Tuần 29. Hồn Trương Ba, da hàng thịt

- Ông chỉ thực sự được biết đến từ những năm 80 – khi ông chuyển hẳn sang lĩnh vực sân khấu với nhiều vở kịch nổi tiếng và gây được những tiếng vang lớn trong Sống mãi tuổi 17-vở kịch

TÁC PHẨM :

HỒN TRƯƠNG BA , DA

HÀNG THỊT

- Lưu Quang Vũ (1948- 1988), sinh tại Phú Thọ, quê gốc ở Đà Nẵng

-Sinh ra trong gia đình trí thức , cha là nhà

viết kịch Lưu Quang Thuận và bà Vũ Thị

-Tuổi thơ Lưu Quang Vũ gắn liền với vùng Phú

Thọ, đến năm 1954,ông về sống và học ở Hà Nội

phục vụ trong quân chủng Phòng không - Không quân

-1970 – 1978 :ông xuất ngũ,làm nhiều nghề để

mưu sinh

-1978-1988:làm biên tập viên Tạp chí Sân Khấu và bắt đầu sáng tác kịch nói với vở kịch đầu tay Sống mãi tuổi 17viết lại theo kịch bản của Vũ Duy Kỳ

Phút đưa nhau ta chỉ nắm tay mình

Điều chưa nói thì bàn tay đã nói

Mình đi rồi hơi ấm còn ở lại

Còn bồi hồi trong những ngón tay ta

Như hai dòng sông gặp gỡ đổi phù sa

Nhập luồng nước, hoà nhau màu sắc

Trao cảm thương, hai bàn tay nắm chặt

Nghe máu mẹ cha chuyển giữa mỗi tay mình

( Hơi ấm bàn tay - Tập thơ "Hương cây" in năm 1968 )

- Bắt đầu sáng tác vào khoảng giữa những

năm 60 TK XX ở thể loại thơ :

Thơ Lưu Quang Vũ không chỉ bay bổng, tài

hoa mà còn giàu cảm xúc, trăn trở, khát

khao Rất nhiều bài thơ của ông được bạn

đọc yêu thích như: Và anh tồn tại , Tiếng

Việt , Vườn trong phố , Bầy ong trong đêm

sâu Ông còn là tác giả của nhiều truyện

ngắn mang đậm phong cách riêng

Tiếng mẹ gọi trong hoàng hôn khói sẫm

Cánh đồng xa cò trắng rủ nhau về

Có con nghé trên lưng bùn ướt đẫm

Nghe xạc xào gió thổi giữa cau tre

Tiếng kéo gỗ nhọc nhằn trên bãi nắng

Tiếng gọi đò sông vắng bến lau khuya

Tiếng lụa xé đau lòng thoi sợi trắng

Tiếng dập dồn nước lũ xoáy chân đê

Tiếng cha dặn khi vun cành nhóm lửa

Khi hun thuyền, gieo mạ, lúc đưa nôi

Tiếng mưa dội ào ào trên mái cọ

Nón ai xa thăm thẳm ở bên trời

( Tiếng Việt - Mây trắng của đời tôi năm 1989 )

- Ông chỉ thực sự được biết đến từ những năm 80 – khi ông chuyển hẳn sang lĩnh

vực sân khấu với nhiều vở kịch nổi tiếng

và gây được những tiếng vang lớn trong

Sống mãi tuổi 17-vở kịch đầu tiên của Lưu Quang

Vũ được dàn dựng tại Nhà hát Tuổi trẻ Hoa Phượng trong vai nàng Xi-ta phần cuối vai vua Ra-ma và Xi-ta Hoàng Nhất và Trúc Ly

ảnh trong đoạn vua Ra-ma thuyết phục Xi-ta về kinh thành để nối lại tình xưa

Cái chết oan nghiệt

của nàng Xi-ta

Vở “Lời thề thứ 9” trên sàn tập Nhà hát Tuổi Trẻ

Tờ gấp vở kịch "Tôi và chúng ta" tham gia hội diễn nghệ thuật sân khấu toàn quốc năm 1985

Trương Ba - Minh Trí và tiên cờ Đế Thích - Thành

Lộc

 Lưu Quang Vũ không chỉ trở thành

hiện tượng đặc biệt của sâu kịch những năm 80 của thế kỉ XX mà còn được coi là một trong những nhà soạn kịch tài năng nhất của văn học nghệ thuật Việt Nam hiện đại

