh đạo Trung tâm Khoa học vật liệu, GS Nguyễn Châu đã tập hợp và đào tạo được một đội ngũ cán bộ nghiên cứu về từ học và vật lý các vật liệu từ tính hàng đầu ở nước
ta Dưới sự dẫn dắt của ơng, ngành từ học của Việt Nam khơng những đã hội nhập với ngành từ học quốc tế mà cịn giữ vị trí cao trong giới từ học châu Á Bằng chứng là trong khoảng 10 năm (1999 – 2008), ơng cùng các đồng nghiệp đã tham dự trên 50 hội nghị quốc
tế và trình bày nhiều báo cáo khoa học, trong đĩ cĩ nhiều báo cáo mời và chủ tọa nhiều phiên họp của các tiểu ban GS Nguyễn Châu cũng được mời phản biện nhiều bài báo khoa học đăng trên các tạp chí quốc tế
Vào cuối những năm 80 của thế kỷ trước, khi Viện Vật lý (Viện KH&CN Việt Nam) mở hướng nghiên cứu mới về các vật liệu từ tính, GS Nguyễn Châu cũng
là người đã sáng lập ra phịng Vật liệu
từ của Viện này trên cương vị Trưởng phịng kiêm nhiệm Đề tài nghiên cứu thời ấy của ơng trong Viện về các vật liệu từ tính chứa đất hiếm sau này được Viện Khoa học vật liệu phát triển thành hướng nghiên cứu nam châm NdFeB cĩ ứng dụng rộng rãi, đĩng gĩp quan trọng vào sự phát triển cơng nghiệp nước ta
và cũng đã được tặng Giải thưởng Nhà nước về KH&CN năm 2005
“NẾU CĨ ĐƯỢC MỘT CUỘC ĐỜI THỨ HAI, TƠI LẠI SẼ NGUYỆN HIẾN DÂNG CHO SỰ NGHIỆP TRỒNG NGƯỜI”
Đĩ là tâm sự của GS Nguyễn Châu trong buổi lễ phong tặng danh hiệu Nhà giáo nhân dân, và quả thật, ơng
đã dành cả đời mình cho sự nghiệp này Dưới sự dìu dắt của ơng, nhiều thế hệ học trị đã trưởng thành, trong đĩ khơng
ít người thành đạt Ơng khơng chỉ dạy các sinh viên, học viên cao học, hướng
17
Số 295 - 2015
GIÁO DỤC
Trang 318 Bản tin Đại học Quốc gia Hà Nội Số 296 - 2015 19
dẫn nghiên cứu sinh, mà còn dành rất
nhiều giờ giảng cho các em học sinh
chuyên lý cấp 3, truyền cho các em tình
yêu lớn lao đối với môn vật lý Ông quan
niệm: “Chúng ta cần chăm lo đào tạo
các nhân tài trẻ, vì tôi tin tưởng sâu sắc
rằng chính đội ngũ các nhà khoa học trẻ
đầy tài năng và sáng tạo sẽ làm thay đổi
bộ mặt của khoa học Việt Nam trong thế
kỷ XXI”
Năm 1999, ông là người sáng lập,
đồng thời là Giám đốc đầu tiên của
Trung tâm Khoa học vật liệu, Khoa Vật
lý, Trường Đại học khoa học tự nhiên, Đại
học Quốc gia Hà Nội Suốt thời gian đảm
nhiệm trọng trách lãnh đạo Trung tâm,
với uy tín khoa học của cá nhân, ông đã
cùng các đồng nghiệp thực hiện nhiều
đề tài/dự án quan trọng, phát huy được
tiềm năng nghiên cứu của tập thể cán bộ
Trung tâm Những ai đã từng làm việc ở
Trung tâm đều không quên được những
điều đã trở thành “nguyên tắc” như:
Chỉ được nói bằng tiếng Anh trong các semina, các báo cáo đều phải viết bằng tiếng Anh, đi dự hội nghị quốc tế về phải báo cáo kịp thời về bức tranh phát triển khoa học trên thế giới và những nghiên cứu đang được quân tâm… và “thầy Châu” luôn sẵn sàng là người về muộn nhất để tìm cho ra một phép đo hoặc một vấn đề nảy sinh trong quá trình nghiên cứu Dưới sự hướng dẫn sát sao của ông, chỉ tính riêng năm 2004, Trung tâm đã công bố trên các tạp chí quốc tế
uy tín và trên 50 công trình được công
bố tại các hội nghị quốc tế; đăng ký 3 đề tài cấp nhà nước ( cả 3 đề tài sau này đều được nghiệm thu với mức xuất sắc) Theo ông, bí quyết để xây dựng một tập thể nghiên cứu mạnh mà ông đã áp dụng thành công ở Trung tâm là “đoàn kết - đầm ấm - công bằng”
Có lẽ ông là trường hợp hiếm hoi
trong số các nhà khoa học Việt Nam có rất nhiều người nước ngoài xin được làm học trò Sau những lần đi dự hội nghị quốc tế, nhiều người khi được tiếp xúc với ông đã tha thiết đề nghị được ông nhận làm học trò Hiện tại, ông vẫn còn giữ nhiều bức thư gửi từ Malaysia, Ai Cập, Ấn Độ, Mông Cổ,Iran xin được sang học tập và nghiên cứu tại Trung tâm Khoa học vật liệu Tuy nhiên, do một số vấn đề về cơ chế, thủ tục nên ông đành lỗi hẹn với họ Mặc dù vậy, cũng đã có 3 nghiên cứu sinh người Băng la đét được ông hướng dẫn thành công
Năm 2008, sau ca phẫu thuật điều trị thoát vị đĩa đệm, ông đã bị liệt gần như toàn cơ thể Nhưng bằng nghị lực và sự kiên trì hiếm có, ông đã dành 3-4 tiếng một ngày, chịu sự đau đớn về thể xác để tập đi, tập cầm nắm… Sau 3 năm kiên trì, đến giờ ông đã có thể tự đi lại trong phòng và thậm chí những lúc khỏe, ông còn dành thời gian dự và giảng bài trong một số semina của Trung tâm Khoa học vật liệu Một lần nữa, ông lại là tấm gương sáng cho các học trò của mình về lòng kiên trì và sự quyết tâm Các học trò của ông có mặt ở nhiều nước như Mỹ, Singapore, Canada, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc… đều hướng về ông với niềm tôn kính Có người điện thoại từ ngàn dặm xa xôi về để xin được lấy tên ông đặt cho đứa con đầu lòng, có người gửi cho ông chiếc máy sưởi hay lọ thuốc bổ để ông dùng khi trái nắng, trở trời… đó là niềm vui, nguồn động viên giúp ông vợi đi những suy tư trong cuộc sống Tuy nhiên, “sự ra đi” của các học trò đôi lúc cũng làm ông thấy chạnh lòng, ông tâm sự: “khoa học
cơ bản hiện nay nói chung không có sự hấp dẫn cao với thế hệ các sinh viên trẻ
và rất ít có cơ may đào tạo các sinh viên xuất sắc trở thành lực lượng thay thế cho những nhà khoa học giỏi đang ngày càng giảm về số lượng, lão hóa về tuổi đời và năng lực, trong khi cuộc sống lại có quá nhiều điều phải lo toan…
18 Bản tin Đại học Quốc gia Hà Nội
KỈ NIỆM 33 NĂM NGÀY NHÀ GIÁO VIỆT NAM (20/11/1982 - 20/11/2015)