DSpace at VNU: Biến đổi trong văn hóa nhà ở và vấn đề bảo tồn giá trị văn hóa nhà ở của người dao ở phía Bắc Việt Nam (...
Trang 1BIEN DOI T R O N G VÀN H Ó A N H À Ò
VA V À N D E B À O T Ò N GIÀ TRI V À N H Ó A N H À Ò
CÙA NGirÒI D A O Ò PHIA B À C VIÉT N A M
(Nghién cùu truóng ho-p nguòi Dao Ào Dai tình Ha Giang)
Phgm Minh Phùc'
1 Dàt vàn de
Tu cuòi thàp nién 80 dàu thàp nién 90 cùa thè ky XX dén nay, "phàt trién ben vfrng" (PTBV) da dàn Irò thành mot thuàt ngù quen thuòc ó Viét Nara Vè raàt hgc thual, dà co nhiéu còng trình nghién cùu thao tàc hoà khài niém PTBV nhu mot tièn
trinh dòi bòi dòng thói trén 3 tru cól: ben vùng klnh té, ben vùngxd hól va bin virng mól truàng Tuy nhién, trong bòi eành hién nay, nèu chi chù y dén mòi truòng sinh
thài, tàng trudng kinh té va phàt trién xà hdi Ibi ed lè vàn chua khai thàc bèi y nghTa quan trgng cùa khài niera "ben vùng" That vày, se hùu ich hon nùa néu chùng la chù y dén phàt trién ben vùng ve vàn hda, hoàc eàn phài hiéu phàt trién ben vùng xà hOi theo nghTa bao bara cà phàt trién ben vùng ve vàn hda, bdi vi cude song cùa chùng la khdng thè tòt hon néu thiéu radi nèn vàn hda tòt dep duge xày dyng trén nèn tàng truyén thdng cùa dàn toc va tièp thu tinh boa vàn hda nhàn Ioai
Viét Nam là radi qude già phong phù vè càe sàc thài vàn hda dja phuong, Ide ngudi Do ed radi qua trình edng cu làu dai va sy tàc ddng cùa tièn trình boi nhàp va cùa toàn hda, 54 tdc ngudi nude la khòng chi cu trù xen cài raà con giao luu, tiép bién vàn bòa vói nhau va giao luu quòc tè Co thè nói, bién dòi van bòa dang dién ra raanh me trong dai song càe toc nguòi hién nay Tuy nhién, vàn de dàng bàn ó day
là dang co sy khàp khiéng giùa cài cu va cài mói, vi thè eàn phài giài bài toàn bào tòn va tiép thu trong qua trình phàt trién De phàt trién ben vùng vàn bòa trén co so
kè Ihùa truyén thóng va tiép thu tinh boa vàn bòa nhàn Ioai, theo chùng lói khòng thè nghién curu sy bién dòi vàn bòa toc ngudi de hiéu duge càe quy luàt bién dòi vàn bòa, nhàm xàc djnh phuong huóng bào tòn, phàt huy Trong bài viét này, chùng tòi firn hiéu sy bién dòi vè nhà ó, bay vàn bòa nhà ó, mot thành tò, cùng vói trang phyc,
àn uòng là eàc thành tò co bàn nhàt tao nèn pham trù vàn bòa vài chat, tinh thàn cùa
* TS., Ban To ebùe - Càn bò, Vièn Khoa hoc xà hòi Viét Nam
Trang 2VIÉT NAM HOC - KY YÉU HQI THÀO QUỊC TÉ LÀN THÙ TU
bài ky cịng dịng nào, trong dị eị cịng dịng nguịi Dao Ào Dai tinh Ha Giang Trén
co so dị, chùng tịi buoc dàu dua ra raịl so khuyén nghj nhàra bào tịn nhùng già irj vàn bịa lién quan dén nhà ĩ cùa dịi tugng nghién cùu va càe toc ngudi trong bdi ềnh dal nude dang tièn hành bịi nhàp va phàt trién ben vìnig hién nay
2 Bién dĩi trong yen tị vàt chat va ky thuàt dung nhà
2.1 Bién dịi vè Ioai hình nhà
