Điều quan trọng là các cơng trình của Thầy đã chỉ ra khả năng vận dụng những năng lực, tư duy, gía trị ấy trong nghiên cứu, sáng tác văn học phù hợp với bối cảnh xã hội và con người Việt
Trang 158 Bản tin Đại học Quốc gia Hà Nội Số 292+293 - 2015 59
GS.NGND Hà Minh Đức sinh ngày
03/5/1935 tại xã Vĩnh An, Huyện
Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hĩa Thầy
thuộc thế hệ giảng viên đầu tiên của
Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội - nay là
Trường ĐHKHXH&NV, ĐHQGHN, khi vừa
trịn 22 tuổi Cho đến nay, bước sang tuổi
80, với gần 60 năm liên tục giảng dạy,
nghiên cứu và sáng tác GS Hà Minh Đức
đã gĩp phần phát triển và mở mang nền
văn hĩa, văn nghệ nước nhà
GS Hà Minh Đức bắt đầu sự nghiệp đào
tạo, nghiên cứu và thành danh từ khi cịn
rất trẻ Năm 26 tuổi, Thầy đã cĩ cơng trình
gây ấn tượng: “Nam Cao – nhà văn hiện
thực xuất sắc”, chỉ sau mấy năm, Thầy cho
xuất bản cuốn “Thơ ca Việt Nam – hình
thức và thể loại” viết chung với GS Bùi Văn
Nguyên, rồi “Thơ và mấy vấn đề trong thơ
Việt Nam hiện đại” Cùng với GS Phan Cự
Đệ viết cuốn “Nhà văn Việt Nam
1945-1975”, nêu lên những vấn đề cơ bản của
Văn học Việt Nam hiện đại đầy thuyết phục
và cĩ tính gợi mở khoa học cao Là một
chuyên gia nghiên cứu lí luận văn học,
Thầy đã sớm cơng bố nhiều chuyên luận
và giáo trình về lí luận, và phương pháp
nghiên cứu văn học Khơng chỉ quan tâm
tìm hiểu những nguyên lí cơ bản của Chủ
nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí
Minh về văn hĩa, văn nghệ, GS Hà Minh
Đức cịn đi sâu khảo cứu khuynh hướng
tư duy, tính triết lí, triết luận, năng lực, giá
trị thẩm mỹ… của các nhà kinh điển Điều
quan trọng là các cơng trình của Thầy đã chỉ ra khả năng vận dụng những năng lực,
tư duy, gía trị ấy trong nghiên cứu, sáng tác văn học phù hợp với bối cảnh xã hội và con người Việt Nam Từ cơng trình “Sự nghiệp văn chương và báo chí Hồ Chí Minh”, cho đến những diện mạo đặc sắc như Tự lực văn đồn và Phong trào Thơ Mới… các cơng trình của Thầy đã để lại những dấu
ấn sâu đậm và cĩ nhiều đĩng gĩp lớn trên phương diện học thuật Với gần 50 tác phẩm, cơng trình viết chung và riêng
đã xuất bản… GS Hà Minh Đức đã và vẫn cịn đang tiếp tục, minh chứng cho sự kiên trì và tận hiến đối với văn chương nghệ thuật và nền văn hĩa nước nhà
Với tư cách nhà khoa học, Thầy là một trong những đại thụ của nền Văn học Việt Nam hiện đại, với nhiều thành tựu, đĩng gĩp xuất sắc trên nhiều lĩnh vực học thuật Cùng với các thầy: Hồng Xuân Nhị, Hồng Như Mai, Phan Cự Đệ, Trần Đình Hượu và nhiều nhà giáo, nhà khoa học khác nữa GS Hà Minh Đức đã làm nên tên tuổi, vị thế khoa học của một trung tâm đào tạo, nghiên cứu hàng đầu về văn học Việt Nam Uy danh khoa học của thầy
đã trở thành niềm tự hào khơng chỉ của riêng Khoa Ngữ văn - Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội trước đây, của các khoa Văn học, Ngơn ngữ, Báo chí và Truyền thơng của Trường ĐHKHH&NV hiện nay, mà cịn
là niềm tự hào chung của giới giảng dạy, nghiên cứu và sáng tác văn học nước nhà
