LỄ HỘI ARIÊU PING

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, lễ hội Ariêu Ping của người Pa Kô khá giống với lễ Thanh minh của người Kinh: là dịp cải táng, cúng nhà mồ.. Tất cả những người cùng dòng họ, sau khi mất

LỄ HỘI ARIÊU PING

Lễ cúng nhà mồ của người Pa Kô Theo tiếng Pa Kô “Ariêu ping” có nghĩa

là “nhổ xương ma, đưa vào nhà ping” Đây là lễ hội lớn nhất của người Pa Kô, được tổ chức 5-7 năm một lần, không hạn định thời gian Lễ hội thường diễn ra trong 4 ngày 3 đêm, nhưng nếu 10 đến 15 năm mới tổ chức, thì có thể kéo dài đến

10 ngày

Theo Danh mục các dân tộc Việt Nam, người Pa Kô được xếp vào dân tộc

Tà Ôi Họ sống dọc dải đất Trường Sơn nhưng tập trung nhiều từ Quảng Trị đến Thừa Thiên Huế Cuộc sống của người dân gắn liền với thiên nhiên hoang dã cùng nhiều nét riêng độc đáo trong phong tục tập quán, phương thức canh tác và các sinh hoạt văn hóa Người Pa Kô tin luôn có linh hồn hiện hữu xung quanh đời sống của họ, vì vậy họ rất xem trọng các nghi lễ thờ cúng ông bà, tổ tiên Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, lễ hội Ariêu Ping của người Pa Kô khá giống với lễ Thanh minh của người Kinh: là dịp cải táng, cúng nhà mồ Tất cả những người cùng dòng

họ, sau khi mất đều được làm mới nhà mồ trong Lễ hội A riêu Pi-ing Theo quan niệm của người Pa Kô, khi lễ hội Ariêu Ping được tổ chức, lúc này, mới kết thúc vòng đời của một con người Đây là lễ hội quan trọng nhất của người Pa Kô vì nó thể hiện tình cảm và sự gắn bó vĩnh hằng của con cháu với ông bà tổ tiên, tăng cường sự đoàn kết gắn bó giữa các làng Pa Kô với nhau (ngoài mục đích cúng nhà

mồ, lễ hội còn nhằm giải quyết các vướng mắc, mâu thuẫn lớn, kéo dài về phong tục tập quán, về quan hệ trong nhà, ngoài xóm, giữa các dòng họ… trong bản và giữa các bản làng của người Pa Kô)

Trước khi diễn ra lễ hội, mọi người tập trung để bàn bạc về lễ hội theo sự hướng dẫn, chỉ đạo của các già làng, trưởng tộc Dân bản sẽ làm một ngôi nhà chung nằm ở trung tâm làng (nhà hội đồng) để mời các già làng, trưởng bản lân cận và các khách quý đến Các họ sẽ làm nhà xung quanh hoặc ở tại nhà mình, nhưng vẫn phải có mâm cơm góp mời khách Ariêu Ping là lễ hội lớn, nhiều năm

mới tổ chức một lần nên dân bản phải chuẩn bị chu đáo trước đó cả năm trời Đầu tiên phải vào rừng chọn cây làm cây nêu Cây nêu phải thẳng, tròn trịa Tiếp đó, chọn những cây tre dẻo dai để làm những chùm tua trên cây nêu Cây nêu chính là

ở của thần linh, tổ tiên, những người đã khuất khi được mời về dự lễ Ariêu Ping

Dân làng Pa Kô thực hiện các nghi lễ quanh cây nêu

(nguồn: Internet)

Nhà mồ mới (nhà ping) sẽ được dựng ở nơi rộng rãi, gần sông suối cho người đã khuất được mát mẻ, thuận tiện làm ăn Nhà to ở phía trước là nơi để hài cốt người ốm đau, bệnh tật; nhà nhỏ ở sau để hài cốt người chết vì tai nạn Phía trước nhà mồ thường trang trí những “con ping” (tượng hình người) nam nữ khỏa thân được đục đẽo từ cây rừng tượng trưng cho hạnh phúc và sự sinh sôi