Nguịi Dao Ào Dai tinh Ha Giang hién nay sinh song trong 2 Ioai hình nhà d: nhà san ĩ càe huyén vùng nùi dal (Vj Xuyén, Bàc Me, Bàc Quang, Hồng Su Phì va Xin Man), va nhà dàt trình tuịng d ềc huyén trén cao nguyén dà Ddng Vàn (Quàn
Ba, Yèn Minh, Mèo Vac, Ddng Vàn) Tu thyc té này, ed mot càu hdi dal ra là Irudc kia nhdm Dao này d nhà dàt, nhà nùa san nùa dal hay nhà san? Phài ehàng dà ed radi sy bién ddi nào dd dàn dén hién tugng nhu ngày nay? Nhà dàn toc hgc Nguyén Khàc Tung cho ràng, nhà dàt radi là kiéu nhà xua nhàt cùa ngudi Dao, bdi già Ihiél nhà dàt radi ed chd nhày ráa khi làra lè cùng Bàn Vuong Cdn nhà nùa san nùa dal ehàng qua là ragt bién thè cùa nhà dal trong diéu kién canh tàc nuong rày Riéng Ioai nhà dàt trình tudng cùa bd phan ngudi Dao Ào Dai cu trù d vùng cao nguyén dà Ddng Vàn, dya vào hình dàng ben ngồi va két càu khung nhà, làe già lai néu già Ihiél: phài ehàng day là di ành cùa ngdi nhà sàn?^ Qua nhùng y kién cùa
Nguyén Khàc Tung ed thè cho phép suy luàn ràng: ban dàu cùng gidng nhu nidi so
nhdra Dao, nhdm Dao Ào Dai tình Ha Giang d Ioai nhà nén dal hay bién thè cùa nd
là dang nhà nùa san nùa dàt rdi radi chuyén sang d Ioai nhà san, bdi chinh tàc già
cùng cho ràng: "Nhà san phd bién d nhùng ngudi Dao dà xudng thàp sdng xen vĩi
ngudi Tày"''; cdn bd phan khàc Ibi lù nhà nùa san nùa dàt chuyén sang d Ioai nhà hồn tồn nén dàt
Tuy nhién, qua nghién cùu dién dà, chùng Idi khang djnh ràng, Irudc kia bd phan ngudi Dao Ào Dai d vùng cao nguyén dà Ddng Vàn tùng ĩ nhà nùa san nùa dàt, va radi chuyén sang d nhà dàt trình tirdng nhu radi sd tdc ngudi khàc trong vùng chua làu Theo nhiéu ngudi Dao Ào Dai d huyén Quàn Ba, càch day khồng
60 nàra hg vàn d trong nhùng ngdi nhà nùa san nùa dàt, rầi Igp ed gianh, vàch dan bang phén nùa De ed duge ngdi nhà dal trình tudng cao vdi bd khung kèo cdt nhu hién nay là do hg dà hgc tu ngudi Hoa Hién lai, ve hình Ihùe ngdi nhà cùa hg rat
1 Nguyén Khàc Tung (1996), "Nhà ĩ cùa ngudi Dao xua va nay", Tap ehi Dàn toc hgc, so 2,
tr 39
2 Pham Quang Hoan - Hùng Dình Quy (dịng chù bién) (1999), Vàn hĩa truyén thĩng nguịi
Dao ị Ha Giang, Nxb Vàn hĩa dàn toc, Ha Nĩi, tr 85
Trang 3BIÉN DÓI TRONG VÀN HÓA NHÀ Ò
immg ddng vdi ngdi nhà cùa ngudi Hoa d dja phuong Hon nùa, dàu fich ngdi nhà
ed nén nùa dal vàn cdn luu lai trén nhùng khu rùng tài sinh vón là khu vye cu Ini va
làm nuong rày Irudc kia Ò day, khdng ehi cdn hình bài cùa nhùng nèn nhà, raà vàn
cdn dàu vél cùa nhùng hd ù chàra raàu den là bang chùng chù nhàn cùa nd chinh là nguòi Dao Ào Dai
Cdn ddi vói bò phan nguòi Dao Ào Dai ó vùng nùi dal dang ó trong nhùng ngòi nhà san, hg cùng tùng eu trù trong nhùng ngòi nhà nùa san nùa dàt, vè sau do song gàn va tiép xùc thuòng xuyén vói vàn hóa Tày nén hg chuyén sang ó nhà san nhu hién nay Diéu này cùng rat phù hgp vói thóng tin raà hgc già nguòi Phàp