Ở GS Hà Minh Đức cĩ sự song hành giữa lí trí, tư duy khoa học và tâm hồn của người nghệ sĩ Vừa giảng dạy, nghiên cứu Thầy vừa ham mê sáng tác, GS Hà Minh Đức, giảng dạy, nghiên cứu gắn liền với sáng tác Hai thể loại sở trường của Thầy
là kí và thơ Đến nay Thầy đã xuất bản 7 tập thơ và 7 tập bút kí Đây là những câu chuyện, những cảm xúc, những kỷ niệm từ cuộc đời gần gũi, chân thực được độc giả
và giới chuyên mơn đánh giá cao
Khơng chỉ là một nhà giáo, nhà khoa học tài năng, GS Hà Minh Đức cịn là một nhà quản lí giàu năng lực và kinh nghiệm
Vào đầu những năm 1990, trước yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chuyên nghiệp của lĩnh vực báo chí - truyền thơng, GS
Hà Minh Đức được giao trọng trách thành lập Khoa Báo chí của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và trở thành chủ nhiệm Khoa đầu tiên Bằng bản lĩnh, uy tín khoa học
và nhiệt tâm của mình, Thầy đã cĩ những đĩng gĩp to lớn trong cơng tác đào tạo cán bộ, xây dựng hệ thống lí luận, giáo trình bài giảng, kiến thiết đường lối phát triển một ngành học mới của Trường
Nhiều cơng trình nghiên cứu về báo chí
cĩ giá trị bền vững được Thầy và tập thể cán bộ Khoa dày cơng xây dựng như:
Báo chí Hồ Chí Minh, Thời gian và Nhân chứng (Hồi kí của trên 40 nhà báo thời kì chống Pháp, chống Mỹ), Lịch sử Báo chí Việt Nam (1865-1945), Báo chí - Những vấn đề lí luận và thực tiễn… Bằng những
GS.NGND NGUYỄN VĂN KHÁNH
TỎA BÓNG MÁT
ĐẠI THỤ
58 Bản tin Đại học Quốc gia Hà Nội
Trang 2Số 292+293 - 2015
đĩng gĩp của tập thể Khoa Báo chí dưới sự
dẫn dắt của Thầy, Báo chí truyền thơng đã
dần được khẳng định trong hệ thống các
ngành khoa học xã hội và nhân văn, đào
tạo lí luận gắn với thực hành tác nghiệp,
nghiên cứu gắn bĩ mật thiết và phục vụ sự
phát triển của đất nước
Trong hơn nửa thế kỷ gắn bĩ với Khoa
Ngữ văn, Khoa Báo chí (nay là Khoa Văn
học và Khoa Báo chí và truyền thơng), ngay
cả khi giữ cương vị Viện trưởng Viện Văn
học, Thầy đã dành hết tâm sức của mình
cho nhiệm vụ đào tạo, nhất là đào tạo
thế hệ giảng viên trẻ GS Hà Minh Đức là
một nhà giáo, nhà sư phạm tài năng Dù ở
cương vị nào Thầy đã trực tiếp hay gián tiếp
dạy dỗ và gĩp phần tạo nên nhiều thế hệ
học trị thành danh, đĩng gĩp trên nhiều
lĩnh vực của khoa học và đời sống xã hội,
cĩ những người trở thành các nhà quản
lí, nhà lãnh đạo hàng đầu của đất nước
Danh hiệu Nhà giáo Nhân dân mà Nhà
nước trao tặng khơng chỉ thể hiện sự tơn
vinh cơng lao, đĩng gĩp to lớn của Thầy trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo mà cịn
là sự khẳng định phẩm chất, tài năng của một bậc sư biểu
Từ năm 1995, GS Hà Minh Đức tiếp tục được giao kiêm nhiệm chức Viện trưởng Viện Văn học, Tổng Biên tập Tạp chí văn học Tám năm trên cương vị đứng đầu một viện nghiên cứu khoa học, được sự ủng hộ của tập thể cán bộ Viện, GS Hà Minh Đức
đã tạo nên một thời kì phát triển mới cho
cơ quan nghiên cứu văn học hàng đầu cả nước Là một học giả uy tín, Thầy đã cĩ đĩng gĩp quan trọng trong việc kết nối, thúc đẩy quan hệ hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, các cơ quan khoa học trong nước với các trường đại học, viện nghiên cứu và học giả quốc tế Đồng thời gĩp phần giới thiệu những thành tựu nghiên cứu, sáng tác văn học Việt Nam ra thế giới
