Tổ chức học sinh thiết kế sơ đồ tư duy để phát triển năng lực tự học trong dạy học phần sinh học cơ thể, sinh học 11 (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ĐOÀN THỊ KIM CHI TỔ CHỨC HỌC SINH THIẾT KẾ SƠ ĐỒ TƯ DUY ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH HỌC CƠ THỂ, SINH HỌC 11 LUẬN VĂN THẠC

Trang 1

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐOÀN THỊ KIM CHI

TỔ CHỨC HỌC SINH THIẾT KẾ SƠ ĐỒ TƯ DUY

ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC TRONG

DẠY HỌC PHẦN SINH HỌC CƠ THỂ, SINH HỌC 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Thừa Thiên Huế, năm 2017

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 2

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐOÀN THỊ KIM CHI

TỔ CHỨC HỌC SINH THIẾT KẾ SƠ ĐỒ TƯ DUY

ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC TRONG

DẠY HỌC PHẦN SINH HỌC CƠ THỂ, SINH HỌC 11

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN THỊ DIỆU PHƯƠNG

Thừa Thiên Huế, năm 2017

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là khách quan, trung thực và chưa từng được ai công

bố trong bất kỳ công trình nào

Tác giả luận văn

Đoàn Thị Kim Chi

Trang 4

Để thực hiện và hoàn thành đề tài luận văn thạc sĩ một cách hoàn chỉnh, tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết

ơn sâu sắc đến Cô giáo TS Nguyễn Thị Diệu Phương, giảng viên khoa Sinh học, trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế đã tận tình giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi hoàn thành luận văn này

Xin chân thành gửi lời biết ơn đến toàn thể quý Thầy

Cô trong khoa Sinh học, trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế, đã tận tình truyền đạt những kiến thức quý báu

Cảm ơn Phòng Đào tạo Sau đại học, Ban Giám hiệu trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế đã tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Cám ơn Ban Giám hiệu, quý thầy cô và các em học sinh trường THPT Thuận Hóa, trường THPT An Lương Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế đã tạo điều kiện và hợp tác giúp tôi trong quá trình thực nghiệm đề tài

Cuối cùng, tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, những người thân, các anh chị em bạn bè, đồng nghiệp đã hỗ trợ tôi rất nhiều trong suốt khóa học

Huế, tháng 10 năm 2017

Đoàn Thị Kim Chi

Trang 5

MỤC LỤC

Trang

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CÁM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC HÌNH ix

