Thư lại trách người linh nhân không quen biốt.
Trang 1T Ả N Đ À - NHA V Ă N H Ó A T IỀ N Đ ẠO
T rá m n ă m (hơ ỉủ i, r ư ợ u vỏ
N g h in tìăra Ihi s ĩ, tử u đ ộ là a i ?
("ià« Đà)
H à n h Ir ạ n g v ả s ự n g h iệ p v á n c h ư ơ n g c ủ a T ản F)à N g u y ễ n K hắc H iểu (1889 — 1939) th ư ờ n g đ ề lạ i ch o th e n h â n ấn' t ư ợ n g : đ ó ỉà m ộ t thi sĩ n ặ n g lò n g « ư a q u ố c 'á i đ â n » :
N ghi th ả n th ế m ề m g a n lá m lú c
(Thư lại iráoh người tinh nhăn khỏng q u o biết)
đ ò n g Ih ờ i ià m ộ t từu d'ô lúc ng;1m m en th ì n g ẩ t ['.gưỡng cã i n g ò n g :
Đ á t s a y đ á t ẹũi)g lăn q uay
T r ờ i s a y m ặ l c ũ n g đ ỏ g a y , ai c ư ờ i ?
{ tại'■■saý)
T h ă m hôi ÇOI1 n g ư ờ i r ỉà y k ỹ hrỡní» h ơ n , ta sẽ th íìy qạã n s; đ ờ i k h ố 'n g ắ n n g ù i
« ủ a ô n g (chỉ m ớ i đ ạ t c í p 4 f ri th iề n m ệ n h ») c h ử a đ ự n g uhirn:» h o ạ t đ ộ n g p h o n g
p h ú k h ô n g n h ữ n g về v â n h ộ c n ì à cò n câ v è uữn hóa n o i chan,', ; 'va đ íè u rá t d á n g K& là tr ê n tr ậ n đ ịa v ẩ n h ó a , n h iêu k h i N guyễn Kbẫ,c H iếu -đ íi d ứ n g (V Ỷ ị'Irí tiên
đ ạ o : « p h iêu lư u tê n lín h đ ộ i tiồ n p h o n g » ịGióc mộng lớn), Cố th ề k è ra s a u d à y
m ộ t SỔ b iều h iệ n c ủ a tin h tiê n đ ạ o « tiê n p h ọ n g » &y.
1 N g ư ờ i ««tã đ ạ o n h ữ n g b â n đ à n m<v đ ầ u ch o m ộ t cu ộ c h ỏ a n h ạ c tâ n kỳỉ> (I lo à i
T h a n h ) củ a ch ủ n g h ía lã n g m ạ n Iro iig Vãn b ọ c Viộl N am h iệ n đ ạ i
-d’iit n h iê n lă n g m ạ n Tốn lả m ộ t tổ tín b tro n g v ă n họt! q u á k h ứ t ừ v ă n h ọ c
d â u fifan ^ ế n Truyện Kiều ; n h ư n g c h ì đ ế n v ă n c h ư ơ n g T à n Đồ th l t6 tin h đ ó m ớ i
đ ộ t b iế n th à n h m ộ t.c h ủ n g h ĩa v ớ i s ẳc h ư ơ n g k h á đ ậ m đ à h o à n ch ỉn ! :
a ) T h á i độ khẳng'■ lịnh c ả i bản ngũ lừng lữ n g phi p h o n g k iến (Giăc mộng con
I, II : Giấc mộng lớn ; ỉỉầii Trời ) đ ế n m ứ c P h ạ m Q u ỳ n h n ă m 19Í8 đ ã n ặ n g lờ i
s o s á n h v ớ i h à n h đ ộ n g cửa « n g ư ờ i c u ồ n g ,., tr à n t r u ồ n g đi n g o ả i p h ố »
b ) M ột tr ả i tim r ố t m ự c đa tinh ỉử ê đ ắ m c á t tiê n n ữ trẻ n Ir ớ i và đ ư ớ ị t r ă n