A.Bonifaey dà dàng trén Tap ehi Dòng Duang so Ihàng 2/1906, ràng ó Ihòi dièra
dò, nguòi Dao Chàra (lue Dao Ào Dai) ó Ioai nhà nùa san nùa dal' Dién dà ó
huyén Vj Xuyén, chùng tòi duge biél nguòi Dao Ào Dai noi day dà a nhà san lù
khà làu Tuy nhién, càch day trén 50 nàra, eò rat il nhùng ngòi nhà hoàn toàn còl gó,
raà thuòng ehi còl cài mai làm bang gó, con còl quàn làra bang tre lòe ngòc Còl cùa eàc ngòi nhà khi ày déu chòn sàu xuòng dal, chù khòng dal trén hòn ké bang dà hay bé-tòng nhu hién nay Khi dò nguòi la khòng san nén duói gara san, ehàn còl cùng khòng duge dal trén cùng raòl raàt bang nhu hién nay, raà tùy thuòc vào dja hình, dja mao nguòi la cài ehàn còl ngàn, dai sao cho vùa vàn; tham ehi, hg con ké trirc fiép mot dàu xà ngang lén nhùng hòn dà phia la-luy duong Ihay vi phài dùng eòt Rò ràng, day là raòl dang nhà san, nhung rat gàn gùi vói Ioai nhà nùa san nùa dal, va rat eò thè là buóe trung chuyén lù Ioai nhà nùa san nùa dal sang dang nhà san cao rào nhu hién nay Dién dà ó thòn 5 Nàra Ai, xà Nam San, huyén Hoàng Su Phì, chùng tòi cùng duge biél, càch day 50 nàra trong làng vàn eò 3 hg ó Ioai nhà nùa san nùa dàt Còt nhà khi dò làm bang gó trón, duòng kinh ehi khoàng 10
-15ein
Qua càe cu liéu trén cho thày, dà eò mot qua trình bién dòi lù Ioai nhà nùa san nùa dàt sang Ioai nhà dàt trình tuòng hay nhà san ó nhóm Dao Ào Dai nhu hién nay Tuy nhién, khòng dùng lai ó dò, trong bòi eành bòi nhàp hién nay, nhà san cùa nguòi Dao Ào Dai cùng dang bién dòi theo xu huóng su dung cà tàng Irei trén nén dàt de ò va cài giù càe dò dùng eò già tri nhu xe mày, mày xay xàt, nòng
cu bàngraày
2.2 Bién dòi trongyèu tò vgt chat tao nèn ngòi nhà
Truóc day, vài liéu làra nhà cùa nguòi Dao Ào Dai là vài liéu ty nhién, chù yèu kliai thàc tu nhùng eành rùng Càe Ioai vai liéu này ngày nay vàn giù ragt vj tri
1 Dàn theo: Nguyén Vàn Huyén (2003), Gópphàn nghién cini vdn hóa Viét Nam (Tap 1), Nxb
Khoa hgc xà bòi Ha Nói, tr 274
Trang 4VIĨT NAM HOC - KY YĨU HÒI THẰ QUÒC TĨ LĂN THÙ^ TU
quan trgng, nhung dă va dang eò nhùng biĩn dòi xăy ra khi nguòi dăn dang eò xu
huóng su dung raòl so Ioai văi liĩu còng nghiĩp Ihay thỉ
Nĩu nhu eăc Ioai văi liĩu Igp truóc kia lă eò gianh hay lă cg Ibi khoăng hai
chue năra tra lai day, nhiĩu giă dình dă Ihay bang ngòi ăm duong, ngòi raòc, lăm
Igp phibrò-xi măng, ngòi bĩ-tòng Sy Ihay dòi năy dă dăn dĩn viĩc Ihay dòi văi
liĩu lăm khung măi Truóc kia, nhă Igp bang eò gianh hay lă cg, dòn lay, rui, me
dĩu lăm bang tre, vău thì nay chuyĩn sang su dung gó thanh Ihay thỉ Do dò, gó căng quan trgng va viĩc eua xỉ gó dă Irò thănh thói quen dói vói hg khi eò y djnh lăra nhă raói