Những hoạt động khơng mệt mỏi đĩ đã gĩp phần thúc đẩy sự phát triển của lĩnh vực văn hĩa, văn nghệ nước nhà
Ghi nhận và đánh giá cao những đĩng gĩp xuất sắc của GS Hà Minh Đức đối với
sự nghiệp đào tạo và nghiên cứu khoa học đất nước, Đảng và Nhà nước đã trao tặng Thầy nhiều phần thưởng cao quý: Huân chương Lao động hạng Nhất, 02 Giải thưởng Nhà nước vào các năm 2000,
2001 và đặc biệt là Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2012 Chân dung GS NGND
Hà Minh Đức tuổi 80, một nhà giáo mẫu mực, một nhà khoa học nghiêm cẩn, trí tuệ mẫn tiệp, ung dung tự tại trước những biến cố thăng trầm của cuộc sống Đối với các thế hệ cán bộ, giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn nĩi riêng, những người làm cơng tác văn hĩa văn nghệ của đất nước nĩi chung, Thầy mãi là một vị sư biểu, một tấm gương sáng
để học tập, phấn đấu noi theo
GIÁO DỤC
59
Số 292+293 - 2015
GS.NGND Hà Minh Đức
Trang 360 Bản tin Đại học Quốc gia Hà Nội Số 292+293 - 2015 61
NGƯỜI THẦY THẦM LẶNG
Nhiều cán bộ giảng dạy của khoa
Ngữ Văn Đại học Tổng hợp Hà
Nội trước đây thuộc lứa tuổi
ngồi 60 như tơi đều gọi ơng là “Thầy
Phan Ngọc” tuy hồi đĩ, ơng chưa bao
giờ “lên lớp” để giảng dạy một giờ nào
cho chúng tơi Chỉ khi được giữ lại làm
“cán bộ giảng dạy” của khoa, chúng
tơi mới biết được thầy Phan Ngọc lúc ấy
đang là “tư liệu viên” của phịng tư liệu
Tuy vậy, những lần thầy vào làm việc
ở phịng tư liệu, lớp cán bộ trẻ chúng tơi
lại tìm cách gần thầy để nghe thầy nĩi đủ
thứ chuyện Những câu chuyện mà thầy
nĩi thuộc dạng “bách khoa tồn thư”
nên rất cuốn hút và thật hấp dẫn đối với
chúng tơi Về sau, bản thân tơi mới biết
được trước đĩ thầy cũng vốn là “cán bộ
giảng dạy” của Khoa, nhưng do cĩ một
chuyện gì đấy nên thầy (cùng với thầy
Cao Xuân Hạo) phải chuyển sang làm
“tư liệu viên” khơng được đứng giảng
ở lớp nữa Dần dần, chúng tơi phát hiện
thầy chính là Nhữ Thành, một dịch giả
nổi tiếng thời đĩ Và mãi đến tận những năm 2000 sau này, khi cĩ nhiệm vụ tìm hiểu lại lịch sử ngành Ngơn ngữ học của Khoa Ngữ văn nĩi riêng và của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội nĩi chung, tơi mới biết thầy chính là vị Chủ nhiệm Bộ mơn Ngơn ngữ học đầu tiên (trong 02 năm) của Khoa Ngữ văn khi Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập vào năm 1956
Từ năm 1980 trở đi, khi thầy chuyển
về làm việc tại Viện Nghiên cứu Đơng Nam Á thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam do Giáo sư Phạm Đức Dương phụ trách thì vị thế của thầy là “chuyên viên cao cấp” Những cơng trình nghiên cứu mà thầy xuất bản vào thời gian này như “Tiếp xúc ngơn ngữ ở Đơng Nam Á” năm 1983, “Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều” năm
1985, “Văn hĩa Việt Nam, cách tiếp cận mới” năm 1994, “Bản sắc văn hĩa Việt Nam” năm 1998, “Thử xét văn hĩa học - Văn học bằng ngơn ngữ học” năm
2000 và nhiều cơng trình khác nữa đã được độc giả nhiệt thành đĩn nhận
Năm 2000, trong số những cơng trình
đĩ, cĩ hai cơng trình được Nhà nước Việt Nam tặng Giải thưởng Nhà nước về khoa học và cơng nghệ