c á c g ia i n h â n đ à n g s ố n g v à đ à k h u ất t ừ n g h ìn n ă m trirở c (C h iê u Q u â n , T â y T h i,
D ư ơ n g q u ý p h i ) , g ia i n h ản h iệ n th ự c T à -tro n g m ộ n g (G h u Kiêu O a n h ), giai n h ả n
« q u e n b iế t» ' eữ n g n h ư « k h ô n g q u e n b iế t » :
Ai n h ữ n g n h ớ a i , a i c h ẳ n g n liớ
Đ ề a i lu ố n g n h ữ n g n h ớ ai h o à i
(Thư lại trách người linh nhân không quen biốt)
Trang 2đ ứ t ; 's ă u k h ò n g c ó k h ố i, ttập s a o c h o la n » ịGiải sầu ) — S an c ả u iĩiih s ư ớ n g â y
l à cả g i i ã h ợ p Xirửng rộ lê n bẻ t h á p bò c a o : « l ồ i b u ồ n k h ồ n g iìiêu v i 3 â o to i
b u ồ n » (X uẳn D iậ u ), «Một c h iế c lin h b ồ n n h ỏ ; M ang m a n g th iê n cô s âu » ( ĩ í u y C ậ n ) , tì) Một t â i n l r ạ n g c ò đ a n cư a k ẻ h r u đ ằ y : a B iết ngưtVi tr i k ỷ đ â u đ â y m ủ lim.» (Vố đì) v à b ao n h iê u t r i k ỷ ờ c ả c h fill th íé n đ ìn h » (Giâc mộng con II) —T à m t r ạ n g
n ày sẽ là m ộ t n ử a t r ả i tim c.ủấ-.văn c h ư ơ n g là n g m ạ n tiế p n ố i Ih c o ,
* e ) C ái văn phong ngông ngạo h o à ọ to à n xa lạ YỠi đ ứ c k h iẻ m c u a g c ù a n g ư ừ ì
q u à n tử tr é n g Lễ ký:
T r ờ i lại p h ê ç h o : V ăn ih ậ t tu y ệ t !
V ăn t r ỉ n đ ư ợ c th ế c h ắ c CO Ít ?
S au n ầ y N g u y ễ n T u â o ìùĩr đ â u c u ố n Nguyễn vời d ò n g đ ẽ t ử t r a r g t r ọ n g :
« K inh tặ n g T ô i » h ẳ n là b iề u h iệ n x u ẫ t s ắ c cù a v iệ c t h ừ a k ẹ p h o i.g độ n à y :
g )K h ẳ n ă n g tưởng tượng mãnh liệt đ ề đ ắm m ì n h v à o th ế g i ớ i m ộ; g ẵ o (GiSc mộng con I, II ; Nói chuyện với bóng ; Nói chuyện vội ùnh ) tr ò n g đ ó ầ n h iệ n
n h ữ n g .giác m ộ n g g ian g bo VÊ s a u c ũ n g đ ã q u y ê n r ũ b iế t b s ọ th i s ĩ trẻ : T h ẽ L ữ
« R ũ á o p h o n g s ư ơ n g {rèn g á c tr ọ », L ư u T r ọ n g L ư « n ư a «lÔT-pfrièu lãn g » N g u y ễ n
T u â n 1 Đi k h ô n g p h ả i có n ơ i đ ề m ả đ ế n m à là có n ơ i tỉề tn ầ b ỡ » , rồ i N g u y ẹ n
B ính « Lang tb a n g a n h d ạ n i b á n t h a y è n »