Co thỉ nói, ngudi Dao Ăo Dai khă eòi ino, linh boat vói vide Ihay dòi nguòn văi liĩu nĩu thăy nò phù hcrp vói ky thuăt dyng nhă cùng nhu liĩn Igi va dăp ùng duge nhu cău su dyng cùa con nguòi Ban dău lă Ihay thỉ văi liĩu Igp măi, căng vỉ sau căe Ioai văi liĩu mói duge su dung nhiĩu hon de lăm eăc bò phan khăc cùa ngòi nhă nhu: xăy cău Ihang lĩn nhă, lăra lăng kĩ còl, lăra văi liĩu lai gara san va nĩn nhă dal Chinh sy thay dòi mot so nguyĩn văi liĩu dă mang lai nhùng y nghTa lich eye nhu: tăng dò ben chăc, sach se cho ngòi nhă, rùt ngăn qua trình thyc hiĩn căe khău
ky thuăt, lăm tăng diĩn lich su dyng cho ngòi nhă Va eò diĩu khòng thỉ phù nhăn
lă, viĩc thay văch va san giăt tre bang căe tara gó văn, eò tăc dung rat tòt trong viĩc ngăn gió, chòng lanh, dăm băo sue klióe cho ngudi sinh song trong nhă khi mùa ddng giă rei lai vùng cao nhu Ha Giang
Vỉ chù thỉ dyng nhă, tuy hiĩn nay văn lă thg Dao Ăo Dai, khdng phăi ngudi Viĩt duói xudi lĩn dyng nhă thuĩ nhu d radi sd tdc ngudi khăc; nhung nĩu nhu tnróc kia, giă chù chi thuĩ va Iră còng cho ragt thg că theo kiĩu vùa nuòi cara an, vùa Iră tiỉn dya văo so lo due, con nhăn lyc dyng nhă, Igp măi dỉu lă dăn lăng dĩn giùp, thì hiĩn nay xuăt hiĩn nhùng hiĩp thg dyng nhă theo kiĩu băn chuyĩn nghiĩp vói so lugng khoăng 3 - 5 nguòi Nghỉ chinh cùa hg văn lă lăm nòng, nhung dĩn
"raùa dyng nhă", khi co khăch, hg lai tap hgp nhau de nhăn khoăn eăc phăn viĩc liĩn quan dĩn lăra mòc va trình tuòng Sd dT ed hiĩn tugng năy lă vi nhùng năra găn day, ngudi Dao Ăo Dai khdng chi chuyĩn canh tròng lùa ma con tròng che, thăo qua, eăy ăn qua, ehan nuòi giă sue, giă cara de băn; hg khòng eó nhiỉu Ihòi gian nòng nhăn nhu truóc kia de Iră còng lăm nhă cho nhau Vi văy, nhiỉu giă dình khoăn ggn cho top thg phăn mòc lù dănh myc, due raòng, băo , sau dò chi eăn nhd
bă con hg bang va anh era trong lăng dĩn hd trg radi buoi de hoăn thiĩn Rò răng, nhùng biĩn dòi năy eó tăc dòng cùa co che Ihj truòng da phăt triĩn khă său ròng ó vùng nguòi Dao Ăo Dai
Trang 5BIÉN DÓI TRONG VÀN HÓA NHÀ Ò
BÒ còng cu dùng de khai thàc nguyén liéu va dyng nhà cùa nguòi Dao Ào Dai truóc day là eàc còng cu da nàng nhu rìu, dao, bua chat gó Tuy nhién, trong qua trình giao luu vàn bòa, hg dà hgc hòi lù càe lòe nguòi làng giéng nhu Tày, Hoa, Viét khòng chi càe còng ey nghè mòc ma cà ky thuàt dyng nhà Vài nàin gàn day,
hg con mua cà eua raày, bào raày de day nhanh hon lién dò xé gó Tal nhién, trong Ihòi dièra hién lai, bò còng cu làm nhà truyén thóng cùa hg vàn tòn lai nhung chi duge su dung bò trg cho bò còng cu raói dang ngày càng phàt huy duge tàc dung va ehiéra uu thè hon
2.3 Bién dòi trong két càu ky thuàt
Hién nay, bò khung nhà cùa nguòi Dao Ào Dai ó cao nguyén Dòng Vàn vè co bàn vàn dya trén dang vi kèo 3 còl hay 4 còl, eó thèm 1 còl trón; hoàc vàn dya vào Ioai vi kèo 4 còl, trón còt giùa Lién két giùa xà vói càe còl vùa dya vào kiéu raòng
