Vai trò của bản đồ tư duy trong dạy – học: - Sơ đồ tư duy SĐTD là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức,… bằng cách
Trang 1TRƯỜNG THCS TRẦN HƯNG ĐẠO
TỔ : TOÁN - LÝ – TIN
CHUYÊN ĐỀ :
SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG
TỔNG KẾT TIẾT HỌC TOÁN
GV : PHẠM THỊ PHƯỢNG
Tháng 11 năm 2012
Trang 2CHUYÊN ĐỀ:
TỔNG KẾT BÀI HỌC ”
A MỞ ĐẦU:
1 Vai trò của bản đồ tư duy trong dạy – học:
- Sơ đồ tư duy (SĐTD) là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạng SĐTD theo một cách riêng, do đó việc lập SĐTD phát huy được tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người.
SĐTD chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên tưởng (các
nhánh) Có thể vận dụng SĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương, mỗi học kì.
2 Thực trạng của vấn đề:
Bản thân nhận thấy “sử dụng bản đồ tư duy trong tổng kết bài” cho HS không chỉ
là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy một số HS học rất chăm chỉ nhưng vẫn học chưa tiến bộ, nhất là môn Toán, các em này thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vào những phần sau Phần lớn số HS này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp chưa biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình Sử dụng thành thạo
SĐTD trong dạy học HS sẽ học được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động,
sáng tạo và phát triển tư duy.
B NỘI DUNG
Lập SĐTD vào cuối tiết học sau khi học xong một bài học hay một chủ đề để tiểu kết lại các kiến thức cơ bản, trọng tâm giúp củng cố phần kiến thức đó.
Cuối tiết học, HS có thể sử dụng giấy, bảng phụ hay dùng phấn màu vẽ lên bảng trên lớp, tự tóm lược toàn bộ kiến thức cơ bản trọng tâm của bài học hoặc chủ đề vừa học dưới dạng SĐTD rồi thuyết trình lại cho một nhóm hay cả lớp nghe cùng đóng góp bổ sung ý kiến Sau khi HS trình bày, thuyết minh trước lớp, cả lớp thảo luận, đóng góp ý
Trang 3tiết về nội dung và cầu kỳ về hình thức, bố cục, chỉ cần nêu được dàn ý, trọng tâm của bài học bằng các công thức hay dạng tổng quát hay hình vẽ.
Qua quá trình áp dụng chuyên đề “sử dụng bản đồ tư duy trong tổng kết bài” bản
thân cho rằng cần phải thực hiện như sau
Hoạt động 1: HS lập SĐTD theo nhóm hay cá nhân với gợi ý của GV.
Hoạt động 2: HS hoặc đại diện của các nhóm HS lên báo cáo, thuyết minh về SĐTD mà nhóm
mình đã thiết lập
Hoạt động 3: HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện SĐTD về kiến thức của bài học
đó GV sẽ là người tổ chức, hướng dẫn giúp HS hoàn chỉnh SĐTD, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học.
Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một SĐTD mà GV đã chuẩn bị sẵn hoặc một SĐTD mà
cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh, cho HS lên trình bày, thuyết minh về kiến thức đó.
Ví dụ 1: Dạy học bài “Hình chữ nhật” – Toán 8
Tổng kết bài bằng SĐTD
V cho HS lên trình bày, thuyết minh về kiến thức hình chữ nhật thông qua một SĐTD do
GV đã chuẩn bị sẵn (vẽ ở bảng phụ hoặc ở bìa), hoặc SĐTD mà các em vừa thiết kế và cả
lớp đã chỉnh sửa, hoàn thiện GV có thể giới thiệu SĐTD sau đây (vì SĐTD là một sơ đồ
mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm HS có chung 1 kiểu SĐTD, GV chỉ nên chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức và góp ý thêm về đường nét vẽ và hình thức - nếu cần).
Hình 1:
Trang 4Khi HS đã thiết kế SĐTD và tự “ghi chép” phần kiến thức như trên là các em đã hiểu sâu kiến thức và biết chuyển kiến thức từ SGK theo cách trình bày thông thường thành cách hiểu, cách ghi nhớ riêng của mình
Vấn đề đặt ra là SĐTD trong mỗi tiết dạy chúng ta nên đặt chúng ở vị trí nào, thời gian nào, từ khóa chọn đặt cho mỗi chủ đề, câu hỏi diễn tả mục đích từng nhánh sơ đồ như thế nào là phù hợp
Qua quá trình tổ chức hoạt động dạy học bằng SĐTD tổ chúng tôi có thể hướng dẫn HS theo ba cách “Tổ chức hoạt động dạy học Toán với sơ đồ tư duy” như sau:
gợi ý, dẫn dắt của GV dễ dàng dẫn đến kiến thức mới
Ví dụ 2: Lập SĐTD dạy bài “Hình vuông” – Toán 8, tập 1.