50 n ấ m vẽ triró-c, X uân Diệu đ ã k é t lu â n v ẽ « C òiig củ a th i s ĩ T ẳ n Đ à » là r
«N gườ i thi BĨ đ ầ u tiôn m ờ đ ầ u c h o t h ơ V iẽl N am h iệ n d ạ i » {Tao dàn — 1939),
2 B àn tay đ ằ n tỉé n « p h á c á c h v ứ t đ iệ n lu ậ t » liìv cữ
N ăm ỉ 932 văn ă i 4lh ơ m ớ i» m ỡ i c h in h th ử e đ u ợ c « Ir iu h c h á n h g i ữ a lả n g th ơ » ,
u h ư n g lr ư ủ c > ló h à n g tỉn s e n ỗ m th i T i n Đ à đ§ i ặ n g l ẽ h á n g lá c « th ơ m ớ i* r ồ i «Hoa rụng, Còn chơi, Non xanh xanh\Cỗm thu tiẽnthu N ăm 1 9 3 4 ,T â n B à th ù th ì v ở i
m ọ i n g ư ờ i : <r N h ữ n g d ie u th ơ đ ó th ậ t l ự tô i đ ặ t ra , k h ô l g th e o n iè m luậl ờ đãu h ố t
du y lòi k h ông g ọ i n ỏ là, « th ơ m ới» m à th ò i í (Tiều Ihuỵĩt thử bảy — 19.34)
T h í tứ m ớ i t ấ t y ế u đ ò i h ỏ i s ự n&y s i n h n h ữ n g p h irơ n g t b ứ c b i ề u h i ệ a m ớ i
Y *i u ljû n g b ồ i « t-liơ m á i » k h ố n g (UJ ê n ng ồ n , T ả n B à đ â « n g ô n g » tro n g tử, lr» n g
từ v à tro n g th á c h dó :
L ộ n g h o à n n à y đ iệ u l ừ đ ầ u lrự ở ti?
H ọa đ ư ự c h a y k h ỏ n g , tớ đ ố đ ờ i 1
(Còn choi)
3 b ú t « k h a i sơ n pbA th ạ c h » tr o n g v ăn x u ô i q u ố c n g ữ
T r o a g n e o v ă n x u ô i quỗc ngữ p h ô i th a i k h o ả n g v à i r h ụ c n ă m đ à u th ế 'k ỷ 20,
T ả n Đà lã :
a) N g ư ò i đ ầ u iiẻ a v i ế t kỳ (b ú t k ý , t à y b ú t ,) : N ám 1015, Dông Dương tạp chi đ u n g n h ữ n g bồi v ă n x u ô i đ a u t a y c ù a T ả n Đà Ih ì đ ã p b ả i mò th ê m m ột m ục
m ở ỉ gọi là Một lỗi ữùn xuôi, (Spécimen de prose) ; d?.n s 5 2 5 ! h ì đ ỗ i t h à n h Tảa tìấ vồn lập vờ i n h ữ n g lờ i ca n g ợ i : € N g u y ễ n K hac H iõ u c ũ n g ià m ộ l b ậ c văn s ĩ c ỏ
b iệ t là i, c ó lý tư ở n g riê n g , n g ắ m c ả n h v ậ l n iYt c á c h kỳ k h ô i, lạ I h a y c h o HỊỘt bậc-
Ih iế u n iê n »
Trang 3Pviỗl íiầu thugU khoa học oiỉn tưởng : Giấc mộng con í ; và v iế t tự ỉruyện : ùĩấc m ộng
lớ n ; (1929)
D ư ơ n g B ả T rạ c đ 3 Ịchẳng đ ịn h cổ n g lao c ủ a T ả n Đ à t r o n g v iệ c x à y ả ự n g
n ề n T i n xuối quỉícngữ th u ố ban đ â u : « M ớ i m ư ơ i, m ư ờ i lă m ỉiă m n a y , s ĩ p h u