thài vùa dya vào raòng tran (xem bàn ve 1)
Bàn vè 1: Két càu vi kèo nhà òng Ly Dai Minh, thòn Trùc Son,
xà Quàn Ba, huyén Quàn Ba
0 1m 2m
Tuy nhién, day khòng phài là nhùng kiéu vi kèo eò truyén, bòi khi con ó Ioai nhà nùa san nùa dal hoàc dà ó nhà dàt nhung vàn raang tinh chat tara bg thì vi kèo nhà cùa nguòi Dao Ào Dai lue ày là Ioai vi kèo ehi ed 2 còl de nguyén eày eó
ngoàra ty nhién trén dàu de dà qua giang bang gó trón nguyén eày gàe lén, giùa qua
giang eó raòl tru trón raà trén dàu cól eó ngoàra dò lày chóra kèo; con 2 thanh kèo cùng bang gó trón duge dèo nhgn dàu dàm vào thàn qua giang De chóra kèo cara chàc vào qua giang cùng nhu try trón, nguòi la con dùng day rùng néo chóra kèo
Trang 6VIĨT NAM HOC - KY YĨU HÒI THẰ QUÒC TĨ LĂN THÙ TU
vói qua giang Tăn du cùa Ioai vi kỉo năy hiĩn văn con thăy ó kĩt cău khung mot so lăn nuong cùa nguòi Dao Ăo Dai, nò ehi khăc kiĩu vi kỉo xua kia ó ehò, vi kỉo ó lăn nuong ngăy nay da khòng con 2 còl gó raă thay văo dò lă tudng trình bang dal
nĩn luong ddi ben va chăc ehăn hon (xem băn ve 2)
Băn vỉ 2: Vi kỉo lăn nuong nhă òng Ly To' Quăy,
thón Lùng Mudi, xă Quyĩt Tiĩn, huyĩn Quăn Ba
0 1m 2m
Nghiĩn cùu d eăc huyĩn thuòc vùng nùi dal, noi nguòi Dao Ăo Dai ò nhă san cùng thăy co sy thay dòi ve kĩt cău vi kỉo va căch thùc liĩn kĩt căe cău kiĩn Inng
bò khung nhă Do rùng ngăy căng khan hiĩm gò, khó lya chgn duge nhùng că} gó tòt, Ihang va dai de che biĩn thănh căe thanh xă xicn dai tu dău nhă dĩn cuòi nhă nhu Irude kia, lù khoăng chue nam Irò lai day, ngudi Dao Ăo Dai da tao ra loti vi kỉo radi ed kĩt cău dya trĩn co sd căe Ioai vi kỉo cu kĩt hgp vdi kiĩu vi kỉo quan săi thăy d ngudi Viĩt va ngudi Tăy lăng giĩng, trong dd dùng rat nhiỉu xă doan thay thỉ, kĩ că kĩt ndi dudi dang che khuăl chd ndi bdi Id xuyĩn qua col
Diĩn hình cho Ioai vi kỉo indi lă vi kỉo nhă dng Ly Văn Kiĩn - radi lr3ng nhùng thg lăm nhă băn chuyĩn nghiĩp ó thòn Tham Vỉ, xă Cao BÒ, huyỉi; Vi
Xuyĩn {xem băn ve 3) Kiĩu vi kỉo mói duge òng Kiĩn ăp dung de dyng nhiỉu r gói
nhă cùa ngudi Dao Ăo Dai trong xă Cao Bd va hiĩn nay duge xem nhu mot "ìTidC mdi dang Ihjnh hănh noi day Day cùng lă Ioai vi kỉo 4 cdt, nhung ed thỉm căe còt Irdn hiĩn, duge ăp dyng de lăm nhùng ngdi nhă san Igp ngdi xi măng hay ngdi bỉ-tdng, phăi chju lyc de cùa măi Idn hon nhùng ngdi nhă Igp phibrd-xi măng hay Igp
lă cg truyĩn thdng Nhu văy, sy ddi mdi radi sd yỉu td ky thuăt cùa ngdi nhă cùa
Trang 7BIEN DOI TRONG VÀN HÓA NHÀ Ò
ngudi Dao Ào Dai ed sy ddng gdp dàng ké cùa nhùng ngudi thg dyng nhà Chinh
hg là nhùng ngudi chù y quan sài va tiép thu cài radi lién quan dén càu trùc nhà trong qua trình giao luu vàn hda
Bàn vè3: Vi kèo nhà òng Ly Vàn Kién, thòn Tham Vè,