- Giữa lúc tài năng đang vào độ chín, 29/8/1988 Lưu Quang

Vũ qua đời trong một tai nạn ô tô trên quốc

lộ số 5 tại Hải Dương , cùng với người bạn

đời là nhà thơ Xuân Quỳnh và con trai Lưu Quỳnh Thơ

 Lưu Quang

Vũ đã được Nhà nước tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học

và nghệ thuạt năm 2000

các sân khấu trong và ngoài nước

- Vở kịch đã đạt huy chương vàng tại Hội diễn sân khấu toàn quốc năm 1990

-Là vở kịch nói đầu tiên mang

ra nước ngoài công diễn ở nhiều nước : Anh,Mĩ,Nga,Ca

Na Đa…và đã được dựng thành phim

- Trên thế giới mô típ truyện như trên

cũng đã có ở nhiều nước như Nga, Nhật Bản,Trung Quốc…

Bìa cuốn tiểu thuyết Tsubakiyama Kacho

no Nanokakan của nhà văn Jiro Asada

Tsubakiyama là một viên chức bình

thường ở độ tuổi trung niên  đột ngột

qua đời  gia đình người thân bối rối vì còn rất nhiều việc dang dở ông đang ấp ủ cần thực hiện cùng họ Và rồi như một sự chiếu cố với người đàn ông trung niên

này, chúa trời đã cho phép ông trở lại trần gian trong vài ngày để giải quyết mọi

chuyện… nhưng trong hình dạng một cô gái trẻ trung xinh đẹp

Trong năm 2006, cuốn tiểu thuyết đã

từng được dựng thành phim điện ảnh

 sau khi ra mắt trong tháng 11 năm

2006, bộ phim đã gặt hái được rất

nhiều thành công nhờ kịch bản phim

mới lạ  Trong năm 2009, cuốn tiểu

thuyết này sẽ tiếp tục được dựng thành

một phiên bản phim truyền hình đặc

biệt

a)Thể loại: kịch

- Nội dung : Phản ánh cuộc sống bằng việc khám phá, phát hiện những mâu thuẫn, xung đột trong đời sống , rồi biểu hiện qua hành động, ngôn ngữ của các vai diễn,

trong các cảnh, các lớp tiêu biểu

Lưu Quang Vũ đã từng phát biểu :

“ Trong quan niệm của tôi, thơ và kịch rất gần nhau Đó là hai thể loại lớn của văn

học , là cuộc sống và thế giới tinh thần của con người được biểu hiện ở dạng tinh

gián tiếp bộc lộ quan điểm của nhà văn.

- Không gian, thời gian : bị hạn chế nên kịch phải chia hồi,cảnh,lớp

- Quá trình vận động : gồm 4 giai đoạn

Thắt nút  Phát triển  Cao trào  Mở nút

Động lực xui giục tôi viết kịch cũng là những động lực khiến tôi làm thơ, đó là khát vọng muốn được bày tỏ , muốn được thể hiện tâm hồn mình và thế giới xung quanh , muốn

được tham dự vào dòng chảy mãnh liệt của đời sống , được trao gửi và dâng hiến ”

(Xuân Quỳnh – Lưu Quang Vũ, tình yêu và

sự nghiệp, NXB Hội nhà văn, 1994)

sản xuất , phát huy mọi tiềm

năng sáng tạo của nhân dân

trong đó có người cầm bút.Số

phận cá nhân, con người cá

nhân, vấn đề tiêu cực cần được

khám phá.

 Cái mới bắt đầu manh nha, cái

cũ vẫn còn tồn tại trong mọi lĩnh

vực kể cả văn học nghệ thuật

- Vở kịch mượn cốt truyện dân

gian cùng tên gồm có 7 cảnh

c Mục đích: Phê phán biểu hiện tiêu cực của lối sống lúc bấy giờ :

- Chạy theo những ham muốn tầm thường về vật chất chỉ muốn hưởng thụ để trở nên phàm phu, thô thiển

- Cuộc sống ít chú tâm tới đời sống vật chất , không phấn đấu cho hạnh phúc vẹn toàn

- Tình trạng con người sống giả không thực

với bản thân mình

 Cuộc sống con người chỉ thực sự hạnh

phúc, chỉ có gía trị khi được sống đúng mình, được sống tự nhiên trong một thể thống nhất

d Đoạn trích: Từ cảnh VII và đoạn kết của

vở kịch Đúng vào lúc xung đột trung tâm

của vở kịch lên đến đỉnh điểm

Trương Ba bắt đầu thay đổi tâm tính khiến mọi người trong gia đình, bạn bè, xa lánh chán ghét, bản thân vô cùng đau khổ.

