Ý nghĩa của cách thức làm đẹp đĩ cụ thể ra sao mỗi người hiểu một kiểu nhưng cĩ một điểm chung là cả buơn làng đều tin rằng: Trang điểm như vậy sẽ được cộng đồng yêu mến và nam, nữ thanh
Trang 1Số 277 - 2014
Đồng bào Pa Kơ ở dãy Trường Sơn cĩ
tập tục trang điểm rất độc đáo và bí
ẩn đĩ là “cưa răng, xăm mặt” Tập
tục này đã được truyền qua rất nhiều thế hệ,
cho đến những năm 90 của thế kỉ XX nĩ vẫn
thịnh hành Người Pa Kơ khơng ghi thành
văn bản tục này mà lưu giữ dưới hình thức
truyền khẩu từ ơng bà qua cha mẹ đến con
cháu Ý nghĩa của cách thức làm đẹp đĩ cụ
thể ra sao mỗi người hiểu một kiểu nhưng cĩ
một điểm chung là cả buơn làng đều tin rằng:
Trang điểm như vậy sẽ được cộng đồng yêu
mến và nam, nữ thanh niên dễ tìm bạn đời
Gần hai chục năm trở lại đây, tục “cưa răng,
xăm mặt” của người Pa Kơ đã dần mai một
Muốn tìm hiểu về tập tục đĩ giới trẻ hơm
nay chỉ cịn cách nghe lại từ kí ức của những
người cao tuổi trong buơn Họ kể rằng:
Ngày xưa, trong buơn làng Pa Kơ, người phụ
nữ muốn trang điểm phải tìm những hịn đá
màu hồng, màu đỏ ngồi suối về mài thành
bột hay lên rừng hái lá k’rier về giã nhỏ để làm son mơi Với lơng
mày, họ sẽ dùng nhựa của một số loại cây trên rừng cĩ màu
xanh hoặc đen để kẻ, vẽ Đối với thanh niên Pa Kơ khi đến tuổi
“cập kê”, dù là nam hay nữ đều phải xăm những hình đĩa hoa,
ngơi sao, lồi vật lên một số bộ phận của cơ thể và đặc biệt
là gương mặt Để tạo ra một hình thức khác biệt, một “chuẩn”
đẹp riêng so với các tộc người khác như Stiêng, Tà Ơi là người
Pa Kơ cịn lựa chọn cách tự cưa ngắn răng của mình Vào tuổi
15 - 16, con trai, con gái bắt đầu cưa ngắn răng Việc này cĩ
thể phải kéo dài cả tuần đến nửa tháng vì cưa răng rất đau và
chảy nhiều máu Song song với việc cưa răng, người Pa Kơ bắt
đầu tìm các hình thù ý nghĩa để xăm lên bắp chân, bắp tay,
trán, cằm, lơng mày, ngực, lưng Chất liệu để xăm chính là
hỗn hợp từ lá cây aluơng trong rừng trộn với than bếp, dùng
cối giã nhuyễn rồi hịa vào với nước suối đầu nguồn, để 1 ngày
sẽ thành thuốc xăm Người Pa Kơ thường dùng kim, gai nhọn
hoặc một số loại dụng cụ sắc, tẩm thuốc xăm vào rồi chích lên
da theo những hình thù, hoa văn đã định sẵn Đàn ơng Pa Kơ
hay xăm hình con rắn, rết hay một số loại thú khác lên tay, chân
vì họ tin rằng làm như vậy sẽ khơng cảm thấy đau khi bị những
con vật này tấn cơng
Chúng tơi đến buơn Pậc, xã Hồng Bắc (huyện A Lưới, tỉnh Thừa
Thiên Huế), tìm gặp bà cụ Hồ Thiềng (85 tuổi) và đã được nghe
cụ giải thích khá cặn kẽ về tập tục này Xưa, phụ nữ Pa Kơ
khơng cĩ phấn son nên cưa răng, xăm mặt là cách trang điểm
duy nhất Lơng mày được tơ đậm, giữa trán xăm hình cong
nối hai đầu mày, giữa cằm xăm biểu tượng nắp kiềng ba chân
nằm ngược tạo cằm chẻ, hai bên khoé miệng xăm ba chấm làm "lúm đồng tiền" như người miền xuơi Cách trang điểm
ấy đã làm nên sự sinh động cho gương mặt, tạo ra cảm giác con người gần gũi với thiên nhiên, cảnh vật hơn Cơ thiếu nữ
Pa Kơ nào càng cĩ nhiều hình xăm đẹp trên mặt càng được lắm chàng trai để ý, theo đuổi "Thời trẻ, tơi đã bỏ ra rất nhiều cơng sức để trang điểm cho gương mặt của mình chính vì thế chỉ cĩ những chàng trai con nhà khá giả, lắm bạc, nhiều ruộng mới được tơi để ý " - cụ Hồ Thiềng tự hào nhớ lại Khơng chỉ xăm mặt, phụ nữ Pa Kơ xưa cịn xăm hoa văn vào bắp chân, rồi dùng cả một số loại lá cây để nhuộm nên những hàm răng đen rưng rức Để trở thành một người đẹp tồn diện theo tiêu chuẩn của buơn làng, nhiều nam nữ thanh niên Pa Kơ đã phải chịu khơng ít đau đớn về thể xác
Ngày nay thì gu thẩm mỹ của giới trẻ Pa Kơ đã khác, những cách thức làm đẹp của cha ơng chỉ tồn tại trong họ như kí ức
về một thời đã xa, cĩ người biết và cũng rất nhiều người chưa từng biết tới Những bậc cao niên trong các buơn làng Pa Kơ khi được hỏi đều bảo rằng họ luơn mong muốn trao truyền cho con cháu đời sau những kinh nghiệm và tập tục truyền thống của dân tộc mình "Khơng nhất thiết hơm nay phải làm giống ngày xưa nhưng quan trọng là lũ trẻ luơn ghi nhớ những tập tục của tổ tiên mình, coi đĩ là linh hồn, là điểm tựa để sống tốt hơn trong hiện tại " - lời tâm sự lúc chia tay của già Hồ Thiềng nghe văng vẳng như tiếng vọng từ đại ngàn Trường Sơn
Tục cưa răng, xăm mặt
VĂN HĨA XÃ HỘI
VINH MINH
67
Số 277 - 2014