Lễ cầu mùa, cầu phúc của dân tộc Mường. Lễ hội được tổ chức để tổng kết một năm sản xuất và cầu cho năm mới mạnh khỏe, bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Đồng thời, thông qua lễ hội, thể hiện đạo lí “uống nước nhớ nguồn”,tăng cường sự gắn kết gia đình,họ hàng, làng xóm.
Trang 1LỄ HỘI ĐÌNH CỔI
Lễ cầu mùa, cầu phúc của dân tộc Mường Lễ hội được tổ chức để tổng kết một năm sản xuất và cầu cho năm mới mạnh khỏe, bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt Đồng thời, thông qua lễ hội, thể hiện đạo lí “uống nước nhớ nguồn”,tăng cường sự gắn kết gia đình,họ hàng, làng xóm
Lễ hội diễn ra vào ngày Mồng 7 tháng Giêng theo lịch Mường (ngày 8 tháng Giêng Âm lịch) ở đình Cổi thuộc xóm Cổi, xã Bình Chân, huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình
Đình Cổi (còn gọi là đình Chung Điếm) được xây dựng vào đầu thế kỷ XIX, trên khu ruộng Cọi Khưa, gần chân núi Khụ Bậy, theo kiến trúc nhà sàn của người Mường Đình thờ Quốc mẫu Hoàng Bà cùng các vua (Vua Cả, Vua Cun, Vua Hai), Thành hoàng là những vị thần đã có công dạy dân làm ăn, sinh sống Mỗi dịp đầu xuân, nhân dân trong vùng lại về đình Cổi tổ chức lễ hội: thực hiện các nghi lễ bày tỏ lòng tôn kính, cảm tạ công ơn Quốc Mẫu và các vua, dâng lên thần linh những thành quả đã đạt được trong năm cũ và cầu mong năm mới gặp nhiều may mắn.Lễ hội đình Cổi được duy trì qua nhiều thế hệ, nay
đã trở thành nét văn hóa truyền thống đặc sắc trong sinh hoạt tâm linh của người Mường
Trước đây, người tham gia lễ hội chủ yếu là người dân tộc Mường ở các xóm của xã Bình Chân: xóm Cổi 1, xóm Cổi 2, xóm Mè, xóm Dài 1, xóm Dài 2, xóm Cành 1, xóm Cành 2, xóm Đồi 1, xóm Đồi 2 Ngày nay, do sự cộng cư và giao thoa văn hóa, ngoài người Mường, lễ hội đình Cổicòn thu hút sự tham gia, chú ý của nhiều dân tộc khác như Việt, Dao, Thái
Bình Chân là xã vùng xa của tỉnh Hòa Bình, cách trung tâm khoảng 12km
về phía Đông Nam Theo số liệu thống kê năm 2013, xã Bình Chân gồm có 9 xóm, dân số 3.302 người, trong đó 99% là người Mường Do những đặc điểm lịch sử, địa lý nên người Mường ở đây còn bảo lưu được nhiều giá trị văn hoá cổ truyền: ở nhà sàn, uống rượu cần, ăn các món đồ, hút thuốc lào, sinh hoạt văn hoá cộng đồng trên nhà sàn ;trọng xỉ, yêu trẻ, hiếu khách Đặc biệt, người
Trang 2Mường xã Bình Chân còn bảo lưu nhiều lễ hội như: sắc bùa, xuống đồng, hội cầu mưa, lễ rửa lá lúa, lễ cơm mới Trong các sinh hoạt văn hóa tín ngưỡngcủa mình, người Mường ở xã Bình Chân đặc biệt coi trọng lễ hội đình Cổi
Công việc chuẩn bị cho lễ hội đượctiến hành rất cẩn thận, chu đáo Từ nhiều ngày trước đó, người dân đã họp nhau để phân công công việc Lễ hội được bắt đầu bằng một hồi trống để báo hiệu cho con cháu trong Mường về tụ họp ở đình làng
Phần lễ:được thực hiện từ sáng sớm ngày 8 Âm lịch.