Quyết định giải thoát chấp nhận cái chết, hồn Trương Ba nhập vào màu xanh cây cỏ.

Do Nam Tào cẩu thả

ở lại với vợ hàng thịt

Lý trưởng sách nhiễu

Trương Ba phải ở nhà hàng thịt đến đêm mới được

về nhà

Xác hàng thịt đòi về nhà Trương Ba Mọi người ngỡ ngàng song đành phải chấp nhận

Nam Tào sửa sai bằng

cách cho hồn Trương Ba

nhập vào xác hàng thịt

để sống lại

Ba

Trú nhờ thể các dung tục của hàng thịt

Nhân hậu, trong sạch, ngay thẳng

Thú vui tao nhã, trí tuệ, chơi cờ với nước đi khoáng hoạt

Thô lỗ, phũ phàng

Uống rượu nhiều, ham bán thịt, không mặn mà với chơi cờ

Trương Ba ý thức được điều đó nhưng không thể giải quyết



hồn Trương

Ba và người thân

Màn đối thoại giữa

hồn Trương

Ba và Đế Thích

Màn kết



Ý nghĩa nhan đề vở kịch Hồn Trương Ba, da

hàng thịt của Lưu Quang Vũ

* Màn đối thoại giữa hồn Trương

Ba và xác hàng thịt

Phương diện Hồn Trương Ba Xác hàng thịt Mục đích

Khẳng định linh hồn vẫn có đời sống riêng : nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn.

Khẳng định sự âm u, đui

mù của thể xác có sức mạnh ghê gớm, có khả năng điều khiển, làm át đi linh hồn cao khiết, dồn hồn Tr.Ba vào thế đuối lí, phải thỏa hiệp, quy phục.

Ôm đầu, đứng vụt dậy, nhìn chân tay, thân thể, bịt tai lại 

Uất ức, tức giận, bất lực.

Lắc đầu  Tỏ vẻ thương hại.

Mày – ta  Khinh bỉ, xem thường.

Ông – tôi  Ngang hàng, thách thức.

Giận dữ, khinh bỉ, mắng

mỏ, ngậm ngùi, thấm thía, tuyệt vọng.

Khi ngạo nghễ thách thức, khi buồn rầu thì thầm ranh mãnh, an ủi.

Bị động, kháng cự yếu ớt, đuối lí  thua cuộc, chấp nhận trở lại xác hàng thịt.

Đặt nhiều câu hỏi phản biện  thắng thế, buộc được hồn T.Ba quy phục.

- “ Mày không có tiếng nói,mà chỉ là xác thịt âm

u đui mù …Mày chỉ là cái vỏ bề ngoài,không có

ý nghĩa gì hết,không có tư tưởng,không có

-Đó là cảm giác “ xao xuyến ” trước những

món ăn: “ tiết canh,cổ hủ ,khấu đuôi… ”

- Đó là cái lần ông tát thằng con “ toé máu mồm máu mũi ”

- Trong khi rất muốn tách ra khỏi thân xác kềnh càng, thô lỗ của anh hàng thịt thì xác lại cứ muốn tồn tại mãi tình trạng này

 Với sự giễu cợt của xác, hồn càng đau khổ và bế tắc.

Nhận xét

-Hồn cao khiết nhưng

 Ý nghĩa

Là ẩn dụ về cuộc đấu tranh giữa tâm hồn và thể xác trong một con người.Thể xác của con người có tiếng nói riêng của nó, đó là tiếng nói của bản năng và có tác dụng mạnh vào tâm hồn

 Linh hồn phải luôn luôn đấu tranh để vượt lên những đòi hỏi không chính đáng của thể xác

Hồi chuông cảnh báo : khi con người sống chung với

dung tục, sẽ bị dung tục lấn át, thắng thế, ngự trị, tàn phá những gì tốt đẹp, cao quý trong con người

 Đấu tranh

* Màn đối thoại giữa hồn Trương Ba và

người thân :

MQH Phản ứng N.nhân Tâm trạng N.nhân Vợ

bỏ đi, định nhường chồng cho cô hàng thịt

Nhận thấy sự thay đổi của chồng và đau khổ trước cảnh chồng chung

Ông bây giờ còn biết đến ai nữa ! đi biệt… để ông được thảnh thơi…với cô hàng thịt…

Ông đâu còn là ông nữa ?