Vào năm 1979, tơi vào học khĩa đầu tiên đào tạo Phĩ Tiến sĩ (nay là Tiến sĩ) của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội
Cĩ một tập thể gồm ba giáo sư hướng dẫn cho tơi làm nghiên cứu sinh, trong
đĩ Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn là Giáo sư phụ trách chung và chịu trách nhiệm hướng dẫn luận án Do đề tài luận án của tơi cĩ liên quan đến phần ngữ âm lịch sử nên Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn yêu cầu tơi “tầm sư” với nhiều thầy cơ, trong
đĩ cĩ thầy Phan Ngọc để học hỏi thêm
về lĩnh vực này Vì thế, tơi đã khơng biết bao nhiêu lần đến căn nhà số 15 (hay
25 gì đĩ) phố Bùi Thị Xuân để hỏi thầy
về lịch sử ngữ âm tiếng Việt trong cơng trình của H Maspero mà thầy là người dịch từ tiếng Pháp bản dịch chép tay ở GS.TS TRẦN TRÍ DÕI
60 Bản tin Đại học Quốc gia Hà Nội
GS.Phan Ngọc
Trang 4Số 292+293 - 2015
GS.TS TRẦN TRÍ DÕI
GIÁO DỤC
61
Số 292+293 - 2015
phịng tư liệu của Khoa Ngữ Văn Hồi
ấy, ở địa hạt ngữ âm lịch sử, tài liệu viết bằng tiếng Việt hầu như chưa cĩ; thầy Phan Ngọc đã tận tình và say sưa chỉ bảo cho tơi nhiều điều khĩ hiểu trong cơng trình của H Maspero Cĩ lẽ, nếu khơng
cĩ sự giúp đỡ tận tình của thầy, việc viết phần luận án cĩ liên quan đến ngữ âm lịch sử tiếng Việt của tơi hồi ấy sẽ gặp nhiều khĩ khăn
Rồi mãi đến năm 2011, tơi mới cĩ dịp đến thăm thầy Hơm đĩ là ngày 19/11, sau khi Khoa Ngơn ngữ học tổ chức xong buổi họp mặt chúc mừng các thầy cơ ở Khoa, tơi đề nghị PGS.TS Nguyễn Văn Chính, khi đĩ là Phĩ Chủ nhiệm Khoa Ngơn ngữ học, chở tơi đến thăm thầy Ngọc Hơm đĩ, sau khi uống nước và thăm hỏi sức khỏe của thầy và
cơ, nhận thấy thầy cĩ vẻ vui lắm nên tơi mạnh dạn thưa:
- Thưa thầy, lâu rồi chúng em lại mới
cĩ dịp đến thăm thầy Chúng em cĩ một vài “giai thoại” liên quan đến thầy muốn được thầy và cơ cho biết rõ ngọn ngành
Thầy cười và hỏi lại:
- Được thơi Nhưng cĩ chuyện gì mà các ơng tị mị muốn biết vậy?
Như thầy biết đấy, ở Bộ mơn Ngơn ngữ học trước đây của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội cĩ nhiều “dị nhân”
về ngoại ngữ như thầy, thầy Hạo, thầy Cẩn,… Hậu thế bọn em kính phục thầy
về khả năng sử dụng những ngoại ngữ
mà thầy đã biết Ngồi chữ Hán và tiếng Pháp là những ngơn ngữ thầy được học
ở trường, các tiếng khác như Nga, Anh,
Ý, Hy Lạp, Đức là do thầy tự học Vậy thầy tự học như thế nào để cĩ được kết quả như vậy?
- À, nĩi rằng tự học cũng đúng mà cũng khơng hẳn như thế Đĩ là nhờ sự
“chỉ bảo” của cha mình đĩ Chả là hồi ơng cụ làm việc ở Huế, thay vì cho mình vào trường Quốc học, cụ gửi mình vào
học thêm trường “Dịng” ở đây Theo
cụ, học trường Dịng mới cĩ điều kiện học tiếng Latinh Là dân ngơn ngữ học lịch sử thì chắc ơng biết tiếng Latinh quan trọng như thế nào đối với các ngơn ngữ phương Tây Nhờ bảy năm theo học tiếng Latinh trong trường “Dịng” ở Huế, sau này cùng với những hiểu biết về ngơn ngữ học, mình mới cĩ điều kiện để
“tự học” những tiếng mà mình khơng được dạy ở nhà trường Chìa khĩa để mình sử dụng các ngơn ngữ khác nhau thuộc gốc Latinh là như thế đấy
- Nhưng tiếng Latinh khĩ học lắm phải khơng thầy?