Các nghi lễ thờ cúng đều theo nghi thức cung đình trang nghiêm, kính cẩn Mâm cúng thần được chuẩn bị chu đáo, thịnh soạn với cả đồ chay và đồ mặn: xôi trắng, thịt trâu, rượu men lá, chuối luộc, đu đủ luộc, mía và các loại bánh
Mâm cúng thần linh trong Lễ hội Đình Cổi
(nguồn: Internet)
Nghi lễ đầu tiên là nghi lễ sắc phong và rước thánh: thầy mo đi đầu làm lễ; tiếp sau là đoàn khênh kiệu đòn, cờ hội, đoàn cò ke ống sáo, đội múa chèo và đoàn sắc bùa Tất cả đều ăn mặc theo đúng phong tục xưa; cờ lọng, long nghi, kiệu đòn được sơn son thiếp vàng Sau hồi chiêng đầu tiên, đội cồng, kiệu, nhạc
Trang 3sẽ xuất phát Bài chiêng đi đường được diễn tấu cùng các loại nhạc cụ khác (sênh tiền, trống phách ) tạo cho không khí linh thiêng, rộn ràng cho lễ rước
Đội cồng, kiệu, nhạc và nhân dân trong Lễ rước thánh
(Nguồn: Internet)
Lễ sắc phong và rước thánh hoàn tất, thầy mo cùng dân làng tiếp tục thực hiện lễ khấn cầu:
Cầu Quốc Mẫu Hoàng Bà, các vua ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi Bài chiêng "Dốn dến dài" được đánh lên liên hồi trong khi thầy mo khấn
Tiếp đến là nghi thức cầu thổ công bằng bài chiêng “Dốn dến ngắn”,xin cho đất mường được yên ổn
Cầu thành hoàng ban cho cuộc sống an lành,vui vẻ với phần trình tấu của bài “Chiêng bồng”
Trang 4Những năm hạn hán, sẽ có thêm lễ đảo vũ (cầu mưa): dân làng lập đàn ở
Vó Đuống - Vó Cổi (Khu Bậy) để cầu Quốc Mẫu, Tản Viên Sơn Thánh ban mưa
để giúp mùa màng tươi tốt Ở dải đất hẹp Vó Đuống - Vó Cổi này có một hòn đá giống con trâu, người có chức vị cao nhất sẽ trèo lên lưng trâu đá, tay cầm thừng, tay cầm mõ, gõ liên hồi và hô to "mưa, mưa, mưa" Tất cả dân mường cùng làm động tác phụ họa té nước cho lúa mạ và hô "mưa rồi, mưa rồi"
Bên cạnh các nghi lễ chính kể trên, lễ hội đình Cổi còn có lễ xuống đồng (“Đậm bừa cắt”, "Rửa lá lúa mạ" ), lễ “đổ cờ” (vào đầu giờ chiều Mùng 9, các chức sắc mường cho hạ đổ cột cờ, nếu lá cờ ngả vào vòng tròn đã vẽ sẵn trên sân đình, đuôi cờ hướng về phía đình là điềm tốt, dân làng sẽ gặp may mắn, an vui)
Ngoài các nghi lễ thực hiện tại đình Cổi, người dân cũng thực hiện lễ cúng Quốc mẫu, thỉnh mời các vua, thánh Tản Viên và thành hoàng cùng với lễ cúng tổ tiên tại nhà,với những lời khấn cầu vô cùng tôn kính: “Đền Khoông Lu cái sao, đền Khoông Lao cái sáng; Quốc Mẫu hoàng bà cao xa đức mẹ”
Phần hội: Trước đây, phần “hội” diễn ra sau khi hoàn thành các nghi lễ
cầu cúng Hiện nay, khi thầy mo làm lễ mời các thần về thì cũng là lúc phần
“hội” bắt đầu
Mở đầu là hoạt động múa chèo Theo truyền thuyết, xưa kia Quốc Mẫu Hoàng Bà dạy múa hát cho những trẻ chăn trâu xóm Cành, dân xóm Cành đã lưu giữ, phát triển nghệ thuật này và đặt tên là “vá chèo” (“chèo đình”) Do đó, người múa chèo trong hội đình Cổi phải là con trai ở xóm Cành “Vá chèo” mang tính nghệ thuật độc đáo với động tác múa hay, ca từ hấp dẫn (" Trẻ trẻ già già Mường ta/ Đi chèo đình mặc áo nâu/Trẻ chăn trâu mặc áo mới ); gồm 4 đoạn, nội dung tái hiện quá trình sản xuất nông nghiệp, hôn nhân gia đình và truyền dạy đạo lý làm người
Trang 5Hát múa Chèo đình trong Lễ hội Đình Cổi
(nguồn: Internet)