Thông cảm

và xót thương

Thấu hiểu nhưng đau lòng nhận thấy bố ngày một khác

Con sợ lắm, bởi con cảm thấy, đau đớn thấy…mỗi ngày thầy một đổi khác dần, mất mát dần, tất cả cứ như lệch lạc, nhòa mờ dần đi, đến

nỗi có lúc chính con cũng không nhận

dung tục

Ông nội tôi chết rồi Nếu ông nội tôi hiện

về được, hồn ông nội tôi sẽ bóp cổ ông lúc ông chiết cây cam, bàn tay giết lợn của ông làm gãy tiệt cái chồi non, chân ông to bè như cái xẻng, giẫm

lên nát cả cây sâm quý mới ươm ! Ông nội tôi đời nào thô lỗ, phũ phàng như vậy !

-Vẻ mặt : thẩn thờ, lặng ngắt như tảng đá.

-Cử chỉ : tay

ôm đầu.

-Giọng điệu : nhẫn nhục, cầu cứu

 Vô cùng đau đớn, bế tắc.

Hiểu những gì mình đã, đang và

sẽ làm cho người thân là rất tệ hại mặc dù không

hề muốn.

- “Không cần đến cái đời sống do

mày mang lại! Không cần!”.

-"Mày đã thắng thế rồi đấy, cái thân xác không phải của ta ạ…”

- “Nhưng có thật là không còn cách

nào khác? Có thật không còn cách nào khác?”

-Tất cả mọi người trong gia

đình, dù đã cố chịu đựng và

thích nghi với hoàn cảnh mới nhưng càng không thể chấp

nhận sự thật quái gở trong nhà mình.

- Đối thoại với 3 người thân yêu của mình làm cho hồn Trương

Ba càng thêm đau khổ, tuyệt

vọng vì hoàn cảnh trớ trêu mà mình đã dấn thân vào

NX

So sánh với tâm trạng và thái độ của Trương Ba ở phần đối thọai với xác

hàng thịt ?

Màn đối thọai với xác

thân cũng chịu sự đau khổ và bị đảo lộn cuộc sống,thậm chí họ còn đau khổ hơn lúc chôn ông xuống đất.

 Bi kịch được đẩy lên đến đỉnh điểm, buộc nhân vật phải đứng trước sự lưa chọn Hồn Trương Ba

đã tự chọn một hướng giải thoát : “ Nhưng lẽ

nào…mang lại! Không cần ! ”

 Kiên quyết,dứt khóat không sống chung với xác thịt dung tục.

 Nhân vật không thỏa hiệp mà đấu tranh mạnh

mẽ, quyết liệt  Vẻ đẹp tâm hồn cao quý của

người lao động trong cuộc đấu tranh với cái

dung tục để tự hòan thiện nhân cách

của mình: “ Tôi muốn được là tôi toàn vẹn ”.

 Đây là kết quả của một quá

trình diễn biến hợp lí, cho thấy

Trương Ba là người nhân hậu,

sáng suốt, giàu lòng tự trọng

Đặc biệt, đó là người ý thức

được ý nghĩa của cuộc sống

 Lời thoại mang triết lí sâu sắc :

không toàn vẹn, “

dưới đất, trên trời đều thế cả”.

 Cái nhìn quan liêu, hời hợt về

cuộc sống

Điều mà tác giả muốn gửi đến người đọc là gì thông qua sự khác nhau trong quan niệm giữa Trương Ba

và Đế Thích về ý nghĩa sự

sống ?

Ý nghĩa sâu sắc về lẽ sống :+ Con người là một thể thống nhất giữa hồn và xác hài hòa Không thể có một tâm hồn thanh cao trong một thể xác phàm tục, tội lỗi.

+ Sống thực là mình, trung thực thật khó khăn Sống nhờ, sống gửi, giả dối…thì dù có sung sướng về vất chất đến đâu, cuộc sống ấy vẫn đầy day dứt, đau khổ

và vô nghĩa.

 Hồn Trương Ba quyết định ngay và dứt khoát việc chết đi để cu Tị được sống lại vì cu Tị vừa mới qua đời, xác chưa bị phân hủy, dẫn đến tính hợp lí của câu chuyện.