Củng cố kiến thức bằng một SĐTD
các câu trả lời của HS có thể là đúng hoặc sai nhưng nên để HS tự thảo luận và viết ra, sau đó để cả lớp xem, thảo luận, phát hiện và sửa chữa, dù có viết sai thì sau này các em sẽ nhớ lâu để tránh mắc những sai lầm đó Chẳng hạn, hai SĐTD sau đều có những hiểu biết sai về hình vuông đó là hình vuông là có bốn góc vuông hay hình vuông là tứ giác có bốn cạnh bằng nhau,
… có thể đưa ra cho HS phát hiện sai lầm
Hình 3↑ – Hình 4↓
Trang 5Sau khi HS hoặc nhóm HS thảo luận cùng lập xong SĐTD về “Hình vuông”, cho một số
HS lên bảng trình bày trước cả lớp, các HS khác nhận xét, bổ sung GV gợi ý, dẫn dắt cho HS sửa chữa, bổ sung hoàn chỉnh SĐTD về hình vuông từ đó dẫn đến kiến thức mới Toàn bộ nội dung kiến thức bài “Hình vuông” đã được thể hiện trên các SĐTD mà các nhóm HS thiết lập từ đầu tiết học có thể gợi ý cho các em hoàn chỉnh vẽ lại thành ba nhánh cấp 1 là: Định nghĩa, tính chất, dấu hiệu nhận biết hình vuông Cuối tiết học cho HS vẽ SĐTD hình vuông dưới dạng sau:
Hình 5
Phần củng cố kiến thức bài học, cho một số HS sử dụng SĐTD để thuyết trình lại toàn bộ kiến thức về hình vuông
Ví dụ 3: Lập SĐTD dạy học bài “Tính chất của phép cộng các số nguyên” – Toán 6, tập 1.
Đặc điểm của bài này là HS đã biết quy tắc cộng hai số nguyên cùng dấu, khác dấu (vừa học hai bài trước đó) và các tính chất của phép cộng các số tự nhiên (đã học ở chương I), vì vậy vào đầu tiết học có thể gợi ý cho HS vẽ SĐTD về các tính chất cơ bản của phép cộng số tự nhiên (đã học) Sau khi vẽ xong SĐTD đối với số tự nhiên gợi ý cho HS vẽ thêm nhánh và lấy ví dụ tương tự đối với số nguyên GV đặt câu hỏi các tính chất trên có đúng đối với phép cộng các số nguyên hay không, từ đó dẫn đến kiến thức bài mới
Trang 6Hình 6
Sau đó cho HS hoặc các nhóm HS lập SĐTD về các tính chất cơ bản của phép cộng số nguyên GV gợi ý cho các em thảo luận, bổ sung hoàn thiện SĐTD về tính chất của phép cộng các số nguyên
Trong dạy học kiến thức mới, SĐTD giúp HS dễ dàng liên tưởng, liên kết các mạch kiến thức đã học và phát triển ý tưởng để tìm kiếm kiến thức mới Việc sử dụng SĐTD trong dạy học kiến thức mới hiệu quả nhất đối với các bài học có liên quan đến các kiến thức đã biết trong sách
vở hoặc trong cuộc sống Bước đầu cho phép kết luận vận dụng SĐTD trong dạy học kiến thức mới môn Toán khá hiệu quả, đặc biệt là đối với các lớp ở THCS, HS có thể vận dụng kiến thức
đã học trước đó hoặc ở lớp dưới để lập SĐTD tìm con đường dẫn đến kiến thức mới
Ví dụ 4: SĐTD hệ thống hoá kiến thức chủ đề “Cộng phân số” – Toán 6, sau khi học xong hai
bài “Phép cộng phân số” và “Tính chất cơ bản của phép cộng phân số”
Hình 7.
Tóm lại: - SĐTD là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm HS có chung một kiểu
SĐTD, GV chỉ nên chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức, góp ý thêm về đường nét vẽ, màu sắc
và hình thức (nếu cần)
- Các SĐTD giới thiệu trong bài viết này đều có nhiều màu sắc (chữ thuộc nhánh nào thì cùng màu với nét vẽ của nhánh đó) Sử dụng SĐTD sẽ dễ dàng hơn trong việc phát triển ý tưởng, tìm tòi xây dựng kiến thức mới Nhờ sự liên kết các nét vẽ cùng với màu sắc thích hợp
và cách diễn đạt riêng của mỗi người, SĐTD giúp bộ não liên tưởng, liên kết các kiến thức đã học trong sách vở, đã biết trong cuộc sống… để phát triển, mở rộng ý tưởng Sau khi HS tự thiết lập SĐTD kết hợp việc thảo luận nhóm dưới sự gợi ý, dẫn dắt của GV dẫn đến kiến thức của bài học một cách nhẹ nhàng, tự nhiên
Qua việc sử dụng SĐTD trong dạy học giúp HS học tập một cách chủ động, tích cực và huy động được tất cả HS tham gia xây dựng bài một cách hào hứng Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ (vẽ, viết gì trên SĐTD), hệ thống hóa kiến thức (huy động những điều đã học trước đó để chọn lọc các ý để ghi), khả năng hội họa
Trang 7SĐTD một công cụ có tính khả thi cao vì có thể vận dụng được với bất kì điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường hiện nay Có thể thiết kế SĐTD trên giấy, bìa, bảng phụ,… bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn, tẩy,…
C KẾT LUẬN:
Bước đầu cho phép kết luận: Việc vận dụng SĐTD trong dạy học sẽ dần hình thành cho
HS tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học Sử dụng SĐTD kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực khác như vấn đáp gợi
mở, thuyết trình,… có tính khả thi cao góp phần đổi mới PPDH môn Toán nói riêng và các môn học nói chung ở cấp THCS hiện nay
Giáo viên thực hiện
PHẠM THỊ PHƯỢNG
Trang 8III TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC TOÁN VỚI SĐTD GIÚP ÔN TẬP, HỆ THỐNG HOÁ KIẾN THỨC MỘT CHƯƠNG, MỘT HỌC KỲ.