Ngoài chèo đình, hội Đình Cổi còn có nhiều hoạt động tưng bừng, náo nhiệt với các màn múa mô tả đời sống sinh hoạt của dân Mường và những âm thanh rộn rã, vui tươi của những làn điệu dân ca và các loại nhạc cụ Những bài cồng như “Bông trắng bông vàng” hoà nhịp vớichiêng, sênh tiền, trống, phách; các điệu múa bắt ếch, giáo roi, xỏ rề, đi cấy, kéo tiền và mặt mẻ lần lượt được biểu diễn, hòa cùng không khí xuân tưng bừng Đặc biệt, hội thu hút du khách bởi loại hình diễn xướng dân gian hát sắc bùa mừng xuân, chúc năm mới thịnh vượng, xua đuổi tà ma mang màu sắc riêng của người Mường
Phần hội còn được tổ chức các trò như đánh mảng, bắn nỏ, đánh cù, kéo
co, bóng chuyền, giao lưu văn nghệ dân gian, trình tấu cồng chiêng Hội Đình Cổi còn là nơi gặp gỡ để tìm hiểu, hẹn ước của những đôi trai gái Có rất nhiều nam nữ thanh niên dự hội nên những hoạt động như ném còn, thường rang, bộ mẹng rất được yêu thích
Trang 6Lễ hội truyền thống Đình Cổi ở xã Bình Chân là lễ hội nông nghiệp cổ truyền với nhiều ý nghĩa tốt đẹp(thể hiện truyền thống "uống nước nhớ nguồn", cầu phúc, cầu mùa, nhắc nhở con cháu yêu sản xuất, quý trọng thành quả lao động, tăng cường tình đoàn kết gia đình, làng xóm ).Lễ hội đã được duy trì qua nhiều thế hệ, giờ đây đã trở thành một nét văn hóa truyền thống không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt của người Mường ở Hòa Bình Lễ hội đình Cổi còn bảo lưu nhiều di sản văn hóa phi vật thể của người Mường nói riêng và Việt Nam nói chung (hát sắc bùa, vá chèo, thường rang, bộ mẹng )
Với mục đích bảo tồn, giữ gìn và phát huy giá trị di sản văn văn hóa dân tộc, đồng thời góp phần quảng bá tiềm năng văn hóa và du lịch của tỉnh Hòa Bình nói chung và huyện Lạc Sơn nói riêng, năm 2012, UBND huyện Lạc Sơn quyết định phục dựng lại Lễ hội đình Cổi và xây dựng lại đình Năm 2014, UBND tỉnh Hòa Bình ra Quyết định công nhận Di tích Đình Cổi, xã Bình Chân, huyện Lạc Sơn là Di tích Lịch sử văn hóa cấp tỉnh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 ĐặngVănLung,NguyễnSôngThao,HoàngVănTrụ
(1997),Phongtụctập quáncác dântộc ViệtNam, NXB Vănhóadântộc, Hà Nội
2 HoàngLương
(2002),LễhộitruyềnthốngcủacácdântộcthiểusốmiềnBắcViệtNam,
NXB Vănhóadântộc, Hà Nội
3 Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam (2012), Người Mường ở Hòa Bình, NXB Thời đại, Hà Nội
4 LêNgọcThắng,LâmBáNam
(1990),BảnsắcvănhóacácdântộcViệtNam, NXB Vănhóadântộc,
Hà Nội
5 NgôVănLệ,NguyễnVănTiệp,NguyễnVănDiệu
(1998),Vănhóacácdân tộcthiểusốởViệtNam, NXB Giáodục,Hà
Trang 7người Mường ở Hòa Bình, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội.
7 NguyễnTừΧ
(1996),Gópphầnnghiêncứuvănhóavàtộcngười,NXBVăn hóa thôngtinHà Nội,HàNội
8 NguyễnVănHuy (2001),BứctranhvănhóacácdântộcViệtNam,NXB
Giáodục, Hà Nội
9 Người Mường ở Việt Nam (2010), NXB Thông tấn, Hà Nội.
10.NôngQuốcChấn(chủbiên)
(1996),VănhóavàsựpháttriểncácdântộcởViệtNam, NXB Vănhóadântộc, Hà Nội
11.PhanHữuDật
(1998),MộtsốvấnđềvềdântộchọcViệtNam,NXBĐạihọc quốcgia
Hà Nội
12.ThôngtấnxãViệtNam
(1996),ViệtNamhìnhảnhcộngđồngdântộc,NXB Vănhóa dântộc,
Hà Nội
13.ViệnDântộchọc
(1978),CácdântộcítngườiởViệtNam,NXBKhoahọcxã hội, Hà Nội.