* Màn kết :

- Trương Ba trả lại xác cho anh hàng thịt,

chấp nhận cái chết để linh hồn được trong

sạch và hóa thân vào các sự vật thân thương, tồn tại vĩnh viễn bên cạnh những người thân yêu của mình

 Cuộc sống lại tuần hoàn theo quy luật

muôn đời Cái thiện, cái đẹp và sự sống đích thực đã chiến thắng.



-Cái Gái lấy những hạt na vùi xuống đất “ cho

nó mọc thành cây mới…Những cây sẽ nối

nhau mà lớn khôn Mãi mãi… ”.

 Niềm tin vào tương lai, niềm tin vào sự

chiến thắng của cái Thiện, cái Đẹp và của sự sống đích thực.

 Ngôn ngữ nhân vật nhẹ nhàng, sâu lắng giàu chất trữ tình, đằm thắm bay bổng.

" Màn kết với chất thơ sâu lắng đã đem lại âm hưởng thanh thoát cho một bi kịch lạc quan đồng thời truyền đi thông điệp

về sự chiến thắng của cái Thiện, cái Đẹp và của

sự sống đích thực " ( Ng.Kiều Tõm )

Qua đoạn trích vở kịch,Lưu Quang

Vũ muốn gửi tới người đọc thông điệp:

+ Được sống làm người quý gía

thật, nhưng được sống đúng là

mình, sống trọn vẹn những giá trị mình vốn có và theo đuổi còn quý giá hơn

+ Sự sống chỉ thực sự có ý nghĩa khi con người luôn biết đấu tranh với những nghịch cảnh, với chính bản thân, chống lại sự dung tục, để hoàn thiện nhân cách và vươn tới những giá trị tinh thần cao quý.

Nội Dung

- Sáng tạo lại cốt truyện dân gian

- Nghệ thuật dựng cảnh, dựng đối thoại, độc thoại nội tâm

 Thể hiện rõ tính cách nhân vật và quan niệm về lẽ sống đúng đắn.

Nghệ

thuật

- Cách diễn tả hành động , ngôn từ nhân

vật - yếu tố trọng yếu để phát triển xung

đột, xây dựng tình huống, thể hiện tính

cách trong nghệ thuật viết kịch.

Giọng điệu nhân vật : biến hóa đa

dạng, có sự kết hợp giữa giọng hướng

ngoại và hướng nội - độc thoại nội tâm

(đoạn đối thoại Hồn Trương Ba – Đế

Thích).

-Nghệ thuật tạo xung

1) Trong vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng

thịt”, tác giả Lưu Quang Vũ đã để nhân vật

Trương Ba bày tỏ quan niệm sống của mình là: “ Không thể bên ngoài một đằng, bên trong một nẻo được ”

Anh chị suy nghĩ như thế nào về quan niệm trên?

a.Giải thích ý nghĩa câu nói:

- Bên trong: Là thế giới nội tâm của con người (gồm nhận thức, tư tưởng, khát vọng) Đây là

phần làm nên ý thức, chất người cao quý trong con người Nếu thế giới bên trong đạt được sự toàn vẹn, hoàn thiện, con người sẽ có được

những phẩm chất tốt đẹp, quý giá, sống một đời sống tinh thần phong phú, sâu sắc Đây là phần

mà người ta không nhìn thấy được chủ có thể cảm nhận qua tiếp xúc, tìm hiểu và gắn bó

- Bên ngoài: là cái có thể quan sát, nhận biết

bằng thị giác (gồm hình thức, hành vi, lời nói,

việc làm)

- Quan hệ giữa bên ngoài và bên trong:

Thường là quan hệ thống nhất – cái bên ngoài

là biểu hiện cụ thể của cái bên trong và ngược lại, cái bên ngoài cũng được cái bên trong quy định, chi phối

- Bên ngoài một đằng, bên trong một nẻo:

Không có sự hài hòa, thống nhất của bên ngoài

và bên trong, tức là lời nói, việc làm không

- Ý nghĩa câu nói của Trương Ba: Thể

hiện một quan niệm sống đúng đắn:

Cần phấn đấu để đạt sự hài hòa, cân

bằng giữa nhận thức, hành vi, giữa cái

bên trong với cái bên ngoài Mỗi người

hãy sống là mình, luôn làm chủ bản

thân cả về thể xác lẫn tìn thần Đó là

cách sống để con người đạt được sự

thanh thản