PHẦN 1: MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3

5 Giả thuyết khoa học 3

6 Phạm vi nghiên cứu 4

7 Phương pháp nghiên cứu 4

8 Những đóng góp mới của đề tài 6

9 Cấu trúc luận văn 6

PHẦN 2: NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 7

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 7

1.1 Tổng quan những hướng nghiên cứu liên quan đến đề tài 7

1.1.1 Tổng quan những hướng nghiên cứu sự phát triển NLTH cho HS trong dạy học 7

1.1.1.1 Trên thế giới 7

1.1.1.2 Ở Việt Nam 8

1.1.2 Tổng quan những hướng nghiên cứu về SĐTD và ứng dụng SĐTD trong quá trình dạy học 10

1.1.2.1 Trên thế giới 10

1.1.2.2 Ở Việt Nam 11

1.2 Cơ sở lý luận của đề tài 12

1.2.1 Cơ sở lý luận về phát triển NLTH trong quá trình dạy học 12

1.2.1.1 Cơ sở lý luận về phát triển năng lực trong quá trình dạy học 12

1.2.1.2 Năng lực tự học 14

Trang 6

1.2.1.3 Dạy học theo chủ đề 17

1.2.2 Cơ sở lý luận về SĐTD 18

1.2.2.1 Khái niệm SĐTD 18

1.2.2.2 SĐTD với các cơ sở hoạt động của não bộ 19

1.2.2.3 Quy tắc thiết kế SĐTD và quy trình rèn luyện kỹ năng thiết kế SĐTD trong dạy học 20

1.2.2.4 Vai trò của SĐTD đối với quá trình nhận thức trong học tập 22

1.2.2.5 Đặc trưng của SĐTD 22

1.2.3 Mối quan hệ giữa SĐTD với việc phát triển NLTH cho HS trong

dạy học 24

1.3 Cơ sở thực tiễn của đề tài 25

1.3.1 Mục đích, đối tượng, phương pháp và nội dung điều tra thực trạng 25

1.3.2 Kết quả điều tra thực trạng 26

1.3.2.1 Thực trạng về phát triển NLTH trong dạy học Sinh học 26

1.3.2.2 Thực trạng về nhận thức và sử dụng SĐTD trong dạy học Sinh học 30 1.3.2.3 Thực trạng tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH cho HS trong dạy học Sinh học 33

1.3.3 Kết luận chung về thực trạng các vấn đề liên quan đến đề tài 35

CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC HỌC SINH THIẾT KẾ SƠ ĐỒ TƯ DUY ĐỂ

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN

SINH HỌC CƠ THỂ, SINH HỌC 11 37

2.1 Phân tích cấu trúc, nội dung chương trình Sinh học cơ thể, Sinh học 11 37

2.2 Nguyên tắc tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH 38

2.3 Các chủ đề tổ chức HS thiết kế SĐTD phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 40

2.4 Tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển năng lực tự học trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 45

2.4.1 Quy trình tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 45

2.4.2 Minh họa quy trình tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 48

2.4.2.1 Tổ chức HS thiết kế SĐTD chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở thực vật” để phát triển NLTH trong dạy học Sinh học 11 48

Trang 7

2.4.2.2 Tổ chức HS thiết kế SĐTD chủ đề “Sinh sản ở cấp độ cơ thể” để

phát triển NLTH trong dạy học Sinh học 11 53

2.5 Biện pháp tổ chức hs thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 58

2.5.1 Cơ sở xác định biện pháp thiết kế SĐTD 58

2.5.2 Các biện pháp tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH 60

2.4.3 Thiết kế SĐTD theo các chủ đề học tập trong chương trình Sinh học cơ thể, Sinh học 11 70

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 73

3.1 Mục đích thực nghiệm 73

3.2 Nội dung thực nghiệm 73

3.2.1 Nội dung tiến hành thực nghiệm 73

3.2.2 Nội dung đánh giá kết quả thực nghiệm 73

3.3 Phương pháp thực nghiệm 73

3.3.1 Chọn trường và lớp thực nghiệm 73

3.3.2 Chọn GV dạy thực nghiệm 74

3.3.3 Tiến hành thực nghiệm 74

3.3.3.1 Đối với đánh giá chất lượng lĩnh hội kiến thức của HS 74

3.3.3.2 Đối với đánh giá kỹ năng thiết kế SĐTD để phát triển NLTH của HS trong dạy học Sinh học cơ thể, Sinh học 11 74