t r o n g n ư ớ c mớ-i c ó cái k h u y n h InrV ug vỗ v ă n qutfc ầ m Ởiĩg N g u y ễ n K h ẳ c H iẽu
c h i n b lả m ộ t ta y k iệ n tĩTỜng t r ê a Irư ồ -ag h a ll m ặc (! ) á y » (1918)
4 M ộ t tr o n g n h ttn g b â n ta y d ầ u ti ê n k h ơ i d ò n g ch ả y Yăa h ọ c h i ệ * th ự e
p h ê p h á n
T ừ t rư ử c 1920, y ế u tổ h iệ n t h ự c p h ồ p h á n dã k h á đ ậ m đ ủ tr o n g cả c t ậ p ,
Kỉtỗì tỉnh Giăc mộng, Thần iiên ; c h o tớ i li\c x u á t b ả n đ ự ợ c An, Nam tạp chi,
T ả n Đ à liề u c h o m ơ h ẳ 1 h ai ra ụ c : 'Việt Nam nhị thập ỉ hê kỷ — Xđ hội th iịn đám
yí’i Việt Nam nhị thập Ihi k ỳ —X-ấ hổi ba đtĩớ ký vời c h ủ 't r ư ơ n g r ỗ rà n g m u ổ n làm
v iệ c « t h ừ kỷ CÙ;1 th ờ i đ ạ i » Tàn Đ à đ ă k h a i b ó t c h o h a i m ụ c n à y ; r ồ i cũ n g lừ n<»ày ẫ y ; v ơ i m ấy c h ụ c tru v ệ n n g ắ n đ ă n g liê n tực tr o n g m ụ c Xã hộiba đào kỳ (m ờ
d a u ií» Hai thăng khốn nặn — ANTC s ố 12, th ả n g 7 — 1930), N g u y ễ n C ò n g H o a n
d â n d ầ n t ự k h ẳ n g đ ịn h Vị trí m ộ t c â y b ứ t h iệ n m ự c p h ê p h á n x u ẵ l s ắ c — C ùng
T ả n Đả th ư ờ n g c.ìm th ự ơ n g trirớ t: n ỗ i bíít h ạ n h củ a h a i h ạ n g n g ư ờ i: giainhânvk nghệ sì. n h ữ ỉig k iẾ p tái-tìah (rC.ùng m ộ t giấc m ơ m à n g tro n g v ũ trụ » ( ỡ ^ í đáng chán)
5 M ộ t n h à b á o k ỳ c ự c
T à n Đà Ih a m gia», h o ạ t đ ộ n g b ả o c h l n ti s ớ m v ỏ i n h ữ n g M i đ ă n g t r ê n Đỏng Dirơng lạp chi lừ 1915 N ă n 1921, N g u y ễ n K hắc H iấ ụ làm c h ỗ b ổ t b á o ữữuTỊianh
<’.uối n ă m 1927, T ả n Đà phự trá c h phiîn-V ’â u chương c ù a tìổnq Pháp thời báo
Il o ạ t đ ộ n g b á o c h i c ủ a T ạ n B à c h ủ y ế u lá v ớ i lờ An Sam lụp c h tỊ Ỉ92Ü — 1932)
m ộ t t ờ b ảo chBt đ i s ổ n g lại đ ế n 3 là u — Và k h ồ n g biổt c h ú n g la có n ê n th e o
Giác mộng con II đề kề th êm r ẵ n ^ T ả n Bả cò n th am g ia « là m b ão v ớ i cụ H an
T h u v ê n t) Ir ẻ n T h iè n đ in h đ irợ c T rờ i b a u k h e a là n h ờ cố T â n Đ à ra ta y g iú p cho
•m ẫy m u e « xà th iiý ễ t v ă n u y e n , th ờ i s ự , tỊ&ù t h u y ố u m à Thiên Iriìu ạhậỉ báõ-
t í n tifrilâ m » ?