- Khĩ, nhưng khĩ cũng phải học vì ngoại ngữ là “chìa khĩa” để mở cửa ra thế giới Ơng cụ nhà mình đã chọn và chỉ dẫn để mình phấn đấu
Rồi tơi tiếp tục hỏi thầy điều băn khoăn khác:
Thưa thầy, chúng em biết tên hiệu và cũng là tên thầy dùng trong một vài văn bản dịch thuật là Nhữ Thành Nghe đâu, tên Nhữ Thành đĩ gắn với tên Ngọc của thầy tạo thành một ý nghĩa gì đĩ sâu sắc lắm?
- Đây là tên ơng cụ nhà tơi đặt cho chứ khơng phải là do tơi lựa chọn Chắc
là khi lựa chọn tên hiệu này cho tơi, ơng
cụ đã ngầm nhắc nhở tơi Tên gọi đĩ là một cách rút gọn câu nĩi cĩ “điển tích”
của người xưa dùng để khuyên bảo Tơi dùng tên gọi ấy là để vâng theo lời ơng
cụ răn dạy mình
- Thưa thầy, thầy cĩ nhớ nguyên văn câu “điển tích” đĩ khơng?
- Ở tuổi này (năm ấy thầy ở tuổi 86)
và ngay bây giờ, tơi khơng nhớ được đầy đủ Nhưng vẫn cịn nhớ được một
vế trong câu điển tích dùng để ghép tên Nhữ Thành mà ơng cụ chọn cho tơi Câu
đĩ, âm Hán - Việt là “Bần tiện ưu thích, dung ngọc nhữ vu thành dã” Ơng về tìm hiểu nghĩa của cả câu đĩ thì sẽ biết
dụng ý của ơng cụ nhà tơi khi đặt tên cho tơi
Tơi ghi lại âm Hán - Việt câu thầy đọc, về nhà tra cứu lại nguyên văn chữ Hán câu “Bần tiện ưu thích, dung ngọc nhữ vu thành dã” rồi gửi thư qua email cho anh Phạm Ánh Sao để xem những chữ Hán đĩ cĩ đúng với âm Hán - Việt khơng Sau đĩ tơi lại nhờ anh Đinh Thanh Hiếu (mà dân Ngữ Văn chúng tơi gọi là ơng “ma xĩ” về điển tích Hán), là cán bộ giảng dạy ở bộ mơn Hán - Nơm của Khoa Văn học, để nhờ anh giải nghĩa giúp và truy tìm xuất xứ của câu
đĩ Anh Hiếu cho tơi biết câu đầy đủ ấy
ở bài "Tây minh" của đại nho Trương Tái đời Tống là Phú quý phúc trạch, thiên hậu ngơ chi sinh dã; Bần tiện ưu thích, dung ngọc nhữ vu thành dã "Giàu sang phúc ấm là trời hậu với cuộc sống của ta; Nghèo hèn lo buồn là để rèn dũa ta nên ngọc") Vậy là tên hiệu Nhữ Thành mà
cụ Phan Võ chọn cho thầy Phan Ngọc đã nĩi lên tất cả những “được mất” trong cuộc đời của thầy Và trong cuộc đời thực, thầy Phan Ngọc đã vượt qua được tất cả sự “Bần tiện ưu thích” để “nhữ vu thành ngọc” vậy
Hơm 29.05.2015 vừa rồi, khi ở giảng đường số 19 Lê Thánh Tơng để mừng sinh nhật lần thứ 80 của Giáo sư Hà Minh Đức, anh Trần Hinh cho biết ở trường đang muốn anh viết những kỉ niệm về thầy Phan Ngọc, nhưng những
gì anh biết về thầy thì cũng đã viết rồi Anh mong “dân ngơn ngữ” như tơi nếu
cĩ biết gì thêm về thầy thì viết cho nhà trường đi Thú thực là việc viết về những
kỉ niệm đối với các thầy cơ, ở khoa Ngữ Văn cũ của chúng tơi cĩ nhiều người vừa biết rất nhiều vừa viết rất tài hoa; cịn tơi biết thì ít mà lại khơng cĩ khiếu để viết Nhờ cĩ một vài kỉ niệm như trên về thầy Phan Ngọc nên tơi cũng xin ghi lại đơi dịng như thế để chúc mừng sinh nhật lần thứ 90 của thầy