Nhà mồ của người Pa Kô sau khi cải táng

(nguồn: Internet)

Sau đó, các nam thanh niên phải vào rừng chọn cây làm tiểu đựng hài cốt, phụ nữ lên rừng hái lá về làm bánh để dâng lên người đã khuất Một cái nhà tạm sẽ được dựng lên gần khu dân cư của làng để đặt hài cốt và đồ thờ cúng (Ân Trạp)

Kế đến, người ta tổ chức bắt cào cào tại đồng cỏ, ruộng… để thể hiện sự quan tâm của người sống với người không về được với lễ hội Bởi lẽ người Pa Kô quan niệm: mỗi con cào cào thay cho một người chưa về, càng nhiều cào cào càng đông vui

Phần lễ

Trước khi bốc hài cốt về nhà tạm khoảng 3 ngày thì cây nêu được dựng lên tại bãi đất trung tâm trong làng – nơi sẽ diễn ra các hoạt động chính của lễ hội (pa roong) Các lễ vật như gà luộc, rượu, gà sống… cũng được chuẩn bị để đón linh hồn người đã khuất Các họ trong làng đã mang trâu, bò, ngựa, dê đến buộc tại các cây cột giữa sân Số gia súc này sẽ được mổ đãi khách Lễ vật cúng thần linh rất nhiều nhưng không thể thiếu: trâu, trầm, trà, hương, rượu và một số thực phẩm sống Người Pa Kô quan niệm lễ vật dâng thần thường phải tươi sống để thần linh

và những người đã khuất chế biến theo ý thích

Gia súc hiến tế ở sân pa-roong

(nguồn: Internet)

Muốn các linh hồn thụ hưởng được lễ vật và về đông đủ thì các gia đình và dòng họ phải tổ chức lễ đâm trâu Đây là lễ dâng cúng trời đất, mừng lễ Ariêu Ping Trâu sẽ được buộc vào cột cao nhất, đẹp nhất (cột của làng) Sau tiệc rượu ở nhà hội đồng, đoàn các già làng và nhạc lễ (tù và, khèn, ta lư, trống, chiêng, ta ngát, chim tu tiết), đội adên sẽ vừa đi về phía trung tâm lễ hội vừa hát múa, đánh trống chiêng Trước khi múa, đoàn người sẽ múa điệu đâm trâu (xía ti ría) Người thực hiện lễ đâm trâu là người khỏe mạnh, có uy tín trong làng Những người xung quanh sẽ cổ vũ, uống rượu và di chuyển liên lục cho đến khi con trâu quỵ xuống

Đoàn nghi lễ chuẩn bị vào sân pa-roong để thực hiện lễ đâm trâu

(nguồn: Internet)

Nghi lễ đâm trâu xong, họ nào về nhà họ nấy để xẻ thịt gia súc cúng tế, ăn uống rồi chuẩn bị cho nghi thức ardoọc vào nửa đêm Đây là nghi thức mừng sự chuyển giao thời gian giữa đất trời và con người, là cơ hội gắn kết các thế hệ và các làng Pa Kô lại với nhau Đoàn ardoọc có khoảng hơn 10 người đến từ các bản khác nhau sẽ đi vòng quanh làng Nhà nào đón tiếp chu đáo thì đoàn sẽ hát ca ngợi, nếu không thì ngược lại… Sau đó, đoàn hướng về sân trung tâm thực hiện phần kết thúc của nghi thức ra sọc Cả đoàn đứng quanh sân nhảy múa quanh đống lửa

Từ khi các công tác chuẩn bị xong, đại diện các dòng họ Pa Kô đã tiến hành bốc hài cốt từ rừng mang về Trên đường đi, người Pa Kô tổ chức múa hát, họ quan niệm đưa ma về nhà mới phải vui vẻ mới giúp linh hồn người đã khuất sớm được đầu thai Đặc biệt, khi đưa hài cốt từ rừng về không được đi ngang qua làng Sau khi đoàn đưa ma quay về là tiếng trống, chiêng, thanh la nổi lên Có một đội aroi sẽ khóc nói kể lại công lao người đã khuất cho con cháu và một đội adên hát múa Khi ở phía trước nhộn nhịp thì ở nhà Ân Trạp tiếng trống, chiêng vẫn không ngừng nghỉ, thâu đêm suốt sáng Các chàng trai vừa đánh trống, chiêng, vừa nhảy múa quanh các hài cốt theo chiều ngược chiều kim đồng hồ Phụ nữ sẽ thắp hương, rót, rượu, châm thuốc, bày đồ ăn cho các linh hồn