xà Cao Bó, huyén Vi Xuyèn
^ -ft;
jf>''
e-' •
" •
" ^ j
1m 2m
Ddi vdi Ioai két càu vi kèo mói, nguòi la thuòng bò di còl trón chòng nòe thành cài "già chiéng" nhu vàn thày ó kiéu vi kèo cùa nguòi Tày làng giéng hay nguòi Viét Ngoài hai try trón ó giùa hai còl cài nhu eàc kiéu vi kèo truóc day, kiéu
vi kèo mai này con thém tru ó giùa còt cài va còt quàn Dac biet, co hai Ioai còl hién trón khàe nhau vè chiéu cao: mot Ioai cao lù san nhà dén kèo, Ioai thù hai ehi càch kèo khoàng 1/3 chiéu cao tu san nhà dén kèo Néu so sành vói hình 87 ma
Nguyén Khàe Tyng vè kiéu vi kèo 7 còl cùa ngudi Tày, Nùng, trong cuòn Nhà à eó
truyén càe dàn toc Viét Nam, tap l' thì chùng Idi thày, vi kèo nhà dng Ly Vàn Kién
ehi khàc biél a chd: dà bd bdi cdt giùa, 2 cdt hién Irdn, chù khdng phài col dai nhu
còl hién nhà cùa ngudi Tày, Nùng Bdi vày, Ioai két càu vi kèo phd bién hién nay thudng eó nhiéu xà nói: nói lù còl cài ra còl quàn, lù eòi quàn ra còt hién trón Day
là càch thich ùng mói cùa nguòi Dao Ào Dai nhàra khàe phue vói raói truòng ly nhién dà thay dòi Cùng vi vày, nguòi Dao Ào Dai hién nay dà su dung kiéu raòng that mang cà tiép thu va hgc bòi lù toc ngudi khàc de ed thè lién két càe càu kién cùa bd khung nhà vdi nhau radi càch chàc ehàn
Nhùng bién ddi dàng ké khàe ve ky thuàt hay càu trùc trong ngdi nhà cùa ngudi Dao Ào Dai, rò net hon cà là d két càu khung mài Vdi nhùng ngdi nhà Igp
1 Nguyén Khàc Tung (1994), Nhà ò co truyén eàc dàn toc Viét Nam (Tgp 1), Hòi Khoa hoc
Ljch su Viét Nam xuàt bàn, Ha Nói, tr 159
Trang 8VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÒI THÀO QUÒC TÉ LÀN THÙ" TU
bang phibrd-xi màng, ngudi la bd bàn rui, me, ehi cdn giù lai ddn lay Cdn nhùng ngdi nhà Igp bang ngdi màng ara duong thì khdng càn Ihiél giù lai càe thanh ine nùa Nhà Igp bang ngdi rade, ddn lay, rui, me vàn Idn tai, vài liéu bang tre dà duge thay bdi càe thanh gd xé, do dd lién két giùa rui va me khdng phài bang càch bude lai nhu Irudc kia ma dà duge thay bang viéc ddng dinh sài hay bude day thép cho chàc ehàn hon
Két càu san nhà truyén thdng Irudc kia, Idp dudi làm bang eày vàu, Idp trén duge rài vudng gdc vdi Idp dudi bang giàt tre "/aw v/en" bd banh dàp giàp, lién két vdi nhau bang lai bude Hién nay, két càu san cùa da sd eàc ngdi nhà déu bang gd thanh két hgp vdi vàn gd va ddng dinh Xua kia, giùa san eàc ngdi nhà thudng ed
radi thanh gd dai ggi là ''pùng sang", chay dgc sài mép 2 bép; hién nay do san cùa nhiéu nhà duge rài bang vàn dai nén ''pùng sang" cùng duge bò di Thyc ra, trong két càu san nhà kiéu truóc day, ''pùng sàng" khòng eó tàc dung trg lyc hay lién kcl
de san chàc hon, raà nò chi eó chùc nàng phàn djnh raàt san theo chiéu dgc thành 2