3.4 Xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm 79

3.5 Nhận xét kết quả thực nghiệm 81

3.5.1 Kết quả chất lượng lĩnh hội kiến thức của HS thông qua các bài kiểm tra kiến thức 81

3.5.1.1 Phân tích định lượng kết quả TN 81

3.5.1.2 Phân tích định tính kết quả TN 85

3.5.2 Kết quả đánh giá kỹ năng thiết kế SĐTD để phát triển NLTH của HS 85

3.5.2.1 Phân tích định lượng kết quả TN 85

3.5.2.2 Phân tích định tính kết quả TN 87

PHẦN 3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 96 PHỤ LỤC

Trang 8

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Trang 9

DANH MỤC CÁC BẢNG

phát triển NLTH cho HS trong dạy học

26

dạy học Sinh học

27

trình học tập

29

trong quá trình học

30

học Sinh học

31

trong dạy học Sinh học

32

học tập

33

NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11

33

NLTH của HS

34

trong quá trình dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11

40

Trang 10

STT Số hiệu Tên bảng Trang

thiết kế SĐTD để phát triển NLTH

71

phát triển NLTH

79

lớp TN và ĐC qua các bài kiểm tra

84

tích nội dung kiến thức

85

khái niệm cấp cơ thể

86

Trang 11

DANH MỤC CÁC HÌNH

NLTH trong dạy học

45

điều hòa sinh sản

56

và phát triển

63

Trang 12

STT Số hiệu Tên hình Trang

Trang 13

PHẦN 1: MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1.1 Xuất phát từ yêu cầu và định hướng dạy học phát triển năng lực

Thời đại bùng nổ thông tin đã tiếp sức cho tri thức khoa học của nhân loại phát triển và đổi mới nhanh chóng theo tốc độ lũy tiến Do đó khoảng cách giữa sự vô hạn của tri thức nhân loại và sự có hạn của tri thức cá nhân ngày càng lớn hơn, thậm chí những kiến thức, kỹ năng hiện có nhanh chóng trở nên lạc hậu và không đủ thỏa mãn nhu cầu cuộc sống con người Tự học, tự nghiên cứu đã trở thành chìa khóa vàng để rút ngắn khoảng cách trên

Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII đã khẳng định: “Đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, bảo đảm điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho HS”

Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 (Nghị Quyết số 29 – NQ/TW) của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI ngày 04/11/2013 đã tiếp tục xác định nhiệm vụ và giải

pháp cụ thể về đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại: “Phát huy

tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức kỹ năng, phát triển năng lực…”

1.2 Sử dụng SĐTD là một trong những kỹ thuật dạy học tích cực để phát triển năng lực tự học cho HS

Xuất phát từ đặc trưng và thực tiễn ứng dụng SĐTD cho thấy SĐTD là công cụ

tư duy kích thích tiềm năng hoạt động của HS; một phương tiện dạy học tiên tiến khơi

dậy ở người học niềm say mê tìm tòi, khám phá và duy trì được hoạt động tự học lâu dài NLTH có sẵn trong mỗi người, để đánh thức năng lực tự học cần phải thông qua quá trình học tập và rèn luyện Việc sử dụng SĐTD như một công cụ trong quá trình dạy học cũng góp phần rèn luyện và phát triển NLTH cho HS

Trang 14

Mặt khác, Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định mục tiêu dạy học: “Phát triển năng lực học tập, đặc biệt là NLTH: Biết thu thập và xử lý thông tin, lập sơ đồ, biểu bảng, đồ thị, làm việc cá nhân và làm việc theo nhóm, làm báo cáo nhỏ, trình bày trước tổ, lớp” Như vậy, SĐTD được xem là công cụ dạy học tối ưu giúp HS hệ thống hóa, khái quát hóa nội dung đồng thời hình thành và phát triển các năng lực cần thiết, đặc biệt là NLTH trong quá trình học tập

1.3 SĐTD là công cụ dạy học phù hợp với dạy học Sinh học nói chung và dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 nói riêng

Xuất phát từ thực tiễn ứng dụng SĐTD trong dạy học cho thấy SĐTD là một công cụ hữu ích trong giảng dạy và học tập ở trường phổ thông cũng như các bậc học cao hơn Nhờ SĐTD mang tính trực quan, tính cô đọng và tính khái quát mà HS nắm được tri thức nhanh hơn, việc tái hiện lại nội dung tri thức thuận lợi hơn SĐTD giúp trình bày các ý tưởng, tóm tắt, hệ thống hóa kiến thức học tập một cách rõ ràng, mạch lạc và logic