Có thể gợi ý cho HS lập SĐTD vào các tiết ôn tập một chương, một học kỳ, … nhằm hệ thống hoá toàn bộ các kiến thức đã học của một chương hay trong một học kỳ, … Việc lập SĐTD lúc này do chính các em lập thì mới khắc sâu vào trí não và ghi nhớ nhanh, ghi nhớ sâu Các em có thể sử dụng các SĐTD đã lập khi học hết mỗi chủ đề, mỗi chương để các em bổ sung thêm, bớt nhánh, hoàn thiện kiến thức hoặc cũng có thể lập SĐTD khác theo cách hiểu của riêng mình để nêu được tổng thể kiến thức theo những chủ đề mà kỳ thi yêu cầu
- Nếu HS đã được chuẩn bị ở nhà thì tiết ôn tập chương có thể cho một số em báo cáo, thuyết trình SĐTD của mình để cả lớp thảo luận, góp ý (nếu cần)
- Nếu HS làm ngay tại lớp thì GV đưa ra tên của chương hoặc tên của chủ đề chính hoặc hình
ảnh trung tâm, gợi ý cho HS bằng cách đặt các câu hỏi như: “Em hãy nêu những kiến thức trọng
tâm của chương ?” hoặc “Em hãy kể tên các bài học trong chương ?”, … để HS tự làm hoặc làm
theo nhóm bằng cách vẽ các nhánh chính là các nội dung chính, nội dung trọng tâm của chương
Sau khi lập xong SĐTD, các em có thể trình bày, thuyết minh trước lớp để cả lớp thảo luận, đóng góp ý kiến bổ sung, cuối cùng GV có thể giới thiệu SĐTD của mình để HS tham khảo, rút kinh nghiệm:
Trang 9Hình 8: Chương I Số tự nhiên (Toán 6)
Hình 9: Chương II Tam giác (Toán 7)
Hình 10 Chương II Góc (Toán 6)
Tóm lại: - SĐTD là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm HS có chung một kiểu
SĐTD, GV chỉ nên chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức, góp ý thêm về đường nét vẽ, màu sắc
và hình thức (nếu cần)
Trang 10- Các SĐTD giới thiệu trong bài viết này đều có nhiều màu sắc (chữ thuộc nhánh nào thì cùng màu với nét vẽ của nhánh đó) Sử dụng SĐTD sẽ dễ dàng hơn trong việc phát triển ý tưởng, tìm tòi xây dựng kiến thức mới Nhờ sự liên kết các nét vẽ cùng với màu sắc thích hợp
và cách diễn đạt riêng của mỗi người, SĐTD giúp bộ não liên tưởng, liên kết các kiến thức đã học trong sách vở, đã biết trong cuộc sống… để phát triển, mở rộng ý tưởng Sau khi HS tự thiết lập SĐTD kết hợp việc thảo luận nhóm dưới sự gợi ý, dẫn dắt của GV dẫn đến kiến thức của bài học một cách nhẹ nhàng, tự nhiên
Qua việc sử dụng SĐTD trong dạy học giúp HS học tập một cách chủ động, tích cực và huy động được tất cả HS tham gia xây dựng bài một cách hào hứng Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ (vẽ, viết gì trên SĐTD), hệ thống hóa kiến thức (huy động những điều đã học trước đó để chọn lọc các ý để ghi), khả năng hội họa (hình thức trình bày, kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc), sự vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống
SĐTD một công cụ có tính khả thi cao vì có thể vận dụng được với bất kì điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường hiện nay Có thể thiết kế SĐTD trên giấy, bìa, bảng phụ,… bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn, tẩy,…
D KẾT LUẬN:
Bước đầu cho phép kết luận: Việc vận dụng SĐTD trong dạy học sẽ dần hình thành cho
HS tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học Sử dụng SĐTD kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực khác như vấn đáp gợi
mở, thuyết trình,… có tính khả thi cao góp phần đổi mới PPDH môn Toán nói riêng và các môn học nói chung ở cấp THCS hiện nay
Giáo viên thực hiện
PHẠM THỊ PHƯỢNG