phàn: "trén" va "duói" Tuy vày, tap quàn phàn djnh mal bang sinh hoal thành 2 phàn "trén" va "duói" vàn tòn tai va làra co so de ùng xù vói khàch va càe thành vièn trong già dình ùng xù vói nhau
2.4 Bién dòi trong quy càch dung nhà
Do vài liéu, ky thuàt, càu trùc nhà ó cùa nguòi Dao Ào Dai co sy thay dói, dà dàn tòi nhùng bién dòi trong quy càch làm va dyng nhà Thyc té cho thày, càch thùc do ludng truyén thdng cùa ngudi Dao Ào Dai dang mài dàn vai Irò khòng ehi trong dòi song, sinh boat bang ngày, ma cà trong viéc che bién eàc càu kién cùa bó khung nhà va qua trình dyng nhà d ndi riéng He thdng do ludng su dung eàc kich thuóc trén thàn thè con ngudi nhu: sài lay, eành lay, gang lay Irude kia hàu nhu khdng duge dùng Hién nay, de do dac tùng bd phan cùa ngdi nhà thì vai Irò cùa thude Tày dà ehiéra vj tri tuyél ddi vdi nhùng uu dièra vugt trói ve dò chinh xàc
va Ihuàn lién so vói he thóng do luòng truyén thóng Hién nay, de thuan tién cho viéc di lai, nhàt là nhùng nhà eó xe mày, xu huóng bò tri càe ngòi nhà dgc theo nhùng con duòng true trong làng hoàc ven càe con duòng lién thòn, lién xà dang dàn ehiéra uu thè Nhùng yéu lo truyén thóng truóc kia nhu ngòi nhà ó gàn ruóng tién dàn nude bang màng vàu/lre vè dén làn nhà, tién dudng di rùng, di nuong nay khdng cdn duge coi trgng nùa Mac dù vày, nguyén tàc lànrnhà lya lung vào nùi, nhìn ra thung lùng vdi nhùng dàe dièra dja raao, dja hình xung quanh ngòi nhà phù hgp vói phong Ihùy co truyén vàn duge nguòi Dao Ào Dai coi trgng, bài
ké là nhà san hay nhà dat
Trang 9BIÉN DĨI TRONG VÀN HĨA NHÀ Ĩ
Tiép dén là quy trình dyng nhà cùng dà va dang bién dịi Truĩc day, do su dung ky thuàt chịn cịl va lién két bang ngồra cùng vĩi lai buĩe, ké cà su dimg ky thuàt cịl ké, raịng luịn Ibi cịng viéc thuịng duge tién hành làn lugl lù dyng cịl lĩi dal dàm, xà, qua giang, kèo, dal dịn nịe, tao bị khung mài, làra hồn chinh mal san, rịi inai Igp mài va làra vàch Hién nay, he thĩng raịng luịn két hgp vĩi raịng that dà tao duge dị lién két chat che giùa càe bị phàn trén tùng vi kèo nén viéc
dyng nhà dà eĩ sy thay dịi Cu thè, dịi vĩi nhà san, cịng doan làm ngịi nhà mĩi
duge bai dàu lù san nén, làp ràp va dyng lùng vi kèo rịi làp dal nhùng thanh xà dgc lién két giùa càe vi kèo, hồc dyng tùng vi cịl rịi làp ràp càe xà va kèo sau Sau khi hồn chinh viéc lién két ềc vi kèo mĩi tién hành viéc dal hồnh, dịng rui, me rịi Igp mài, trai vàn san Cuịi cùng là hồn thién vàch va eĩ thè lai thém gara san de làng dién lich sinh boat Riéng Ioai nhà dal trình luịng, cịng viéc cùng bài dàu lù viéc san nén rịi trình tuịng cao khồng 2 rắt thì dùng lai de dyng vi cịl (chua eĩ kèo) va lién két càe vi cịl bang càe xà dgc rịi tiép tue trình tudng, sau dd radi làp kèo, xà gd, càu phong, li-td, Igp rầi Cdng viéc eudi cùng là làm san gàe va lai nén Thdi gian dyng ragt ngdi nhà radi hién nay do dd da nhanh chĩng hon nhiéu so vdi Irudc day