Với chương trình Sinh học cơ thể, Sinh học 11, kiến thức chủ yếu là các khái niệm chuyên khoa về cơ thể sống Các khái niệm này không thể hình thành ngay một lúc mà cần phải trải qua quá trình tìm hiểu, đào sâu để hiểu rõ về các dấu hiệu bản chất Sử dụng SĐTD trong học tập cho phép mở rộng các ý tưởng bằng cách phân cấp

và liên kết các nhánh để hệ thống hóa kiến thức, thể hiện mối quan hệ giữa các yếu tố trong hệ thống tri thức Do đó với SĐTD, việc nhận thức các khái niệm sẽ sâu sắc và khái quát hơn Như vậy nếu vận dụng SĐTD trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 sẽ góp phần đáp ứng được mục tiêu và nâng cao được chất lượng dạy học Xuất phát từ những lý do trên, đồng thời chúng tôi nhận thấy rằng chưa có tác giả nào đi sâu nghiên cứu theo hướng tổ chức học sinh thiết kế SĐTD trong dạy học Sinh

học để phát triển năng lực cho học sinh Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài “Tổ chức học

sinh thiết kế sơ đồ tư duy để phát triển năng lực tự học trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11”

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Xây dựng quy trình và biện pháp tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11

Trang 15

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Với mục đích trên, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài bao gồm:

3.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận của đề tài

- Việc phát triển NLTH cho HS trong quá trình dạy học

- Lý thuyết SĐTD và những ứng dụng của SĐTD trong dạy học

3.2 Nghiên cứu cơ sở thực tiễn của đề tài

- Tìm hiểu thực trạng việc tổ chức HS thiết kế SĐTD trong dạy học Sinh học 11

- Tìm hiểu thực trạng việc phát triển NLTH cho HS trong dạy học Sinh học

- Tìm hiểu thực trạng việc tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học Sinh học 11

3.3 Phân tích cấu trúc, nội dung phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 làm cơ sở cho việc xác định nội dung kiến thức để tổ chức HS thiết kế SĐTD nhằm phát triển NLTH

3.4 Nghiên cứu đề xuất quy trình, biện pháp tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11

3.5 Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá hiệu quả của quy trình và biện pháp

tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11

4 KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

4.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy và học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Quy trình và biện pháp tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11

5 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu xác định được quy trình và các biện pháp thích hợp để tổ chức HS thiết kế SĐTD trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 sẽ phát triển được NLTH cho

HS; qua đó nâng cao được chất lượng dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11

Trang 16

6 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Trong khuôn khổ luận văn, chúng tôi tập trung nghiên cứu trong phạm vi sau:

- Phát triển NLTH được giới hạn trong dạy học bài lý thuyết phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11

- Tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học

cơ thể, Sinh học 11 ở các chương sau:

Chương III: Sinh trưởng và phát triển Chương IV: Sinh sản

- Đề tài được tiến hành TN tại hai trường THPT trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

1 Nghiên cứu các Nghị quyết của Đảng, Nghị quyết của Bộ Giáo dục và Đào tạo

về thực hiện đổi mới nội dung và phương pháp dạy học ở các ngành học, bậc học

2 Nghiên cứu các tài liệu dạy học theo định hướng phát triển năng lực và NLTH

3 Nghiên cứu tài liệu về lý thuyết SĐTD, tài liệu về ứng dụng SĐTD trong các lĩnh vực khác nhau mà đặc biệt là trong dạy học tổ chức HS vận dụng SĐTD để phát triển NLTH

4 Nghiên cứu SGK Sinh học 11 và các tài liệu chuyên ngành có liên quan đến nội dung phần Sinh học cơ thể để xác định những kiến thức, kỹ năng cần đạt được cho HS

7.2 Phương pháp điều tra, khảo sát

Chúng tôi sử dụng phiếu trưng cầu ý kiến và trao đổi trực tiếp với GV, HS lớp

11 THPT để tìm hiểu các vấn đề cụ thể:

- Thực trạng dạy học phát triển NLTH ở THPT;

- Thực trạng sự hiểu biết của GV về SĐTD và việc sử dụng SĐTD trong dạy học Sinh học

- Thực trạng phát triển NLTH thông qua tổ chức HS thiết kế SĐTD trong dạy học

Định dạng
Số trang	18
Dung lượng	10,75 MB