Tại ngôi nhà trung tâm, các già làng họp bàn giải quyết các vấn đề vướng mắc trong cộng đồng, tăng cường tình cảm láng giềng, phân định lại đất đai tất cả các hoạt động đều phải được sự nhất trí của hội già làngĐây cũng là dịp nội ngoại

tụ họp thể hiện tình cảm, cho con cháu nhận biết nhau, tránh nhầm lẫn trong quan

hệ hôn nhân

Phần hội

Nếu như Tết Thanh minh của người Kinh diễn ra chỉ trong tháng ba và trong phạm vi dòng họ, thì Ariêu Ping, ngoài phần lễ còn có thêm phần hội làng, thậm

chí mở rộng ra các làng xung quanh, các già làng và người dân của các làng khác cũng được mời dự một cách trang trọng

Sau lễ hội đâm trâu, dân làng thường tổ chức các cuộc thi như: đẩy gậy, bắn

nỏ, kéo co, cồng chiêng Buổi chiều đến là lúc diễn ra các hoạt động chính của hội với tiệc rượu cần vui vẻ và rộn rã Đoàn nhạc lễ và các già làng đi vòng quanh hũ rượu, họ vừa hát vừa múa Tiếng tăng coi, khèn, chiêng, thanh la rộn rã suốt đêm

để thay cho lời chào các đấng thần linh, lời mời dân làng đến cùng chung vui trong dịp lễ hội Khi công việc đã hoàn thành, người Pa Kô thường tổ chức múa hát những bài truyền thống của họ như Xiêng, Kalơi, Cha chấp, Adền, Ra Doác thay cho lời cảm ơn của gia chủ và bản làng

Hàng năm, người Pa Kô có rất nhiều lễ hội, nhưng lễ hội Ariêu Ping được xem là lễ hội quan trọng nhất trong đời sống tinh thần của người Pa Kô Lễ hội nhằm bày tỏ lòng tôn kính đến trời đất, thần linh, sự tiếc thương những người đã khuất, tăng cường tình đoàn kết trong, ngoài làng Đây là lễ hội mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, phản ảnh rõ những nét đặc trưng của văn hóa Pa Kô

Tài liệu tham khảo: Trần Ngọc Bảo (2005), Từ điển ngôn ngữ - văn hóa – du lịch Huế

xưa; Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam (2012), Hôn nhân và gia đình các dân tộc thiểu số ở Việt Nam; Thạch Phương – Lê Trung Vũ (2015), 60 Lễ hội truyền thống Việt Nam; Nông Quốc Chấn (chủ biên) (1996), Văn hóa và sự phát triển các dân tộc ở Việt Nam; Phan Hữu Dật (1998), Một số vấn đề về dân tộc học Việt Nam; Viện Dân tộc học (1978), Các dân tộc ít người ở Việt Nam; Nguyễn Văn Huy (2001), Bức tranh văn hóa các dân tộc Việt Nam; Ngô Văn Lệ, Nguyễn Văn Tiệp, Nguyễn Văn Diệu (1998), Văn hóa các dân tộc thiểu số ở Việt Nam; Đặng Văn Lung, Nguyễn Sông Thao, Hoàng Văn Trụ (1997), Phong tục tập quán các dân tộc Việt Nam; Hoàng Lương (2002), Lễ hội truyền thống của các dân tộc thiểu số miền Bắc Việt Nam; Thông tấn xã Việt Nam (1996), Việt Nam hình ảnh cộng đồng dân tộc; Lê Ngọc Thắng, Lâm

Bá Nam (1990), Bản sắc văn hóa các dân tộc Việt Nam; Nguyễn Từ Χ (1996), Góp phần nghiên cứu văn hóa và tộc người.