3 Bien dĩi trong yen to xà hgi, phong tue tap quàn lién quan dén ngịi nhà
3.1 Bién dịi trong mgt bang sinh hogt
Thdi gian gàn day, rầt bang sinh boat trong càe ngdi nhà cùa ngudi Dao Ào Dai da ed nhùng bién ddi phù hgp vdi cude sdng mdi, nhàt là nhùng quan niém va nhàn thùc tiép thu tu viéc giao luu, tiép xùc vàn hda vdi ềc tdc ngudi khàc Tuy nhién, cùng tùy tùng noi, rác do va xu thè bién ddi ed khàe nhau, thàra chi ed cà sy khàc biél ve bién ddi ị ngay nhùng ngịi nhà trong cùng mot làng
Truĩc kia, nhà cùa nguịi Dao Ào Dai trén cao nguyén Dịng Vàn déu eĩ bép trong nhà Ngày nay, nhiéu già dình vàn giù lai bép trong nhà de suoi àm vào ráa dịng, nhung de han che byi bara va mị hịng trong nhà chinh, hg thuịng dành bàn mot gian làm nhà bép ben canh nhà chinh Dién hình cho thay dịi này là nhà ịng Ly
Dai Minh ĩ thịn Trùc San, xà Quàn Ba (xem bàn ve 4) Ngịi nhà này duge dyng
vào nàm 1993, hién nay eĩ 5 nguịi chia sé chung khịng gian song trong nhà, tuy nhién, chi eĩ vg chịng con trai, con dàu va dùa chàu nhị ngù ĩ tàng trét, con vg chịng ịng Minh ngù trén san gàe thuịc phàn hién phia truĩc cùa ngịi nhà
Trang 10VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÒI THÀO QUÒC TÉ LÀN THlT TU
Bàn vè4: Màt bang sinh boat nhà óng Ly Dai Minh,
thòn Trùc Son, xà Quàn Ba, huyén Quàn Ba
"3
I
6 «
é^^i
o^
10"
.V 11
D D D D
7
16 i
' • ^ " ' v " - ' - '
^;'?:-^
12
li
14D
X
18
1 ^ ^
-ja_
21
1m 2m
C/TM ^ / I I C A :
1 Bàn thó
4 Phòng ngù vg chong
con trai, con dàu va dùa chàu
7 Cùa chinh
10 Càu Ihang lén san gàe
13 Tu dùng
16 Cùa hàu gian bép
19 Bép nau àn
2 Bò bàn ghè uòng nuóc 3 Tu 2 buòng
5 Cùa so
8 Xe mày
11 Cùa so
14 Mày khàu
17 Bép lo
20 Cùa bép
6 Cùa hàu
9 Quat hòni
12 Buóng dinig càin, gao, rugu
15 Cùa so
18 Chanbàt
21 Noi de coi xay
Ò dièra nghién cùu xà Cao Bò, huyén Vj Xuyén, lình hình bién dòi vè càch tò chùc, bò tri mài bang sinh boat trong ngòi nhà san duge dién ra phùe tap han Vói
nhùng ngòi nhà dyng tu nhùng nàra 90 thè ky XX trd vè Irudc, trong nhà vkn giù duge thanh pùng sàng va 2 bép d gian thù hai tinh lù gian giùa Ird ra de su dung
vào mùa ddng già rét Cdn khi mùa he dén, eàc boat ddng sàin bua hàng ngày trong phara vi già dình déu chuyén hàn ra radi nhà bép duge dyng thém d ben canh nhà chinh Trong trudng hgp này, nhà bép ed thè là nhà san hoàc nhà Irei néu d dia hình cao rào, khdng bj ành hudng bdi nude sudi hay nude raua Tuy nhién, vdi nhùng ngdi nhà san duge dyng gàn day, ngudi Dao Ào Dai vàn giù lai I bép kièng làm bép khàch trong nhà chinh, chi tàch bép sàm bua àn hàng ngày ra khdi nhà d Ly do nhiéu già dình vàn giù 1 bép trong nhà bdi hg khdng ehi càn ed bép khàch va sudi lùa vào mùa ddng, raà cdn bdi theo làp quàn truyén thóng eàn ed bép làm noi tién