6 T á c g ia tiéK p h o n g «B ân v ă n b u ô n « h ữ k iế m tiồ n tiôtj»
X ã b ộ i p h o n g k iế n k h ố n g có n g h ề vân,, v ă n -h ư ơ n g là đ ễ h o ặ c d u hý h o ặ c tr.i đ ạ o ; đ ế ũ t h ờ i t á ự c d â n b ử a p h o n g k iế n th ì t r ư ớ c T an B à ở n ư ớ c ta Tấn c h ư a
c ỏ n h à văn c h u y ê n n g h iệ p T á n Đ à là n h à v ă n V iệt N am đ à u íiồ n d á m số n g b à n g
s á o g lảc , th ậ m c h i : «Vợ d ạ i con thcr, 3JT s in h h o ạ! trò n g n h ờ m ộ t n g ọ n b ũ l ặ(Glấc mộng con II) N h ư n g th a n ố i : « V á n c h ư ơ n g hạ-giỏri r ẻ n h ư bèo® (Hău Trời), n ê n
d ả u th i sĩ T ản F)à cỏ đ ậ t y ê u c ầ u rá l tb ẵ p lả « B án v ă n b u ô n c h ữ kiốm ấ n x o in g B
Ih ì a ũ n g c ò n x a l ắ m tn é ’i đ ạ l đ ư ợ c m ụ c đ ic h ấ y —Kế: cục là :
Khi là m c h ủ B áo, lú c v iết m ư ớ n
H ai c h ụ c tìă m d ư c ả n h k h ỗ n cù n g
N g à y x u â n n h ư n g ự a đ ã u x a n h b ạ c
C h án c ả g ia n g h ò h ế t eả n g ô n g !
(Tiễn ông r 6ng lên Trới) (l) Hün riiặc: mỏ hôi và mực, nghĩa là lao động tri óc
Trang 4Đ ò là n h ữ n g c u ố n Lên sáu (1919), Lèn tám (1920) c ỏ t h ễ c o i n h ir « liìả ỉi lỷ
g iá o k hoa tliưa»; Tam lự kinh An Kấln (1928): 'CÓ th S c o i n h ự s á c h d ạ v ũ g ó ạ i o g ữ
v à Q uốc sử huấn mỏng (192,4) vớ i m u c tíic h g iả o d ụ c n h i đ ô ệ g t in h íh ằ n l ự h à o
d ả n lộc, i ố n g ‘b iẽ ỉ o n (ố tiè n (đ ặ c b iệ t ! r o n g cốc pbú o « sử lu ậ n » ) — đ l c 6 « q u ạ p
đ iề m JỊch sử về líư h h ữ u icii củ a Qaồc sử huần mồng d ô i v ó i đírư iỉg ỉh cri, c ỏ lẽ
n è n đ ọ c lạ i m ộ t đ jạ n hồ: ỉĩV c ủ a Vũ N gọc P i.a.1 ghi n h ậ n lá c duĩH, í-ủa t r ư ỏ c láo sir họp q u Se n g ữ g iai do:tỉ) Ir iĩó c 1930 - 1 úc bẫy g iờ c h ủ n g lỏ i (Vu N g ọ c P ỉia n
v a H ẵ n g P h ư ơ n ẹ —T D ) cliuií có N am s ố b â a g qÚ5o n ã i n ă m 1520, c h ủ n g
tô i m ờ i m u a đ ư ợ c q u y ê n Việt Nam sử lược ỉ-:?;;: T r à n T ro n g Kim \ à IIIói b ĩết
đ ư ợ c rõ Hơn n h ữ n g tiiò ì đ ạ i o a n h l i ệ t r ẫ t đ á n g t ự h à o củ a d â n tộc !a, c ò n t r ư ớ c
k ia tô i c h ỉ đ ư ợ c n g h e kề q u a lo a vè L ỷ T h ư ờ n g K iệ t T r ằ n H ư n g Đ *o L è L ạ i ,
N g u y ễ h H uệ» {Nhưng năm tháng ấy. t r 149— 1987)
8 T riỂ tg ia đ à n ti6 n ra o g iả n g t r ỉ ể t họe b ầ n g «Ịnôc ngữ1-
T riế t học của T ố n Đ à lồ t h u y ế t ThiỂn lương x u ã t h i ệ n ír ê n Đông đương tập chi t ừ 1915 m à s ự tr u y ề n b á t r i ẽ t Ih u v ể í ẫy đ ư ợ c T ả n BA xem l à m ộ t th iê n ,C h ứ c
th iỗ n g liê n g d o T h ư ợ n g đ ế g i a ^ p h ó ;
V iệc T h iê n lư ơ n g của n h â n loại
C ho co n x u ố n g th u ậ t c ù n g đ ử i h a y
(« â u trời) V
9. Ngtrò-i có n h ữ n g đ ò n g g ó p t â a k ỳ tro n g n h ữ n g lĩn b - Tực h o ặ t đ ộ n g BÛG
k h a n ; đ ịc h t h a ậ t
T àn Đả đ ã s á n g lá c , Ih a m g ia đ ạ o d iễ n , ch ọ n d iễ u viên tu ồ n g (v è d ã tu y ê n cliọ n d iễ n v iê n i n ộ ĩ c á ch đ ỉc h đ á n g : c ô L iô n tro n g vỉrTăy î'hi): vè phư ơ D g d íệti
d ịc h t h u ậ t c h o đ ế n n g á y h ô m n a y , có l ẽ c h ư a ai v ư ợ t đ irợ c T ả n Đà t r o n g v iệ c
d ịc h Đ irơ n g th i ; T ản Đà c ũ n g đ ã ch ủ g iả i Truyện Kiiu m ộ t eá ch đ ây cá tin h
10 N hà Tăn h ỏ a mtr r t r ợ u Ith a i v ị cho n g h ệ th u ậ t « m iế n g sóng, M Ìéng
c h i ! »
Q u a n tâm đ ế n n g h ộ t h u ậ t ằtn th ự c n g a n g với n g h ệ t h u ậ t th ơ ca, T ản Đ á v ừ a
s ả n g lác th ơ v ừ a s á n g chế các »nón ă n k ỳ dị n h ư c á tín h ô n g : g ỏ i cua đ ồ u g , v ịt
h ấ p h o a s e n n o u , cá n á u h o a Clio, c h ẵ ra'u sẵ n g , th ịt th ầ n l ẳ n x à o (« n g o n h o n
l ạ i tro n g c u ổ n Tản Đà thực phầm (Duy tăn thư xã — 1ÍỊ43) T r i ế t lý a m iể n g sống,
« liê n g eh ín» của T ả n Đ i có th ề q u y lạ iỏ fm ộ t câu ô n g th ư ờ n g n ố i : ầ m Ih ự c p ỉiả i
« là m ộ t n g h ệ th u ậ t, m ồ n g h ệ ,th u ậ t ã n cò n khó h ơ n ngliệ th u ậ t v iễ t văn» K hông
d á m n h ă t bên tr ọ n g v ă n h ỏ a tin h th ầ n m à n h S t b é n k h in h v ã n h ỏ a v ậ t c h ấ t,T ả n
Đ à l u ô n lu ô n t r a u d ò i n g h ệ Ih u ậ t n ẫ u m rớ n g ,-v à thucrag t u y ê n b ổ rẳ n g th ự c
c b ẫ l tà i c ầ n cố a ô n g th i : «C hủ b ú i b ẫ i n h ư ^ c h ủ b ế p » ( A \T C , n g à y 3-4-1932) —
« m iế n g số n g , m ig n g c h ln s (P h ờ , G iò )
v y và v v
C flng bỏri s u ố t đ ờ i p h ả i g ia n n a n c t r ẫ n tb ỏ Iu h điVi» & n h i è a v ị t r i liền đ ạ o
h iề m y ể u c ủ a t r ậ n địa v ăn b ó a x a c á ch vớ i r á i (tám Ir u n g q u â n , h ậ u q u ân b ìnk
p h à m m ả í 6 * g yên ồn, T ả n Đà đã c ỏ hic n tu r n g ậm n g ù : ■ c T a n t íh ĩ m á ta c h ẳ n g
(Xem tiệp trưng I3y